Ádebıet • 26 Qańtar, 2022

Amanatqa adaldyq

870 ret kórsetildi

Bıyl Ahmet Baıtursynulynyń týǵanyna 150 jyl tolyp otyr. Halqymyzdyń jarqyn keleshegi úshin ólsheýsiz qyzmet jasaǵan kemeńgerdiń aıtýly mereıtoıy joǵary deńgeıde atalyp ótilmek. Búginde ult ustazynyń týǵan elindegi Ahań men Jaqań atyndaǵy ádebı mýzeıde Alash ardaqtysynyń 1909 jyly Sankt-Peterbýrg qalasynan jaryq kórgen orys mysalshysy I.Krylovtan aýdarǵan «Qyryq mysal» kitaby men 1911 jyly Orynborda basylǵan «Masa» jınaǵynyń túpnusqasy saqtalǵan.

Ult rýhanııatynyń qazynasyna aı­nalǵan qundy qos kitap murajaıǵa qaıdan keldi, endi soǵan toqtalaıyq.

Ahmet atamyz Qostanaı oblysy Jan­­gel­dın aýdany Aqkól aýylynda ómir­ge kelgen. Aqkól –­ aınalasy 50-60 shaqy­­rymǵa sozylǵan, balyǵy taıdaı tý­lap, aqqý ushyp, qaz qonǵan úlken kól. Kórnekti qaıratker týǵan jerine shamamen sońǵy ret 1926 jyly tabany tıipti. Odan keıingi ómir derekterine úńilsek, ardaqty azamat 1929 jyly Alash arys­tarymen birge Almatyda qamaýǵa alynyp, sol jyldyń sońynda Máskeýdegi Býtyrka abaqtysyna jóneltiledi. Odan ári ol kisini Arhangelskige jer aýdaryp, zaıyby men qyzyn Tomskige jiberdi. 1934 jyly Qyzyl Krest komıssııasynda qyzmet etken jazýshy M.Gorkııdiń áıe­li E.Peshkovanyń qoldaýhatymen Alash ardaqtysy bosatylyp, otbasymen Almatyǵa oralady.

«Jangeldın mu­ra­­jaılar kesheni» mekemesiniń basshysy Gúlbaný Sársekeniń aıtýynsha, Ahmet Baı­tursynuly jary Bádrı­safamen birge sońǵy ret týǵan jerine kelgende eldi ara­lap, aýyldastarymen júzdesip, saǵy­ny­shyn basady. Torǵaı jurty da olardy qushaq jaıa qarsy alyp, tóbelerine kóterip, qurmet kórsetedi. Osy saparynda Ahań ózimen birge joǵaryda ataǵan eki kita­byn ala kelip, jaqyn inisi Smaǵulǵa syılaıdy.

Arada jyldar ótip, elim degen er­ler­­diń basyna qara bult tóngen qıyn ýaqyt týady. 1937 jyly kórnekti tulǵa­ny «halyq jaýy» degen jazyqsyz jala­men tutqyndap, keıin atý jazasyna ke­sedi. Surqııa saıasattyń salqyny Ahań­nyń eldegi aǵaıyndaryna da tıedi. Son­daı qıyn shaqta Smaǵul Ahmet aǵasy­nyń bergen eki kitabyn aman saq­tap qalý úshin, eshkimge kórsetpeı jasy­ryn túrde kıizge orap, jerge kómed­i. Sosyn erjetken balasy Erdenge kórsetip: «Esiń­de bolsyn, bul – Ahańnyń kitaby. Ulty úshin basyn báıgege tikken Ahmet aǵam­nyń halyq jaýy bolýy múmkin emes. Men oǵan senbeımin. Qazir ýaqyt myń qubylyp turǵanymen, zaman ózgeredi. Bultty kúnderdiń artynan jarqyrap kún shyǵady. Sol kezde Ahań da aqtalyp, esimi elimen qaıta qaýyshary haq. Sonda osy kitapty qazyp alasyń» dep amanat etedi.

1988 jyly qazaqtyń bes arysy: Shákárim Qudaıberdiuly, Ahmet Baıtur­synuly, Mirjaqyp Dýlatov, Maǵjan Jumabaev, Júsipbek Aımaýytov aqta­lyp, aq túıeniń qarny jarylǵan kún týdy. Qos arysymen qaıta qaýyshqan Torǵaı eli de qýanyp, sol jyly Jangeldın aýda­ny ortalyǵynda Ahmet Baıtursynuly men Mirjaqyp Dýlatovty eske alýǵa arnalǵan úlken jıyn ótedi. Sonda Alash ardaqtylarynyń kózin kórgen aqsaqaldar men zııaly azamattar olardyń ómir joly men shyǵarmalary týraly parasatty sóz sóıledi. Álibı Jangeldın mýzeıiniń dırektory, ataqty pedagog, ólketanýshy Ǵazez Ámirhanov el adamdaryna Ahań men Jaqańnyń eńbekteri men olar tutynǵan zattary bolsa, mýzeıge berińizder dep usynysyn jetkizedi. Budan keıin Ǵazez aǵa Aqkóldegi Ahańnyń týysy Erden aqsaqaldyń qolynda ult ustazynyń kitaptary bar ekenin bilip, ol kisiden sony surap barǵanda, qarııa ashylyp eshteńe aıta qoımaıdy.

«Men Álibı Jangeldın mýzeıine 1990 jyly jumysqa ornalastym. Kóktem aıy bolatyn. Erden aqsaqal murajaıǵa kelip, bizden «Ǵazez bar ma?» dep surady. Qolynda qaǵazǵa oraǵan bir zat boldy. Biz ol kisini ekinshi qabattaǵy dırektordyń kabınetine nusqap jiberdik. Bir kezde Ǵazez aǵaı bárimizdi kabınetine shaqyrdy. Erden aqsaqal búktelgen qaǵazdy ashyp, Ahmet atamyzdyń elý jyldan asa jerge kómip saqtaǵan eki kitabyn qolyna alyp: «Bul maǵan ákemniń tapsyrǵan amanaty. Ol kisi «Ahmet túbi aqtalady» dep aıtty, aıtqany keldi. Amanatqa qııanat jasaǵym kelmedi. Endi Ahmet aǵanyń kitaptaryn jalpaq el kórip, jas urpaq tálim alatyn murajaıda turǵandy jón sanaımyn» dep kózine jas alyp sóılegeni esimde qaldy. Biraz jyl jerde kómilip jatqan qymbat qazynaǵa jyldardyń syzy tıgenimen onsha búlinbegen, jaqsy saqtalǵan. Ah­met Baıtursynuly ustalǵanda ol kisi­niń qol­jazbalary men eńbekteri de tár­ki­­lenedi. Elimizde «Qyryq mysal» men «Ma­sa» jı­­­­naqtarynyń saqtalǵan túp­nus­qasy sanaý­­­­ly ǵa­­na. Bir-ekeý dese bola­dy. Sonyń biri – biz­­d­iń mýzeıde tur­ǵa­ny maqtanysh», dedi «Jan­geldın mura­jaı­lar kesheni» meke­mesiniń basshysy Gúlbaný Sárseke.

«Jangeldın murajaılar kesheni» mekemesine tórt mýzeı qaraıdy, sonyń biri – Ahań men Jaqańnyń ádebı mýzeıi. 1991 jyly maýsym aıynyń basynda Torǵaıda Ahmet Baıtursynuly men Mirjaqyp Dýlatovtyń respýblıkalyq kúnderi dúrkirep ótti. Osy is-shara aıasynda qos arystyń ádebı mýzeıi ashylyp, oǵan olardyń eńbekteri men el ishinen jınalǵan jádigerler qoıyldy. Bul toıǵa Almatydan zııaly qaýym ókilderimen birge Ahań men Jaqańnyń qyzdary Sholpan men Gúlnár apaı da urpaqtarymen kelip, qatysady. Sonda qonaqtar ult ustazynyń qos kitabynyń túpnusqasyn kórip, onyń qalaı saqtap qalǵan tarıhymen tanysyp, keremet áser alady.

Keńes zamanynda Ahmet Baıtur­synulynyń eldegi jaqyn aǵaıyndary da biraz qýǵyn kórdi, olardyń ishindegi oqyǵan azamattardy laýazymdy qyzmetke qoıǵan joq. Al áke amanatyna adaldyq tanytqan Erden qarııa uzaq jyl Ahań týǵan Aqkólde qarapaıym ómir keshipti. Uzaq jyl shopan bolyp eńbek etip, bertinde dúnıeden ozǵan.

Sońǵy jańalyqtar

Dollar 10 teńgege qymbattady

Qarjy • Búgin, 16:23

Referendýmǵa latvııalyq baqylaýshylar keledi

Referendým-2022 • Búgin, 15:25

Saıajaıdan esirtki zerthanasy tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 13:07

Uqsas jańalyqtar