Álem • 26 Qańtar, 2022

Bolmaǵan qyrǵı-qabaq soǵys

86 ret kórsetildi

TEL-AVIV. Aq úı basshysy Djo Baıden AQSh-tyń Qytaımen básekelestigin demokratııa men avtokratııa arasyndaǵy shaıqas, ıaǵnı qyrǵı-qabaq soǵysty eske túsiretin ıdeologııalyq qaqtyǵys retinde birneshe ret sıpattady. Alaıda mundaı pikir durys emes. Amerıka Qurama Shtattary men Qytaı strategııalyq ústemdik úshin básekelesedi ári sheshim tabýǵa nıetti emes. Materıaldyq aktıvter men qaýipsizdik máselelerine qatysty talaptar oryndalǵanymen, ıdeologııalyq kúrestiń ádette bir ǵana sońy bar. Taraptardyń biri sózsiz jeńiledi.

AQSh Keńes Odaǵynan basym túskeni sekildi Qytaıdy da «jeńýge» tyrys­paýy kerek. О́ıtkeni eń basty másele – Qytaı búkil álemge «qytaılyq erek­shelikteri bar sosıalızmdi» taratý­ǵa umtylmaıdy. Qytaı basshysy Sı Szınpın 2017 jyly «ıdeologııalyq salada myltyq tútinin shyǵarmaı soǵy­sý barlyq jerde bar, saıası sa­lada qarýsyz kúres eshqashan toqta­maıdy» dep málimdedi. Ol osylaısha shetel­dikter Qytaı ınstıtýttary men mádenı dástúrlerin qurmetteýin talap etti.

Bul ishinara tarıhqa súıenetin qytaılyq ultshyldyqty kórsetedi. Ásirese Qytaı Batys derjavalary men Japonııa elge basyp kirip, bıligin júrgizgen «qorlyq ǵasyryn» (1839-1949) esten shyǵarmaq emes. Biraq bul pragmatıkalyq ta qadam. Qytaıdyń Kommýnıstik partııasy keıbir ishki úderister eldi turaqsyzdandyrýy yqtımal ekenin, saıyp kelgende, partııa bıligine nuqsan keltirýi múmkin ekenin moıyndaıdy.

Máselen, Qytaıdyń ekonomıkalyq órleýi bilimdi, kópten habary bar jáne tez damyp kele jatqan orta tap qalyp­tastyrdy. Kúnnen-kúnge kúsheıip kele jatqan tutynýshylar jeke sektordyń qyzmetine nemese erkin pikir bildirýge qatys­ty shekteýlerge baǵynbasa, Kom­mý­nıstik partııa qıynshylyqqa tap keledi. Osyny eskere otyryp, partııa basshylyǵy AQSh-tyń Qytaıdaǵy saıa­sı bostandyq pen adam quqyqtaryn qorǵaýyn bılikti buzý áreketi retinde qarastyrady.

AQSh-tyń Azııa men Afrıkada lıberaldy demokratııa ornatý áreketi Qytaı úshin strategııalyq máseleden góri ıdeologııalyq problemaǵa aınaldy. Qazirgi kezdegi demokratııalyq elder Qytaıdyń saýda seriktesi bolýy ekitalaı. Tipti AQSh bastaǵan memleketter Qytaıǵa qarsy alıanstarǵa qosylýy yqtımal.

Bul máselede Qytaıdyń qorqyny­shy keıingi oqıǵalardan soń seıil­gendeı boldy. AQSh-tyń sarbazdary Aýǵanstannan beıbereket túrde shyǵarylýy jáne «Talıbannyń» eldi tez jaýlap alýy nátıjesinde AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Djordj Býsh aıtqan Amerıkanyń demokratııalyq «krest joryǵy» sátsiz aıaqtaldy.

Biraq AQSh demokratııalyq júıege jańa elderdi ákelmese de, qazirgi alıans júıesi óte kúshti. Onyń ústine, D.Baıden ony odan ári nyǵaıtýǵa daıyn. Mysaly, ol NATO-ny jandandyrýǵa baryn saldy. Ulybrıtanııa jáne Aýst­ra­lııamen jańadan qorǵanys jáne tehnologııa alıansy AUKUS-ty qurdy. Úndi-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy negizgi demokratııalyq elderdiń («tórttik» dep atalatyn Aýstralııa, Úndistan, Japonııa jáne AQSh) qaýipsizdik sala­syndaǵy yntymaqtastyǵyn tereńdetti.

Odaqtastarmen til tabysý – Baıden men eks-prezıdent Donald Tramp­tyń Qytaı saıasatyndaǵy basty aıyr­mashylyq. Burynǵy Aq úı basshysy kezinde alıansta qarama-qaıshylyq týyndaǵan edi. (D.Trampqa deıin AQSh-tyń prezıdentteri negizinen Qytaımen jaqsy qarym-qatynasty saqtaýǵa tyrysty. О́ıtkeni olar eldiń ekonomıka­lyq damýy birtindep saıası ózgeristerge ákeledi dep eseptedi).

Qytaıdy mundaı aıyrmashylyq alańdatady. AQSh jalǵyz ózi Qytaıdy erkine jiberip qoıa almasa da, basqa memleketterdi óz jaǵyna shyǵaryp, qýatty dıplomatııalyq qysym jasaı alady. Oǵan qosa, Qytaı AQSh-tyń alıansyna tótep bere alatyn odaq qura almaıdy. Áıtse de ahýaldyń bulaı órbýi jaǵdaıdy turaqtandyra almaı­­dy, biraq mundaı teńgerimsizdik Qytaı­­dyń senimsizdigin arttyryp, kons­­­­trýktıvti túrde áreket etýdi odan sa­ıyn qıyndatýy múmkin.

Amerıkanyń pozısııasyna da birjaqty senýge bolmaıdy. D.Baıdenniń «Demokratııa úshin sammıtiniń» Qytaı­ǵa qarsy jahandyq koalısııaǵa shaqy­rýy ıdeologııalyq qural retindegi kem­shi­likterdi kórsetip berdi. AQSh-taǵy demokratııanyń polıarlanýy, daǵda­rysy jáne oǵan narazylyq ta ahýal­ǵa kómektespeıdi. Buǵan álem bo­ıynsha koronavırýsten ólgender sany AQSh-ta kóp ekenin qosyńyz. Osy­laısha, «tóbeden jarqyraǵan qala» buryn­ǵydaı sáýlesin shashyp turǵan joq.

AQSh ejelgi Rım emes. Sebebi qor­ǵanys pen dıplomatııadan tehnologııa men qarjyǵa deıingi mańyzdy salalarda erekshe artyqshylyqtaryn saqtap qalǵan. Biraq tarıhshy Edvard Gıbbon sıpattaǵandaı AQSh «shamadan tys ulylyqtyń tabıǵı jáne qashyp qutylmas áserinen» zardap shegedi. Amerıka demokratııalyq ınstıtýttaryn halqynyń qajettilikterin jáne álemdik derjava retindegi mindetterin oryndaýǵa beıimdeı almady.

Túptep kelgende, AQSh kúshi ketken derjava. Oǵan endi ósip kele jatqan mem­leket qarsy tur. Bul qaýipti de, uzaq­qa da sozylady. Ejelgi tarıhshy Fýkı­dıd túsindirgendeı, Afınanyń damýy men Spartadaǵy qorqynysh qanquıly Peloponnes soǵysyna alyp keldi. Garvard ýnıversıtetiniń qyzmetkeri Grem Ellıson keıingi 500 jylda osyndaı 16 jaǵdaı bolǵanyn atap ótti. Sonyń 12-sinde soǵys bastalǵan.

G.Ellıson «Fýkıdıd tuzaǵy» dep ataǵan daǵdarystan qutylý úshin AQSh djıngoıstik pikirtalas pen manıheılik oılaýdan bas tartyp, megafondy dıp­lomatııany dana jáne jasampaz memleket qaıratkerligimen almastyrýy kerek. Másele Qytaıǵa tize búgý nemese ony talqandaý emes. AQSh Qytaıdyń zańdy alańdaýshylyǵy men talpynysyn moıyndaýy kerek. Sondaı-aq soǵan sáıkes kelissózder júrgizýge daıyn bolýǵa tıis. (Erte me, kesh pe, Ýkraınaǵa jáne NATO-nyń keńeıýine baılanysty Batys pen Reseı arasyndaǵy shıeleniske qatysty da solaı isteýge májbúr bolady).

AQSh amerıkalyq gegemonııanyń aıaq­talǵanyn moıyndaýǵa tıis. Qazirgi kóp­polıar­ly álemde ártúrli saıası mádenıet­ter men júıeler qatar ómir súrýdi úırenýi kerek. Keńes Odaǵynyń ıdeolo­gııalyq jeńiliske ushyraýy lıberal­dyq demokratııany alǵa súıre­medi. Tipti Qytaı kenetten lıberaldy demo­kratııaǵa aınalsa da, onyń tarıhı narazylyqtary men aýmaqtyq umty­lys­tary qazirgi Reseıdegideı sekildi saqtalyp qalady. Bul turǵydan alǵanda ıdeologııalyq básekelestiktiń máni joq.

 

Shlomo BEN-AMI,

Izraıldiń burynǵy syrtqy ister mınıstri. Prophets Without Honor: The 2000 Camp David Summit and the End of the Two-State Solution kitabynyń avtory

 

Copyright: Project Syndicate, 2022.

www.project-syndicate.org

Sońǵy jańalyqtar

Dollar 10 teńgege qymbattady

Qarjy • Búgin, 16:23

Referendýmǵa latvııalyq baqylaýshylar keledi

Referendým-2022 • Búgin, 15:25

Saıajaıdan esirtki zerthanasy tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 13:07

Uqsas jańalyqtar