AQSh Keńes Odaǵynan basym túskeni sekildi Qytaıdy da «jeńýge» tyryspaýy kerek. О́ıtkeni eń basty másele – Qytaı búkil álemge «qytaılyq erekshelikteri bar sosıalızmdi» taratýǵa umtylmaıdy. Qytaı basshysy Sı Szınpın 2017 jyly «ıdeologııalyq salada myltyq tútinin shyǵarmaı soǵysý barlyq jerde bar, saıası salada qarýsyz kúres eshqashan toqtamaıdy» dep málimdedi. Ol osylaısha sheteldikter Qytaı ınstıtýttary men mádenı dástúrlerin qurmetteýin talap etti.
Bul ishinara tarıhqa súıenetin qytaılyq ultshyldyqty kórsetedi. Ásirese Qytaı Batys derjavalary men Japonııa elge basyp kirip, bıligin júrgizgen «qorlyq ǵasyryn» (1839-1949) esten shyǵarmaq emes. Biraq bul pragmatıkalyq ta qadam. Qytaıdyń Kommýnıstik partııasy keıbir ishki úderister eldi turaqsyzdandyrýy yqtımal ekenin, saıyp kelgende, partııa bıligine nuqsan keltirýi múmkin ekenin moıyndaıdy.
Máselen, Qytaıdyń ekonomıkalyq órleýi bilimdi, kópten habary bar jáne tez damyp kele jatqan orta tap qalyptastyrdy. Kúnnen-kúnge kúsheıip kele jatqan tutynýshylar jeke sektordyń qyzmetine nemese erkin pikir bildirýge qatysty shekteýlerge baǵynbasa, Kommýnıstik partııa qıynshylyqqa tap keledi. Osyny eskere otyryp, partııa basshylyǵy AQSh-tyń Qytaıdaǵy saıası bostandyq pen adam quqyqtaryn qorǵaýyn bılikti buzý áreketi retinde qarastyrady.
AQSh-tyń Azııa men Afrıkada lıberaldy demokratııa ornatý áreketi Qytaı úshin strategııalyq máseleden góri ıdeologııalyq problemaǵa aınaldy. Qazirgi kezdegi demokratııalyq elder Qytaıdyń saýda seriktesi bolýy ekitalaı. Tipti AQSh bastaǵan memleketter Qytaıǵa qarsy alıanstarǵa qosylýy yqtımal.
Bul máselede Qytaıdyń qorqynyshy keıingi oqıǵalardan soń seıilgendeı boldy. AQSh-tyń sarbazdary Aýǵanstannan beıbereket túrde shyǵarylýy jáne «Talıbannyń» eldi tez jaýlap alýy nátıjesinde AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Djordj Býsh aıtqan Amerıkanyń demokratııalyq «krest joryǵy» sátsiz aıaqtaldy.
Biraq AQSh demokratııalyq júıege jańa elderdi ákelmese de, qazirgi alıans júıesi óte kúshti. Onyń ústine, D.Baıden ony odan ári nyǵaıtýǵa daıyn. Mysaly, ol NATO-ny jandandyrýǵa baryn saldy. Ulybrıtanııa jáne Aýstralııamen jańadan qorǵanys jáne tehnologııa alıansy AUKUS-ty qurdy. Úndi-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy negizgi demokratııalyq elderdiń («tórttik» dep atalatyn Aýstralııa, Úndistan, Japonııa jáne AQSh) qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn tereńdetti.
Odaqtastarmen til tabysý – Baıden men eks-prezıdent Donald Tramptyń Qytaı saıasatyndaǵy basty aıyrmashylyq. Burynǵy Aq úı basshysy kezinde alıansta qarama-qaıshylyq týyndaǵan edi. (D.Trampqa deıin AQSh-tyń prezıdentteri negizinen Qytaımen jaqsy qarym-qatynasty saqtaýǵa tyrysty. О́ıtkeni olar eldiń ekonomıkalyq damýy birtindep saıası ózgeristerge ákeledi dep eseptedi).
Qytaıdy mundaı aıyrmashylyq alańdatady. AQSh jalǵyz ózi Qytaıdy erkine jiberip qoıa almasa da, basqa memleketterdi óz jaǵyna shyǵaryp, qýatty dıplomatııalyq qysym jasaı alady. Oǵan qosa, Qytaı AQSh-tyń alıansyna tótep bere alatyn odaq qura almaıdy. Áıtse de ahýaldyń bulaı órbýi jaǵdaıdy turaqtandyra almaıdy, biraq mundaı teńgerimsizdik Qytaıdyń senimsizdigin arttyryp, konstrýktıvti túrde áreket etýdi odan saıyn qıyndatýy múmkin.
Amerıkanyń pozısııasyna da birjaqty senýge bolmaıdy. D.Baıdenniń «Demokratııa úshin sammıtiniń» Qytaıǵa qarsy jahandyq koalısııaǵa shaqyrýy ıdeologııalyq qural retindegi kemshilikterdi kórsetip berdi. AQSh-taǵy demokratııanyń polıarlanýy, daǵdarysy jáne oǵan narazylyq ta ahýalǵa kómektespeıdi. Buǵan álem boıynsha koronavırýsten ólgender sany AQSh-ta kóp ekenin qosyńyz. Osylaısha, «tóbeden jarqyraǵan qala» burynǵydaı sáýlesin shashyp turǵan joq.
AQSh ejelgi Rım emes. Sebebi qorǵanys pen dıplomatııadan tehnologııa men qarjyǵa deıingi mańyzdy salalarda erekshe artyqshylyqtaryn saqtap qalǵan. Biraq tarıhshy Edvard Gıbbon sıpattaǵandaı AQSh «shamadan tys ulylyqtyń tabıǵı jáne qashyp qutylmas áserinen» zardap shegedi. Amerıka demokratııalyq ınstıtýttaryn halqynyń qajettilikterin jáne álemdik derjava retindegi mindetterin oryndaýǵa beıimdeı almady.
Túptep kelgende, AQSh kúshi ketken derjava. Oǵan endi ósip kele jatqan memleket qarsy tur. Bul qaýipti de, uzaqqa da sozylady. Ejelgi tarıhshy Fýkıdıd túsindirgendeı, Afınanyń damýy men Spartadaǵy qorqynysh qanquıly Peloponnes soǵysyna alyp keldi. Garvard ýnıversıtetiniń qyzmetkeri Grem Ellıson keıingi 500 jylda osyndaı 16 jaǵdaı bolǵanyn atap ótti. Sonyń 12-sinde soǵys bastalǵan.
G.Ellıson «Fýkıdıd tuzaǵy» dep ataǵan daǵdarystan qutylý úshin AQSh djıngoıstik pikirtalas pen manıheılik oılaýdan bas tartyp, megafondy dıplomatııany dana jáne jasampaz memleket qaıratkerligimen almastyrýy kerek. Másele Qytaıǵa tize búgý nemese ony talqandaý emes. AQSh Qytaıdyń zańdy alańdaýshylyǵy men talpynysyn moıyndaýy kerek. Sondaı-aq soǵan sáıkes kelissózder júrgizýge daıyn bolýǵa tıis. (Erte me, kesh pe, Ýkraınaǵa jáne NATO-nyń keńeıýine baılanysty Batys pen Reseı arasyndaǵy shıeleniske qatysty da solaı isteýge májbúr bolady).
AQSh amerıkalyq gegemonııanyń aıaqtalǵanyn moıyndaýǵa tıis. Qazirgi kóppolıarly álemde ártúrli saıası mádenıetter men júıeler qatar ómir súrýdi úırenýi kerek. Keńes Odaǵynyń ıdeologııalyq jeńiliske ushyraýy lıberaldyq demokratııany alǵa súıremedi. Tipti Qytaı kenetten lıberaldy demokratııaǵa aınalsa da, onyń tarıhı narazylyqtary men aýmaqtyq umtylystary qazirgi Reseıdegideı sekildi saqtalyp qalady. Bul turǵydan alǵanda ıdeologııalyq básekelestiktiń máni joq.
Shlomo BEN-AMI,
Izraıldiń burynǵy syrtqy ister mınıstri. Prophets Without Honor: The 2000 Camp David Summit and the End of the Two-State Solution kitabynyń avtory
Copyright: Project Syndicate, 2022.
www.project-syndicate.org
