Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
«Qarjy júıesiniń turaqtylyǵy ulttyq ekonomıkany odan ári damytýdyń kepili ekeni belgili. Ekonomıka ósip, halyqtyń tabysynda alshaqtyq paıda bolǵandyqtan, tutyný nesıeleri aıtarlyqtaı artty. Onyń mólsheri bıznesti nesıeleý kóleminen asyp ketti. Halyq qazirgi ýaqytta kóp nesıe alyp jatyr. Osyny eskersek, bul qarjy naryǵyn qubyltyp, áleýmettik turaqsyzdyq qaýpin týdyrýy múmkin» degen edi Memleket basshysy Májilis otyrysynda sóılegen sózinde.
Keıinirek Premer-Mınıstr Álıhan Smaıylov ta zań jobasyn ázirleý bastalǵanyn málimdedi. Qarjy sarapshysy Andreı Chebotarev bankrottyq jasaý – qaryzdan qutylýdyń eń sońǵy amaly ekenin, árbir tutynýshy bankrottyq jasaǵannan keıin óziniń qarjylyq tarıhynda úlken tańba qalatynyn esten shyǵarmaýǵa tıistigin jetkizdi.
«AQSh-ta bankrottyqtyń birneshe túri bar, biraq bárine ortaq nárse – qaryzdan qutylý úshin eń qajettisinen ózge (úıdi de satady) múliktiń bárin satady jáne kóp jaǵdaıda jańa zaım alýǵa jol jabylady. Bul Shtattardaǵy ómirdi qıyndatady. Germanııa men Fransııada da osyǵan uqsas – jeke zat, tozyǵy jetip turǵany sándi múlikten basqasynyń bári (munda da úı satylady) satylymǵa shyǵarylady», deıdi ol.
Sarapshynyń aıtýynsha, Qazaqstanda reseılik tájirıbe negizge alynýy múmkin: kórshi elde 2015 jyly 500 myń rýblden asatyn (2,8 mln teńge) somaǵa bankrottyq prosedýrasy engizilgen. Al 2020 jyldyń kúzinen bastap 50-500 myń rýbl aralyǵyndaǵy shaǵyn qaryzdar úshin sottan tys bankrottyq qyzmeti júzege asyrylýda. Sońǵy qyzmet tegin, ony bir jylda 2,4 myń reseılik paıdalanypty.
«Qazaqstanda jeke tulǵalar bankrottyǵynyń mehanızmi qandaı bolary belgisiz. Aldyn ala boljaý boıynsha, úıdi satylymǵa shyǵarmaı, qaryz alýshynyń menshiginde qaldyra berýi múmkin. Ekinshiden, prosedýradan ótken azamattar qaıtara nesıe rásimdeı almaıdy. Úshinshiden, prosedýra úshin tabys týraly deklarasııa toltyrady jáne odan keıin kirisin baqylaýǵa kelisimin beredi. Tórtinshiden, bankrottyqqa ótinish bergenge deıin tyǵyryqtan shyǵar basqa jol qalmaǵanyn dáleldeýi qajet bolatyn sııaqty. Qazaqstan úshin bankrottyqtyń bul túri qajetti qural, alaıda asa tanymal bola qoımaýy múmkin. 2021 jyldyń qarashasyndaǵy derek boıynsha tólenbegenine 90 kúnnen asyp ketken «nashar» nesıe úlesi 4,1 paıyzdy quraǵan. Bir jyl buryn 8,1 paıyz bolǵan edi. Al on jyl buryn 31,4 paıyzdy ıektep turǵan», deıdi A.Chebotarev.
Ekonomıst Maqsat Halyq zań jobasy daıyndalmaı turyp, aldymen halyq talqysyna túsýi tıis dep sanaıdy.
«Eger bir nesıesin jabý úshin taǵy eki nesıe alsa, ondaı azamattardyń jaǵdaıyn qarastyryp, bankrot dep qarastyrý kerek dep esepteımin. Shaǵyn nesıelik uıymdar men bankter biraz shyǵyn kóredi. Kollektorlyq kompanııalar da. О́ıtkeni óndirý boıynsha banktiń qaryzyn ózderiniń moınyna alady ǵoı. Demek, olar erteń úlken shyǵynǵa bataıyn dep tur. Saqtandyrý kompanııalary da biraz shyǵynǵa ushyraıdy», deıdi ekonomıst.
Al ekonomıst Maqsat Seralynyń sózine qaraǵanda, zań qabyldansa 1,5-2 mln qazaqstandyq bankrot bolýy yqtımal. О́ıtkeni qaryzyn tóleı almaı otyrǵan azamattar sany osyǵan taıaý.
«Halyq, mıkrokredıttik uıym, bank ortalyqtary, Úkimet tarapy, «Atameken» UKP-dan eksperttik komıssııa qurylýy kerek. Olar jan-jaqty qarastyrýǵa tıis. 3 aı men 6 aıdyń arasynda adamǵa múmkindik berý kerek. О́ıtkeni jeke tulǵany birden bankrot dep jarııalaý, ıaǵnı qysqa merzimdi múmkindik bermeý durys emes» degen oı aıtady.
Tukulov & Kassilgov Litigation zańgerlik fırmasynyń seriktesi Bahyt Týkýlov Parlamentte talqyǵa túsken «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine bankrottyq máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn zerdelep, birqatar erekshelikti atap ótti. Zańnyń negizgi mátini jobadaǵy nusqasynan basqasha bolýy múmkin ekenine qaramastan, bulaısha túsinik berýimiz oqyrmandar úshin paıdaly bolar edi deıdi zańger. Onyń aıtýynsha, joba eki nusqada qarastyrylýy múmkin. Alǵashqysy – qaryzy 1000 AEK-ten (3 063 000 teńge) kóp emes jáne múligi joq boryshkerler, odan keıingisi – qaryzy 1000 AEK-ten asatyndar. Alǵashqylary sotqa shaǵymdanbaı-aq bankrot atana alýy múmkin bolsa, keıingileri sot prosedýrasyna qatysady. Ol tólem qabiletin qalpyna keltirýden jáne múlikti satýdan turady. Sottan tys bankrottyq prosesi júrip jatqan kezdegi kedergiler qandaı? Sarapshynyń aıtýynsha, ol kezde boryshker zaım rásimdemeıdi, kepildik bere almaıdy jáne el aýmaǵynan shyǵa almaıdy. Al sot bankrottyǵyna qandaı jaǵdaıda ótinish berýge bolady? Birinshiden, qaryz kólemi 1000 AEK-ten asyp ketse jáne ol bir aıdan astam ýaqyt boıy ótelmese. Ekinshiden, qaryz kólemi múlik qunynan asyp ketken bolsa.
– Sottan tys nemese sot bankrottyǵynan soń úsh jyl ishinde qaryz alýshy úshin mynadaı shekteýler bar. Ol bank nemese MQU-dan zaım rásimdeı almaıdy. Sondaı-aq onyń ortaq qaryz alýshy, kepil berýshi, kepil nemese kepilger bolýǵa quqyǵy joq. Jeke kásipker retinde de tirkele almaıdy. Zańdy tulǵa atanýǵa da quqyly emes. Ondaı adamǵa notarıýs, aýdıtor, jeke sot oryndaýshy, medıator, baǵalaýshy jáne advokat bolyp jumys isteýge de tyıym salynady. Qaryz keshirilgenge deıin qaryz alýshy el aýmaǵynan syrtqa shyǵa almaıdy. Bereshekter esepten shyǵarylǵanǵa deıingi kezeńde boryshkerge Qazaqstan aýmaǵynan tys turǵylyqty jerge ketýge tyıym salynady, – deıdi ol.
Sonymen qatar B.Týkýlovtyń aıtýynsha, joba qaryzdardy keshirý máselesin sheshý kezinde sot qaraýynyń erkindigin kózdeıdi. Bul óz kezeginde sottyń túrli taraptardan jáne úshinshi tulǵalardan táýelsiz bolýyn talap etedi.
– Mundaı jaǵdaıda eger sot obektıvti bolmasa onyń qaraýy qatelikter týdyrýy yqtımal (áıtpese eshkimniń de qaryzy keshirilmeıdi nemese bárinikin birdeı keshiredi ne bolmasa ala-qula sheshim týady). Sot júıesi mundaı jaýapkershilikke daıyn ba, álde qaryzdy esepten shyǵarý kezindegi sot bıligin birshama «taryltý» kerek pe? Jobada qaryz somasy 100-1000 AEK aralyǵyndaǵy qaryzdardy esepten shyǵarýdyń salystyrmaly túrde qarapaıym prosesi qarastyrylǵan. 100-1000 AEK aralyǵyndaǵy qaryzdardy esepten shyǵarýdyń salystyrmaly jeńildigi bankterdi qaryzdy 1000 AEK-ten asatyndaı «ulǵaıtýǵa» ıtermeleýi múmkin. Mysaly, qaryz kólemi 1000 AEK-ten asqansha qaryz alýshyny mazalamaıdy. Biz jobanyń osy bóligine jasalǵan baqylaý mehanızmin kórmedik, – deıdi zańger.
Ekonomıst Saparbaı Jobaevtyń paıymyna súıensek, Qazaqstanda bankrot bolý – qarjylyq erkindikten ajyraý.
«Bankrot bolsam, memleket búkil qaryzymdy keshire salady dep jeńil oılaýǵa bolmaıdy. Eger zańdy tulǵa nemese kásiporyn bankrot bolsa onyń múligi, keńse tehnıkasy, úı-jaıyn satyp, kredıtor aldyndaǵy qaryz bóligin óteýge bolady. Jeke tulǵanyń da múligi men jyljymaıtyn múligin satýǵa bolady. Biraq múligi jalǵyz jáne qol suǵylmaıtyn bolsa, onda ony satý qıyn. Demek, klıenttiń qaryzy keshirilmeıdi, óteý úshin keıinge qaldyrý múmkindigi beriledi. Áıtpese úlken mólsherde nesıe alǵan kez kelgen qazaqstandyq bank aldyndaǵy jaýapkershilikten jaltarý úshin ózin bankrot dep jarııalaı berýi múmkin ǵoı. Sondyqtan bul zań jobasy uzaq daıyndalady», deıdi S.Jobaev.
Ekonomıst Rahym Oshaqbaev zańdy daıyndaý kezinde jumys tobyna mindetti túrde qarapaıym qaryz alýshylardyń ókilderi qatysyp, tutynýshylardyń da múddesi eskerilýi kerek dep esepteıdi. Áıtpese, memleket taǵy da bankterdiń yǵyna jyǵylyp, erteńgi kúni tek qarjy ınstıtýttaryna ǵana tıimdi zań aınalymǵa enip ketýi yqtımal.
«Shynymen qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵandar ǵana bankrot bolýǵa tıis. Erteń bári jappaı bank aldyndaǵy qaryzdarynan qutylyp ketýge jol bermeý kerek. Ondaıda táýekel ósip, tutynýshylyq nesıe stavkalary joǵarylap ketedi. Bul úshin qazirgi zańdy tulǵalar bankrottyǵy týraly zańǵa jáne halyqaralyq praktıkaǵa súıený qajet. Prosedýra mindetti túrde sotpen rásimdelýge tıis. Qaýymdastyq keshiriletin qaryz shegin de usyndy. Bankrot bolyp tanylǵandardy saýyqtyrý da qaralýy kerek. Qazir 3-5 jyl aralyǵynda azamat eshqandaı nesıe ala almaıdy, kásiporyn qura almaıdy degen qarastyrylyp otyr. Ol tek jaldamaly jumysshy ǵana bola alady», deıdi Qarjygerler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Elena Bahmýtova.
Dál qazir qazaqstandyqtardyń tutynýshylyq zaımy 6 mln teńgeni quraıdy. Qarjygerler qaýymdastyǵynyń dereginshe qaryz alýshylardyń 19 paıyzynda bereshekti óteý merzimi 90 kúnnen asyp ketken.
