Qala astyndaǵy qazyna

«Ejelgi Taraz shahary» shaqyratyn kún jaqyn Jumyr jerdegi jumyr basty halyqtyń bárinde tarıh bar. Qazaq tarıhynyń tamyry da tereńde jatyr. Onyń jutylǵan jumbaǵyn taýyp, shertilmegen syryn tyńdaý – ýaqyt enshisi. Ýaqyt enshisindegi sol baqyt, mine, arada kóp jyldar salyp el maqtan eter eleýli muramyzdyń biri – ejelgi Taraz shaharyna buıyrǵaly turǵan sııaqty. Olaı deıtinimiz, oblysta kóne shahardyń ornyna arheologııalyq qazba jumystary júrgizilip, sol dáýirdiń keskin-kelbetin kózben kórip, qolmen ustap kórýge bolatyndaı arhıtektýralyq joba jasalyp, alys-jaqynnan kelgen týrıster tańdana qaraıtyndaı ıgilikti is qolǵa alynyp otyr. Biz osy úlken joba jaıly aldymen oblys ákimi Kárim Kókirekbaevtyń ózinen suraǵandy jón kórgen edik. – Kárim Násbekuly, tarıhy tereń­nen bastaý alatyn ejelgi Taraz shaha­ryn elimizdegi týrıster kóp shoǵyr­lanatyn qalalardyń birine aınaldyrýdy kózdep, úlken jobalar jasap, úl­ken jumystarǵa nartáýekel dep kiri­sip kettińiz. Atqarylyp jatqan osy ju­mys­tardyń alǵashqy aýqymy jaıly oqyr­mandarǵa ózińiz arqyly jetkizsek dep edik? – Búgingi jańarǵan Jambyl oblysy­nyń ortalyǵynyń astynda tarıhta Taraz degen atpen belgili ortaǵasyrlyq shahardyń orny jatyr. Shyǵys pen Batystyń arasyn jalǵaǵan, álemdik órkenıettiń damýyna ólsheýsiz úles qosqan «Uly Jibek jolynyń» boıyndaǵy ortaǵasyrlyq qalalardyń ishindegi Tarazdyń orny erekshe bolǵany tarıhtan belgili. О́kinishke qaraı, keńes zamanynda kóne shahardyń tarıhy kóleńkede qalyp qoıdy. Elimiz táýelsizdigin jarııalaǵannan keıin, 1997 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaev jyr alyby Jambyl Jabaevtyń atymen atalyp kelgen oblys ortalyǵyna onyń ejelgi tarıhı Taraz atyn qaıta berý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Bul tarıhı oqıǵa Taraz qalasynyń týra ortasynda turǵan Qarahan baba kesenesi aldynda jahanǵa jarııa etildi. Bul, barsha qazaq halqynyń, onyń ishinde óńir jurtshylyǵynyń esinde tarıhı máni zor rýhanı oqıǵa retinde qaldy. Al Memleket basshysynyń bastamasymen qolǵa alynǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda 2012-2013 jyldary kóne shahardyń ornyna arheologııalyq qazba jumystary júrgizile bastady. –Arheologııalyq qazba ju­mys­tary­nyń nátıjesi kóńil qýan­tarlyqtaı ma? – Eki jylǵy josparly arheologııalyq qazba jumystarynyń barysynda osy aýmaqtan VIII-XII ǵasyrlarǵa tán or­taǵasyrlyq arhıtektýralyq ǵımarat­tardyń oryndary, 33 myńnan astam artefakt tabylyp otyr. Olardyń arasynda VII-HI ǵasyrlarǵa tán qytaı, túrgesh jáne qarahandyqtar áýletteriniń teńgeleri men qyshtan jasalǵan qumyra sııaqty kóptegen turmystyq zattar bar. Osy arheologııalyq jumystardyń basy-qasynda júrgen maman-tarıhshylardyń sózine sensek, aldaǵy ýaqytta olardyń qatary asa qundy jádigerlermen áli de tolyǵa túsetin sııaq­ty. Onyń ústine, oblysymyzǵa jumys sapary barysynda Elbasymyzdyń «Ejelgi Taraz shaharyn» jańǵyrtý jobasy boıynsha atqarylyp jatqan jumysty arnaıy kórýi, atqarylǵan isterge oń baǵa berýi oblys jurtshylyǵyn jigerlendire tústi. Eń bastysy, Elbasy qazba jumystaryn mindetti túrde jalǵas­tyrý qajettigine toqtalyp, tıisti tapsyrmalar berdi. – Qazir qandaı naqty jumystar júrgizilip jatyr? – Qalanyń ótken jyly qabyldanǵan bas josparyna sáıkes, kóne qalanyń or­nyn­daǵy jerdiń «úsh sheńberli» damytý syzbasy bekitilip, oǵan 200 gektar­dan astam jer bólindi. Qazir ejelgi shahar­dyń ortaǵasyrlyq shekarasy belgi­lendi. Aldaǵy jyldary «Ejelgi Taraz shahary» degen atpen sol kezdiń sáýletin týrısterdiń kóz aldyna ákeletin qalashyq salynady. Onyń jobasymen tanysyp, ózimniń keıbir oı-pikirimdi de aıttym. –  Elimizdiń abyroıy men bedeli úshin «Ejelgi Taraz shahary» sııaqty asa qundy tarıhı jáne mádenı eskertkish ornynyń IýNESKO-nyń tizimine engizilgeni durys bolar edi-aý... – Búgingi tańda biz úshin ejelgi Taraz qalasynyń ornyn tarıhı jádiger retinde IýNESKO-nyń Álemdik muralar tizimi qataryna qosýdyń mańyzy zor bolyp otyr. Mysaly, 2013 jylǵa deıin osy tizimge Qoja Ahmet Iаsaýı, Tamǵaly pet­ro­glıf-arheologııalyq landshafy, Soltústik Qa­zaq­stan kólderi men Saryarqa dalasy sııaq­ty úsh ataqty tarıhı oryndar ǵana engen eken. Ol endi, óz kezeginde, álem ǵalymdary men týrısterdiń aıryqsha qyzyǵýshylyǵyn týdyratyn bolady. Sondyqtan bizdiń maqsatymyzdyń biri – «Ejelgi Taraz shahary» dep atalatyn joba arqyly kóne qalany IýNESKO-nyń Álemdik muralar tizimi qataryna qosý bolyp otyr. Iаǵnı, osy baǵytta jumys istep jatyrmyz. – Astana qalasynda 2017 jyly ót­keli otyrǵan EKSPO-2017 halyqara­lyq kórmesiniń ekonomıkalyq áleýe­timizdi ǵana emes, sonymen birge, el men jerimizdiń tarıhyn tanytý turǵy­syndaǵy yqpaly da zor bolmaq. Osy kórmege kelgen san myńdaǵan týrıstiń bir parasy «Ejelgi Taraz shaharyn» kóremiz dep arnaıy atbasyn buryp jatsa, nur ústine nur emes pe? – EKSPO-2017 kórmesine 5-6 mıllıonǵa jýyq sheteldik qonaq keledi dep kútilýde. Bul kórme elimizdiń ekono­mıkalyq jetistikterin álem nazaryna usynýmen qatar, otandyq týrıstik klasterdi qalyptastyrýǵa úlken jol ashpaq. Sondyqtan, biz álemdik mańyzy bar osyndaı shara qarsańynda «Ejelgi Taraz shahary» jobasyn kórme qonaqtaryna kórsetýdiń joldaryn búginnen bastap oılastyryp otyrmyz. Ol úshin búginde arheolog ǵalymdarmen birlese otyryp «Ejelgi Taraz shahary» jobasy tóńireginde týrıstik ınfraqurylym nysandaryn damytý tujyrymdamasy ázirlenýde. Iаǵnı, keleshekte «Ejelgi Taraz shahary» jobasyn ártaraptandyrý maqsatynda bul aımaqta halyqaralyq talaptarǵa saı zamanaýı qonaqúıler, ulttyq ashanalar men meıramhanalar, dúkender, qolóner sheberhanalary, ishinde birneshe kınoteatry bar oıyn-saýyq ortalyǵy, sporttyq-týrıstik keshender, turmystyq jáne qyzmet kórsetý oryndary, aqparattyq qyzmet ortalyǵy boı kóteretin bolady. Bir sózben aıtqanda, otandyq jáne sheteldik týrıster úshin barlyq qolaıly jaǵdaılar jasalmaq. Sondyqtan jobamyz tarıhshylar men arheolog ǵalymdardyń ǵana emes, qarapaıym týrısterdiń de qyzyǵýshylyǵyn týǵyzady dep oılaımyn. Mádenı, tarıhı jáne rýhanı mańyzy zor mundaı máseleden elimizdiń Mádenıet mınıstrligi de syrt qalmaıdy jáne jambyldyqtarǵa úlken qoldaý kórsetedi dep senemin. –Joba júzege asqan jaǵdaıda, bu­ryn­nan da tap-tuınaqtaı bolyp tura­tyn Taraz qalasyn múlde tanymaı qalatyn sııaqtymyz ǵoı. – Iá, ejelgi qala ornynan Mamyr saıabaǵy arqyly Tekturmas baba keshenine deıingi aralyqta jaıaý júrginshilerge arnap týrıstik jol salynady. Sonymen qatar, «Ejelgi Taraz shahary» jobasynyń kesheni ornalasqan Tóle bı dańǵylyn oblys ortalyǵynyń «Arbatyna» aınaldyrsaq degen oıdamyz. О́ıtkeni, negizgi tarıhı, mádenı muralar, eskertkishter, saıabaq­tar qalanyń kúretamyry sııaqty osy ortalyq kósheniń boıyna ornalasqan. Olardyń qatary «Ejelgi Taraz shahary» aımaǵynda turǵan jyr alyby Jambyl Jabaevtyń eskertkishinen bastalyp, Qarahan baba kesenesi, halqymyzdyń has batyry Baýyrjan Momyshuly, kemeńger Báıdibek baba, Halyq Qaharmany Qaırat Rysqulbekov, ult birliginiń uıytqysy bolǵan Tóle bı, eli men jeriniń taǵdyry úshin at ústinen túspegen Qoıgeldi jáne Kóshek batyrlardyń eskertkishterimen jalǵasyp jatyr. Hıbatýlla at Tarazı atyndaǵy Ortalyq meshit, ǵulama Júsip Balasaǵun atyndaǵy ortalyq konsert zaly men Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti saıabaǵy da osy Tóle bı dańǵylynyń boıynda ornalasqan. Maqsatymyz – Taraz qalasyn jahan týrıs­teri arnaıy kelip tamashalaıtyn ǵajaıyp oryndardyń birine aınaldyrý. Oı-pikirdiń artyqtyǵy joq, bıyl otandyq jáne sheteldik ǵalymdardy arnaıy shaqyryp, úlken ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkizýdi de josparlap otyrmyz. – Jobaǵa jer men áýe joly da qyzmet etedi. Sondyqtan nazardan olar da tys qalmaǵan shyǵar. – «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq avtokólik dáliziniń iske qosylýynyń jobaǵa aıtarlyqtaı yqpaly bolatyny sózsiz. Sodan keıin qurylys jumysy taıaý arada aıaqtalatyn oblys ortalyǵyndaǵy halyqaralyq «Áýlıeata» áýejaıy men tórt tarapty burynnan túıistirip jatqan temirjol baılanysy da óz septigin tıgizetin bolady. Ásirese, jańarǵan jol men jańarǵan áýejaı arqyly kóptegen sheteldermen týrıstik baılanysqa tikeleı shyǵatyn bolamyz. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Kósemáli SÁTTIBAIULY, «Egemen Qazaqstan».  Jambyl oblysy.  Sýrette: Jambyl oblysynyń ákimi Kárim KО́KIREKBAEV.