Kórmegeli úsh-tórt aı bolyp edi, meni kórip ol kisiniń de kózinen jas shyqty. Sodan keıin men kózimniń jasyn bildirmes úshin jas bala sııaqty qylyp korrıdorda kolıaskamen árli-beri qydyrtqan bolyp baryp, qasyna otyryp áńgimelestik. Qulaǵy estimeı qalǵan, tamaqty qasyqpen aýzyna salyp ishkizdi.
Bir kezderi qandaı Ábekeń edi dep bári kóz aldyma elestedi. Bul uzaq áńgime, sezimniń sózi. Al endi Ábekeńniń qazaq ádebıetindegi, qazaq halqyndaǵy rólin, qandaı oryn alatynyn aıtyp jatýdyń ózi artyq. Sol sııaqty Ábekeń biz úshin sondaı tulǵa edi. Ol kisi bizdiń qorǵanyshymyz boldy. Ulttyń múddesin qyzǵyshtaı qorǵaýmen ótti. «Ana tilim erteń óler bolsa, onda men búgin ólýge daıynmyn» deıtin Rasýl Ǵamzatovtyń sózin jadyna saqtady. Naǵyz ultjandy, ultyn, tilin súıgen adam edi. Tilin súıgendiktiń arqasy emes pe? Ol ár shyǵarmadaǵy aǵat ketken bir sózdiń ózine qadalyp, shuqshıyp otyratyn. О́ziniń romandaryn qaıta-qaıta óńdeýden jalyqpaıtyn. «Qan men terdiń» on jetinshi nusqasyn jasadym» dep aıtyp otyrǵanda, men sál renjip: «Ábeke, odan góri jańa shyǵarma jazbaısyz ba? «Qan men terdiń» on jetinshi nusqasyn oqıtyn adam bar ma, joq pa qaıdan bilesiz?» dep edim, biraq ol kisini alǵan betinen qaıtara almaısyń. Ár jerine laıyqty sóz qosyp otyratyn. «Bul baıaǵyda jazylǵan shyǵarma ǵoı» deýshi edi.
«Sońǵy paryzdy» qansha uzaq jazdy. Bul kisi uzaq jazady, jurt sııaqty bir shyǵarmany bitire salyp, ekinshi shyǵarmaǵa kirispeıtin. Ásirese aýdarmaǵa qanshalyqty kóńil bóldi, jer-jebirimizge jetip ursatyn da sol Ábekeń edi. «Sender shyǵarmalaryńdy orys tiline aýdarýǵa berip, aýdarlyǵanyna máz bolyp qana júresińder, al ádebıette, sóz ónerinde bir sózdiń ózi kóp nárseni sheship ketetinin nege bilmeısińder? Bir sóz shyǵarmanyń qunyn arttyrsa, orynsyz bir sóz shyǵarmanyń básin túsiredi. Sender osyǵan mán bermeısińder», dep kezdesken saıyn aıtatyn.
Qazaq eliniń abyroıy, ary, uıaty osy Ábekeń edi ǵoı. Qaısy qyryn aıtaıyq, ol shyǵarmalarymen qazaq ádebıetin álemge tanytyp ketti. Ulylardyń sońǵy sarqyny, sońǵy tulǵasy O dúnıege ketti. Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanovtarmen birge júrgen tulǵadan aıyrylyp qaldyq. Abaıdyń «Men kórdim uzyn qaıyń qulaǵanyn» degen óleńi bar, sol sııaqty men de búgin uzyn qaıyń ǵana emes, alyp emenniń qulaǵanyn estip, jetimsirep qaldym. Bulaı deıtin sebebim, ol kisi telefon soqqan saıyn «Áı, bala» deýshi edi, «tapqan ekensiz, jetpisten asqan adamdy bala degenińiz qalaı?» deıtinmin. Endi olaı aıtatyn adam joq.
Ol kisi ár shyǵarmany oqyǵanda, qolyna qyzyl, kók qaryndash alyp oqýshy edi, meniń sońǵy jazǵan shyǵarmam «Bórteni» aýyryp jatqanyna qaramaı, bir kúnniń ishinde oqyp shyqty. Ol kisi oqyǵan nusqasyn saqtap qoıdym. Belgi salmaǵan bir bet joq. Eń sońynda óziniń pikirin oryssha jazypty. Ony aıtyp jatýdyń qajeti joq. Sońynda: «Áı, bala, jylattyń ǵoı», dep qazaqsha bir sóılem qosypty.
Ol ana tiliniń qorǵaýshysy bola bildi. Jurttyń esinde bar shyǵar, Gorbachev Almatyǵa kelgende Nursultan Nazarbaev Máskeýde jatqan Ábekeńdi shaqyryp aldy, ol kisi sol kúni ushyp keldi de, ertesinde jınalysqa qatysyp, óte keremet baıandama jasaǵany áli esimizde.
Sol kezde Ábekeń óziniń sózin oqyp otyrǵanda Gorbachev qasyndaǵy bireýmen sybyrlasa bastaǵanda Ábekeń moınyn buryp: «Mıhaıl Sergeevıch, ıa eta slovo govorıý vam», dep sastyryp tastap edi. Ásirese 1986 jyly jurt kimniń kináli, kimniń jazyqsyz ekenin bilmeı, «buny uıymdastyrǵan kim?» dep bizdiń jastarymyzǵa jala jaýyp, qaýly qabyldap, «Qazaq ultshyldyǵy» degendi taýyp, sóıtip jatqan qıyn kezde Ábekeń «Izvestııa» gazetine úlken maqala jazdy. Sol maqaladan keıin jalpy jurttyń pikiri ózgerdi. Ábekeńnen basqa adamnyń maqalasy bolsa, gazet te ony baspas edi. Búkil Odaqta Nurpeıisov degen ataq-dańqy bar, ózi Moskvanyń jazýshylarymen aralasyp turatyn bolǵandyqtan, bul maqalanyń salmaǵy jaqsy boldy. Sol maqala búkil Odaqqa, orystardyń ózine kóptegen máseleni túsindirdi.
Qazaq qalamgerleriniń kóbi qol jetkize almaǵan nársege Nurpeıisovtiń qoly jetti. Ataqty «Roman gazeta» degenge bizdiń ádebıetten tuńǵysh ret «Qan men ter» romany basyldy. Men Kolýmbııada bolǵan kezimde bir oqıǵa boldy. Olar Qazaqstan degen eldi estip te kórmepti. Sonda bir adam kelip, oryssha sóılesti. Sol kisi: «Ábdijámil Nurpeıisov qandaı jańa shyǵarma jazdy?» degende, tóbem kókke bir eli jetpeı qaldy. Bizdiń ataqty jazýshymyzdy Kolýmbııadaǵy bireýdiń suraǵany qandaı baqyt. Ábekeń kim degende, ol kisi meniń ustazym, qamqorshym, arqasúıer aǵam, zamandasym, keıde qurdasym boldy.
Zeınolla Qabdolov «Sýyrylmaıtyn qazyq» dep at qoıyp edi. Negizinde ol kisi bireýdi jaqsy kórse, jek kórse pikirin esh ýaqytta ózgertpeıtin. Ár jaǵynan óziniń pikiri bar adam boldy. Endigi bizdiń mindetimiz – ol kisiniń minezi, kisiligi men kishiligi jaıly ótkir zertteýler men maqalalar jazý. Unatpaǵan kezinde óńmenińnen óterdeı kúshti janary bar edi. «Ne aıtyp otyrsyń?», «Bul jazýshy aıtatyn sóz be?», «Shyndyǵyń qaıda?» deıtin. Qalaı bolǵanda da, ol kisi ulttyń qorǵanyshy, abyzy bola bildi. Muhtar Áýezovtiń sheberligi jaıly aýzynan tastamaı júretin, endi ózi de sol kisilerdiń qataryna, solarmen syrlasýǵa ketti.
Qadirli Ábeke, elińizdiń aldynda bir adamǵa ǵana emes, birneshe adamǵa tán paryzyńyzdy ótedińiz, aramyzdan abyroımen attandyńyz. Jatqan jerińiz jaıly bolsyn! Halqyńyz sizdi eshqashan umytpaıdy.
Qosh bolyńyz!
Dýlat ISABEKOV,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
