Jibi úzilgen aýǵan batpyraýyǵy
«Batpyraýyq qýǵan bala» – Halled Hosseınıdiń atyn shyǵarǵan roman. Atalǵan roman jaryqqa shyqqan soń, álem oqyrmandary Aýǵanstan týraly tereń túsinikke ıe boldy. Qursaýda qalǵan bir ulttyń taǵdyry – «Batpyraýyq qýǵan bala» arqyly óz únin jetkize aldy. Aýǵandyq baı otbasynyń 12 jastaǵy erke uly Ámir men onyń qyzmetshisi Hasen aǵa-inideı bolyp, tel qozydaı teń ósedi. Biraq bir retki batpyraýyq jarysynyń sońynda týǵan aıanyshty oqıǵadan keıin, Ámir únemi ózin kinálap, qatty azaptanyp, aqyry Hasendi úıden qýyp shyǵady. Keıin ózi de ákesimen birge Amerıkaǵa ketedi.
О́ziniń týǵan elinen alystap, azamat jasyna tolsa da, keıipker Ámir bala kezdegi dosyna, ákesiniń úı qyzmetshisiniń ulyna jasaǵan ozbyrlyǵy úshin ózin kúnáhar sezinedi. Tipti ózin máńgi keshirgisi kelmeıdi. Aqyrynda, oıdaǵy aýyr salmaqtan arylmaq bolyp, araǵa jıyrma neshe jyl salyp, týǵan jerine qaıtyp baryp, bala dosy aldynda óz paryzyn ótemek bolady. Biraq bári ol kútkendeı emes, múlde basqasha bolady. Ol kútken Aýǵanstan quryp bitýge shaq qalǵan kúıde edi. Onyń bala kezdegi úreıli de aıanyshty túsi qaıtalanǵandaı kúı keshedi. Hosseınıdiń qalamy shyndyqty sóz etip qana qoımaı, ár sóılemi arqyly aýǵan tarıhyn qosa aıtyp otyrady. Avtor adam tabıǵatyn jáne ony arashalap qalýdy maqsat ete otyryp, keı shyndyqtardy nanymdy túrde qaǵazǵa túsiredi.
«Ol 1975 jylǵy aspandy soqyr tuman tumshalaǵan, aıazy súıekten ótetindeı qystyń bir kúni edi. Ol kezde men nebári 12 jasta edim. Bári de kúni búginge deıin qaz-qalpynda esimde: qulap jatqan daýalǵa tyǵylyp, sol bir jolǵa áli de kóz tige qaraımyn. Onyń aınalasy muzdy jińishke bulaq. Sodan beri san jyl aýnap tústi. Bastan ótken kún, bolǵan isterdi de qara jerge kómip tastaýǵa bolady deıdi eken burynǵylar. Biraq olaı isteýdiń durys emes ekenine kóz jetkizdim. О́ıtkeni ótken ister sol kómip tastaǵan jerińnen qaıta «tirilip» shyǵady eken. О́tken kúnderdi oılasam, osy 26 jyl boıy men udaıy sol bir shóldi mekenge urlana qaraýmen bolyppyn». Roman osylaı bastalady.
«Batpyraýyq qýǵan bala» romanyn soǵys órti qaptaǵan shaqtaǵy Aýǵan azamatynyń ishki kúrsinisi deýge bolady. Kitap Ámir men onyń bala dosy, ákesiniń Hazar tekti jalshysynyń uly Hasenniń arasyndaǵy oqıǵalardy negiz ete otyryp, birinshi jaqpen baıandalady. Bas keıipker Ámir – pýshtýn áýletinen, ákesi dáýletti, el arasynda yqpaldy adam. Sheshesinen erte aıyrylǵan Ámirdiń týma álsizdigi bar, onyń ústine únemi ákesiniń meıirimine bólene almaıtyn urpaqtyń ókili. Al Hasan dosqa adal, taza júrekti bala. Otbasy deńgeıi men taptyq ózgeshelik olardyń balalyq shaqtaǵy dostyq sezimderine kedergi bola almaǵanymen, biraq eshkim de bul uly sezimge qurmet etýdi qalamaıdy. Romanǵa arqaý bolǵan oqıǵalar negizi Aýǵan dalasynda ótken, jazýshynyń kózimen kórip, qulaǵymen estigen san alýan túrli kúrdeli tarıhı oqıǵalardan quralady, sonyń ishinde, Aýǵanstandaǵy monarhııanyń quldyraýy, Keńes áskeriniń basyp kirýi, aýǵandyq bosqyndardyń Pákistan men Amerıkaǵa bassaýǵalap qashýy, talıbandardyń bas kóterýi sııaqty mańyzdy oqıǵalar baıandalǵan. Jazýshy Halled Hosseını bul shyǵarmasyn áke-bala arasyndaǵy qarym-qatynas dep paıymdap, «Otbasy» deıtin tuǵyrdyń berik bolýyn shyǵarmanyń aıtar oıy, basty ıdeıasy retinde oqyrmanǵa usynady. Romannyń alǵashqy bóliminde keıipker Ámir dosy Hasandy ol kezdesken zorlyq-zombylyqtardan qutqarýǵa sharasyz qalady. Mine, osy tus shyǵarmada kórsetilgen kúnáharlyq pen paryz taqyrybyna jeteleıdi. Avtor romanynyń alǵysózinde: «2001 jyly osy kitapty jazýǵa otyrdym. Jazyp-syzý ózim úshin qyzmet isteýdiń, óz ózime áńgime aıtýdyń bir túri edi. Bul kitapty basqalar unatyp oqıdy degendi oılaǵan emespin. Men bul romandy jazyp jatqan shaǵymda, Dúnıejúzilik saýda uıymynyń bir záýlim saraıy qulady. Sodan kóp ótpeı, áıelim Roıa shyǵarmany baspaǵa usyn dep keńes berdi. Shyntýaıtyna kelsek, talap etti. Men bir taraýyn jazyp bitirgen soń, Roıa sol taraýdy oqyp bitirip otyrdy. Al men kitapty baspaǵa berýge qarsy boldym. Búkil Amerıkada qaıdaǵy bir aýǵandyqtyń dátine eshkim qulaq salmaıdy dep oıladym. Ol kez eldiń yza-kegi órship turǵan kez bolatyn. «Qazir aýǵandyqtar alalandy, kemsitýge ushyrady», deımin Roıaǵa. Shyǵarmam baspadan shyqty degen kúnniń ózinde, basqalar ony nege satyp almaq? Amerıka topyraǵynda tarıhta bolmaǵan eń úlken sumdyq jasaǵandar bireýdiń Otanynda lań salsa, ózgeler sol halyqtyń ókiliniń qaltasyna nelikten aqsha salyp bermek? Biraq Roıa quptamady. Neǵurlym kóp oqyrman tabatyn oraı osy dep eseptedi. Onyń ústine ol: «Seniń kitabyń olarǵa aýǵandyqtardyń basqa bir qyryn kórsetedi», dedi. 2002 jyly maýsym aıynda qoljazbamdy Nıý-Iorktegi baspa saýdagerine jiberdim», dep óz oıyn aıtady.
«Hasen parsynyń ejelgi batyrlary sýretteletin HH ǵasyrdaǵy tarıhı dastan «Shahnamany» jaqsy kórýshi edi. Ol bul kitapty óte jaqsy kóretin. Ol shyǵarmadaǵy kópti kórgen patsha Ferıdýn, Zal, Rýdabeni unatady. Biraq ol ekeýmiz de «Rústem men Sohrab» hıkaıasyna qatty berilýshi edik. Ol hıkaıatta jaýjúrek batyr Rústem men onyń jelden júırik tulpary tartymdy sýretteledi. Rústem qarsylasy Sohrabty oısyrata jeńedi. Al shyndyǵynda ol óziniń san jyldar boıy sergeldeńge túsken týǵan balasy bolyp shyǵady. Áńki-táńki kúıde qalǵan Rústem qasiret jamyla otyryp, ulynyń: –Týǵan ákem sen bolsań, Qylysh tistestirip senimen, dańqyńa tıdi kesirim. Bári seniń kesirli minezińnen boldy emes pe? Týǵan anamnyń ant belgisin kóreıinshi, al qazir balalyq paryzymdy ótep, «áke» dep aıqaılaıyn. Júregiń qabyldar ma eken meni? О́z qolyńmen jazym et meni! – degen sońǵy sózin estıdi. Hıkaıanyń osy tusyna kelgende Hasen «Taǵy bir ret oqyshy» dep ótinedi. Tipti kózinen jas aǵyp, óksip otyrady. Onyń bul áreketi maǵan jumbaq seziletin. Ne úshin, kim úshin jylaıdy? О́mirlik qasirette qalyp, basy qatyp, alasurǵan Rústem batyr úshin be? Joq, álde ólim men ómir ólarasynda jatyp, ákege degen saǵynyshy sher-shemenin qozǵaǵan Sohrab úshin be? Biraq men úshin Rústemniń taǵdyry aıanyshty deýge kelmeıdi. Ár ákede balasyn óz degenine ılandyrý deıtin qulshynys bar emes pe?». Osy joldardan Aýǵan balalarynyń bilim alýǵa degen qushtarlyǵy men erteńge degen senimi birden ańǵarylyp tur. Shyǵarma keıipkerdiń dosy Hasannyń uly Sohrabtyń Amerıkadaǵy ómiri, onyń jańa ortaǵa degen umtylysy men kózqarasy, Ámirdiń ótken kúnderin esine alyp, qalqyp ushyp júrgen batpyraýyqty kórgende bala sııaqtanyp qýa jónelgenimen aıaqtalady. Bala kóńiline túsken jaranyń araǵa san jyl ótse de jazylmaǵany kitaptyń sońǵy sóıleminen bilinedi. «Men áli júgirip kelemin. Eńgezerdeı turqyma qaramastan men batpyraýyqqa qaraı umtylyp bara jatqan top balanyń arasynda batpyraýyqty qýyp kelemin. Men bul áreketim úshin esh uıalmaımyn. Kekilimdi jel tarap, aýzym Pansher shatqalyndaı úńireıip álgi batpyraýyqty qýyp kelemin. Qýyp kelemin. Qýyp kelemin».
Jarqyraǵan myń kún: aýǵandyq úmit ushqyny
«Men de ákemniń basqa balalary sııaqty mektepte oqyǵym keledi». Biz sóz etkeli otyrǵan Halled Hosseınıdiń «Jarqyraǵan myń kún» atty ekinshi romany quddy osy bir jalǵyz sózge baılanyp turǵandaı. Bul jalǵyz sóz kúlli Aýǵan balalarynyń júreginiń túbindegi qasterli sóz. Otan, ádildik, adam quqyǵy, áıel teńdigi, balalar taǵdyry da osy sózdiń qaýyzynda turǵany shyndyq. Atalǵan roman qysqa ǵana ýaqyttyń ishinde álemdik kitap klýbynyń klassıkasyna aınalyp úlgerdi. Bul da Aýǵanstan taqyrybyndaǵy kórkem shyǵarma. Somerset Moemniń «Ne jazsań da óziń biletin nárseni jaz» degen ustanymyn ustanǵan Halled Hosseını óz eńbeginiń arqasynda oqyrmandar jaqsy kóretin avtorlardyń tobyna kiredi, álem oqyrmandary úshin onyń árbir jańa kitabynyń jarııalanýy bir mereke ispetti boldy. 2007 jyly baspadan shyqqan bul roman qysqa ǵana ýaqyttyń ishinde úsh ret basylyp, 70 memlekette 38 mıllıonnan astam danasy satyldy. Qazirgi kitap naryǵy úshin bul asa úlken kórsetkish bolmaq.
Gerattyq jasóspirim qyz Márııam otbasylyq qaıǵyly oqıǵadan keıin kabýldyq etikshige turmysqa shyǵýǵa májbúr bolady. Odan keıin dúnıege kelgen Láılá salystyrmaly túrde basqasha ómir súredi. Gerattyń shetinde Márııam anasy Nanamen ońasha bir lashyqta turady. Roman osylaı oqıǵalarmen órbı túsedi. «Márııamdy bosanarda onyń qasynda eshkim joq eken. Bul 1959 jyly kóktemniń jańbyrly kúnderiniń biri. Zahır shahtyń qyryq jyldyq tynysh bıliginiń 26-jyly. Tolǵaq kezinde Nanaǵa taǵy da jyn jabysyp alý qaýpi bar ekenin bile tura Jálel dárigerdi, tym quryǵanda týytqa járdemdeser bir pendeni de izdemepti. Nana qujyrasynda bir ózi qara terge túsip, qolyna pyshaq alyp, syz edende jatypty». Áıel teńdigi joq eldegi oqıǵalardyń kóbi qasiretpen aıaqtalyp jatatynyn eskergen jazýshy ár sóz-sóıleminde áıelderdiń de jalpy adamzat balasymen qatar ómir súrýge haqy bar ekenin aıtqysy keledi. Ásire dinshildik jaılaǵan Aýǵanstandaǵy alapat jaǵdaılar aq qaǵazdyń betinde rııasyz sóılep tur. Ary qaraı jas ana men onyń ómirge keler sábıiniń qınalysyn, ómir men ólim aldyndaǵy jantalasyn jazýshy bylaı sýretteıdi:
«Tolǵaq qysqanda jastyqty tistelep, tamaǵym qarlyqqansha aıǵaıladym. Kózime quıylǵan terdi súrter, tańdaıyma bir tamshy sý tamyzar jan tabylmady. Ol az bolǵandaı sen de mynaý jaryq jalǵanǵa kelýge asyqpaı-aq qoıdyń. Eki kún boıy meni sol bir sýyq edende jatýǵa májbúr ettiń. Eki táýlik nár syzbadym, kirpik ilmedim. Bar bolǵany qınala yńyranyp, seniń saý-sálemet ómirge kelýińe duǵa qyldym.
– Kóp qıyndyq kóripsiń, Nana.
– Ekeýimizdi jalǵap tuǵan kindikti de ózim kestim. Soǵan bola pyshaqty qasyma alyp qoıdym.
Keshir meni, Nana». Halled Hosseını ne jazsa da, ómirmen, shynaıy oqıǵalarmen baılanystyryp jazdy. Sol úshin de onyń árbir kitaby áli de oqyrmannyń qolynan túse qoıǵan joq. Ol osy ekinshi romanynda da «Batpyraýyq qýǵan balada» qoldanylǵan keıbir kórkemdik ádisterdi paıdalandy, mysaly, otbasylyq dınamıka, ulttyń óship bara jatqan úmitin sóndirmeýdi maqsat etti. Ol óz shyǵarmalaryndaǵy áıel keıipkerler men olardyń qazirgi aýǵan qoǵamyndaǵy rólderine nazar aýdarady. 1978 jyly Aýǵanstandaǵy saıası orta alasapyran kúıge tústi. Kommýnıstik partııa bılikke kelip, aqyrynda Aýǵanstan úkimetin qulatyp tynady. Kabýlda talıbandar bılikke kelip, jergilikti halyqqa qatal erejeler engizip, áıelderdiń quqyqtaryn shekteıdi. Osy oqıǵalardyń bári avtordyń óz qózqarasy arqyly shyǵarmada sátti paıdalanyldy.
Jazýshy óz shyǵarmasyndaǵy detaldar arqyly oqyrmanyna Aýǵanstannyń bastan keshken qıyn-qystaý kezeńderin jipke tizgendeı aıtyp otyrady. Keńes Odaǵy men Aýǵanstan arasyndaǵy soǵysqa attanǵan, keıin maıdanda mert bolǵan analardyń zary da nazardan tys qalmaıdy. «Ahmet daýsyz kósem bolar edi. Onda ǵajaıyp talant bar. О́zinen úlkender de onyń sózderin qurmetpen tyńdaıtyn. Nurdy aıtsańshy... Eh, Qudaıym. Meniń Nurym ylǵı da ǵımarattar men kópirlerdiń chertejyn syzatyn. Sáýletshi bolyp, bútin Kabýldy ózi jobalaǵan ǵımarattarmen ózgertpekshi edi. Mine, endi ár ekeýi de bul dúnıede joq. Meniń balalarym, meniń shahıtterim». Farıbe esimdi ananyń ashy zary osylaı shyǵyp jatady.
«Batpyraýyq qýǵan balada» da talıbandardyń qolynan qaza bolǵan jazyqsyz jandar týraly onyń ishinde Hasan men áıeli jónindegi oqıǵalar shyǵarma arqaýy bolǵan edi, al «Jarqyraǵan myń kúnde» keıipker Márııam da talıbandardyń qolynan mert bolady. Romannyń sońynda keıipker Láılá Kabýlǵa oralǵanda, talıbandardyń Márııamdy qaıda kómgenin bile almaı daǵdarady. Tapsa, quran oqyp, qabiriniń basyna gúl shoǵyn qoımaq. Jurt súıip oqyǵan bul roman keıipker Láılániń jaryq dúnıege keler sábıine at izdep álek bolyp jatqanyn, oǵan «О́mir» degen esim unaıtynyn, «Al eger qyz týa qalsa, oǵan qandaı esim qoıý týraly Láılá áldeqashan oılanyp qoıǵan» dep aıaqtalady. Úmittiń aty – Úmit. Ol ortaıǵanymen, taýsylmaıdy. Halled Hosseınıdiń biz sóz etken eki romany da osy oıdy meńzeıdi. Onyń keıipkerdiń aýzymen «Aýǵanstannyń jeńe almaıtyn jalǵyz jaýy bar – ol Aýǵanstannyń ózi» deýi de kóp shyndyqtyń betin ashady. Jaraly Aýǵanstannyń árbir qıyn sáti Aýǵan tekti jazýshynyń janyn aýyrtatynyna kúmánimiz joq.
