Ádebıet • 07 Aqpan, 2022

Halled Hosseınıdiń qos tynysy

117 ret kórsetildi

Aýǵanstanda týyp, Amerıkada eseıgen jazýshy Halled Hosseınıdi álem oqyrmandary óte jaqsy biledi. Ol ár shyǵarmasyna óziniń týǵan eliniń, anyǵyn aıtqanda, Aýǵanstannyń tarıhyn, halqynyń muń-zaryn, qasiretin, úmitin arqaý etip, ólmes romandardy ádebıet tarıhyna alyp keldi. Sol úshin de onyń shyǵarmashylyǵyna tánti bolǵan ádebıettanýshylar «Halled Hosseını shyǵarmashylyǵy – aýǵan qasiretiniń qaǵazǵa túsken nusqasy, onyń qalamy – bir ulttyń kóz jasymen sýarylǵan», dep joǵary baǵa bergen bolatyn.

Jibi úzilgen aýǵan batpyraýyǵy

«Batpyraýyq qýǵan bala» – Halled Hosseınıdiń atyn shy­ǵarǵan roman. Atalǵan roman jaryqqa shyqqan soń, álem oqyr­mandary Aýǵanstan týraly tereń túsinikke ıe boldy. Qur­saý­da qalǵan bir ulttyń taǵ­dyry – «Batpy­raýyq qýǵan bala» arqyly óz únin jetkize aldy. Aýǵandyq baı otbasynyń 12 jastaǵy erke uly Ámir men onyń qyzmetshisi Hasen aǵa-inideı bolyp, tel qozydaı teń ósedi. Biraq bir retki batpyraýyq jarysynyń sońynda týǵan aıanyshty oqıǵadan keıin, Ámir únemi ózin kinálap, qatty azaptanyp, aqyry Hasendi úıden qýyp shyǵady. Keıin ózi de ákesimen birge Amerıkaǵa ketedi.

О́ziniń týǵan elinen alystap, azamat jasyna tolsa da, keıipker Ámir ba­la kezdegi dosyna, áke­siniń úı qyz­met­shisiniń ulyna jasaǵan ozbyrlyǵy úshin ózin kúnáhar sezinedi. Tipti ózin máńgi keshirgisi kelmeıdi. Aqyrynda, oıdaǵy aýyr salmaqtan arylmaq bolyp, araǵa jıyrma neshe jyl salyp, týǵan jerine qaıtyp baryp, bala dosy aldynda óz paryzyn ótemek bolady. Biraq bári ol kútkendeı emes, múlde basqasha bolady. Ol kútken Aýǵanstan quryp bitýge shaq qalǵan kúıde edi. Onyń bala kezdegi úreıli de aıanyshty túsi qaıtalanǵandaı kúı keshedi. Hosseınıdiń qalamy shyndyqty sóz etip qana qoımaı, ár sóılemi arqyly aýǵan tarıhyn qosa aıtyp otyrady. Avtor adam tabıǵatyn jáne ony arashalap qalýdy maqsat ete otyryp, keı shyndyqtardy nanymdy túrde qaǵazǵa túsiredi.

«Ol 1975 jylǵy aspandy soqyr tuman tumshalaǵan, aıazy súıekten óte­tin­deı qystyń bir kúni edi. Ol kezde men nebári 12 jasta edim. Bári de kúni búginge deıin qaz-qalpynda esimde: qu­lap jatqan daýalǵa tyǵylyp, sol bir jolǵa áli de kóz tige qaraımyn. Onyń aınalasy muzdy jińishke bulaq. Sodan beri san jyl aýnap tústi. Bastan ótken kún, bolǵan isterdi de qara jerge kómip tastaýǵa bolady deıdi eken burynǵylar. Biraq olaı isteýdiń durys emes ekenine kóz jetkizdim. О́ıtkeni ótken ister sol kómip tastaǵan jerińnen qaıta «tirilip» shyǵady eken. О́tken kúnderdi oılasam, osy 26 jyl boıy men udaıy sol bir shóldi mekenge urlana qaraýmen bolyppyn». Roman osylaı bas­talady.

«Batpyraýyq qýǵan bala» romanyn soǵys órti qaptaǵan shaqtaǵy Aýǵan azamatynyń ish­ki kúrsinisi deýge bolady. Ki­tap Ámir men onyń bala dosy, ákesiniń Hazar tekti jalshy­sy­nyń uly Hasenniń arasyndaǵy oqıǵalardy negiz ete otyryp, birinshi jaqpen baıandalady. Bas keıipker Ámir – pýshtýn áýletinen, ákesi dáýletti, el arasynda yqpaldy adam. Sheshesinen erte aıyrylǵan Ámirdiń týma álsizdigi bar, onyń ústine únemi ákesiniń meıirimine bólene almaıtyn urpaqtyń ókili. Al Hasan dosqa adal, taza júrekti bala. Otbasy deńgeıi men taptyq ózgeshelik olardyń balalyq shaq­­taǵy dostyq sezimderine ke­der­gi bola almaǵanymen, biraq esh­kim de bul uly sezimge qurmet etýdi qalamaıdy. Romanǵa arqaý bolǵan oqıǵalar negizi Aýǵan dalasynda ótken, jazýshynyń kózimen kórip, qulaǵymen estigen san alýan túrli kúrdeli tarı­hı oqıǵalardan quralady, so­nyń ishin­de, Aýǵanstandaǵy mo­narhııanyń qul­dyraýy, Keńes áskeriniń basyp kirýi, aýǵandyq bosqyndardyń Pákistan men Amerıkaǵa bassaýǵalap qashýy, talı­bandardyń bas kóterýi sııaq­ty mańyzdy oqıǵalar baıan­dalǵan. Jazýshy Halled Hos­seını bul shyǵarmasyn áke-bala arasyndaǵy qarym-qatynas dep paıymdap, «Otbasy» deı­tin tuǵyrdyń berik bolýyn shy­ǵar­­manyń aıtar oıy, basty ıdeıa­­sy retinde oqyrmanǵa usy­na­­­dy. Ro­mannyń alǵashqy bó­li­minde keıip­­ker Ámir dosy Hasan­dy ol kezdes­ken zorlyq-zom­bylyqtardan qutqa­rýǵa sharasyz qalady. Mine, osy tus shyǵar­mada kórsetilgen kúnáharlyq pen paryz taqyrybyna jeteleıdi. Avtor ro­ma­nynyń alǵysózinde: «2001 jyly osy kitapty jazýǵa otyrdym. Jazyp-syzý ózim úshin qyzmet isteýdiń, óz ózime áń­gime aıtýdyń bir túri edi. Bul kitap­­ty basqalar unatyp oqıdy degendi oıla­ǵan emespin. Men bul romandy jazyp jatqan sha­ǵymda, Dúnıejúzilik saýda uıy­mynyń bir záýlim saraıy qulady. Sodan kóp ótpeı, áıelim Roıa shy­ǵar­many baspaǵa usyn dep keńes berdi. Shyn­týaıtyna kelsek, talap etti. Men bir taraýyn jazyp bitirgen soń, Roıa sol ta­raýdy oqyp bitirip otyrdy. Al men kitapty baspaǵa berýge qarsy boldym. Búkil Amerı­kada qaıdaǵy bir aýǵandyqtyń dátine eshkim qulaq salmaıdy dep oıladym. Ol kez eldiń yza-kegi ór­ship turǵan kez bolatyn. «Qazir aýǵandyqtar alalandy, kemsitýge ushyrady», deımin Roıaǵa. Shy­ǵarmam bas­padan shyqty de­gen kúnniń ózinde, basqalar ony ne­ge sa­typ almaq? Amerıka to­py­­­ra­ǵynda ta­rıh­ta bolmaǵan eń úl­ken sumdyq jasa­ǵan­dar bi­­reý­­diń Otanynda lań salsa, óz­ge­ler sol halyqtyń ókiliniń qal­ta­­sy­na nelikten aqsha salyp ber­mek? Biraq Roıa quptamady. Neǵurlym kóp oqyr­­man tabatyn oraı osy dep eseptedi. Onyń ústine ol: «Seniń kitabyń olar­ǵa aý­ǵandyqtardyń basqa bir qyryn kórse­­tedi»,  dedi. 2002 jyly maýsym aıyn­­da qoljazbamdy Nıý-Iorktegi bas­pa saýdagerine jiberdim», dep óz oıyn aıtady.

«Hasen parsynyń ejelgi batyrlary sýretteletin HH ǵa­syrdaǵy tarıhı dastan «Shah­namany» jaqsy kórýshi edi. Ol bul kitapty óte jaqsy kóretin. Ol shyǵarmadaǵy kópti kórgen patsha Ferıdýn, Zal, Rýdabeni unatady. Biraq ol ekeýmiz de «Rústem men Sohrab» hıkaıa­syna qatty berilýshi edik. Ol hı­kaıa­t­ta jaýjúrek batyr Rústem men onyń jelden júırik tulpary tartymdy sýretteledi. Rústem qarsylasy Sohrabty oısyrata jeńedi. Al shyndyǵynda ol óziniń san jyldar boıy ser­geldeńge túsken týǵan balasy bolyp shyǵady. Áńki-táńki kúıde qalǵan Rústem qasiret jamyla otyryp, ulynyń: –Týǵan ákem sen bolsań, Qylysh tistestirip senimen, dańqyńa tıdi kesirim. Bári seniń kesirli minezińnen boldy emes pe? Týǵan anam­nyń ant belgisin kóreıinshi, al qazir bala­lyq paryzymdy ótep, «áke» dep aıqaılaıyn. Júregiń qabyldar ma eken meni? О́z qolyńmen ja­zym et meni! – degen sońǵy sózin estıdi. Hıkaıanyń osy tusy­na kelgende Hasen «Taǵy bir ret oqyshy» dep ótinedi. Tipti kózinen jas aǵyp, óksip otyrady. Onyń bul áre­keti maǵan jumbaq seziletin. Ne úshin, kim úshin jy­laıdy? О́mirlik qasirette qa­lyp, basy qatyp, alasurǵan Rús­tem batyr úshin be? Joq, ál­de ólim men ómir ólarasynda ja­typ, ákege degen saǵy­ny­shy sher-shemenin qozǵaǵan Soh­rab úshin be? Biraq men úshin Rús­temniń taǵdyry aıanyshty deýge kelmeıdi. Ár ákede balasyn óz degenine ılandyrý deı­tin qulshynys bar emes pe?». Osy jol­dardan Aýǵan balalarynyń bilim alýǵa degen qushtarlyǵy men erteńge degen senimi birden ańǵarylyp tur. Shy­ǵar­ma keıip­­kerdiń dosy Hasannyń uly Sohrabtyń Amerıkadaǵy ómi­ri, onyń jańa ortaǵa degen umtylysy men kózqarasy, Ámi­r­diń ótken kúnderin esine alyp, qalqyp ushyp júrgen bat­py­raýyq­ty kórgende bala sııaqtanyp qýa jónelgenimen aıaqtalady. Bala kóńi­line túsken jaranyń araǵa san jyl ótse de jazylmaǵany kitaptyń sońǵy sóı­le­­minen bilinedi. «Men áli júgirip kelemin. Eńgezerdeı turqyma qaramastan men batpy­raýyqqa qaraı umtylyp bara jatqan top balanyń arasynda batpyraýyqty qýyp kelemin. Men bul áreketim úshin esh uıalmaımyn. Kekilimdi jel tarap, aýzym Pansher shatqalyndaı úńireıip álgi batpyraýyqty qýyp kelemin. Qýyp kelemin. Qýyp kelemin».

Jarqyraǵan myń kún: aýǵandyq úmit  ushqyny

 «Men de ákemniń basqa balalary sııaqty mektepte oqyǵym keledi». Biz sóz etkeli otyrǵan Halled Hosseınıdiń «Jar­qy­raǵan myń kún» atty ekinshi romany quddy osy bir jalǵyz sózge baılanyp turǵandaı. Bul jalǵyz sóz kúlli Aýǵan balalarynyń júreginiń túbindegi qasterli sóz. Otan, ádildik, adam quqyǵy, áıel teńdigi, balalar taǵdyry da osy sózdiń qaýyzynda turǵany shyndyq. Atalǵan roman qysqa ǵana ýaqyttyń ishinde álemdik kitap klýbynyń klassıkasyna aınalyp úlgerdi. Bul da Aý­ǵanstan taqyrybyndaǵy kórkem shyǵar­ma. Somerset Moemniń «Ne jazsań da óziń biletin nárseni jaz» degen ustany­myn ustanǵan Halled Hosseını óz eńbeginiń arqasynda oqyrmandar jaqsy kóretin avtorlardyń tobyna kiredi, álem oqyrmandary úshin onyń árbir jańa kitabynyń jarııalanýy bir mereke ispetti boldy. 2007 jyly baspadan shyq­qan bul roman qysqa ǵana ýaqyttyń ishinde úsh ret basylyp, 70 memlekette 38 mıllıon­­nan astam danasy satyldy. Qazirgi kitap naryǵy úshin bul asa úlken kórsetkish bolmaq.

Gerattyq jasóspirim qyz Márııam otbasylyq qaıǵyly oqıǵadan keıin kabýldyq etikshige turmysqa shyǵýǵa májbúr bolady. Odan keıin dúnıege kelgen Láılá salystyrmaly túrde bas­qasha ómir súredi. Gerattyń shetinde Márııam anasy Nanamen ońasha bir lashyqta turady. Roman osylaı oqıǵalarmen órbı túsedi. «Márııamdy bosanarda onyń qasynda eshkim joq eken. Bul 1959 jy­ly kóktemniń jańbyrly kúnderiniń biri. Zahır shahtyń qyryq jyldyq tynysh bıliginiń 26-jyly. Tolǵaq kezinde Nanaǵa taǵy da jyn ja­bysyp alý qaýpi bar ekenin bile tura Jálel dárigerdi, tym quryǵanda týytqa járdemdeser bir pendeni de izdemepti. Nana qujyrasynda bir ózi qara terge túsip, qolyna pyshaq alyp, syz edende jatypty». Áıel teńdigi joq eldegi oqıǵalardyń kóbi qasiretpen aıaqtalyp jatatynyn eskergen jazýshy ár sóz-sóıleminde áıelderdiń de jalpy adamzat balasymen qatar ómir súrýge haqy bar ekenin aıtqysy keledi. Ásire dinshildik jaılaǵan Aýǵanstandaǵy alapat jaǵdaılar aq qaǵazdyń betinde rııasyz sóılep tur. Ary qaraı jas ana men onyń ómirge keler sábıiniń qınalysyn, ómir men ólim aldyndaǵy jantalasyn jazýshy bylaı sýretteıdi:

«Tolǵaq qysqanda jastyqty tiste­lep, tamaǵym qarlyqqansha aıǵaıladym. Kózime quıylǵan terdi súrter, tańdaıyma bir tam­shy sý tamyzar jan tabylmady. Ol az bolǵandaı sen de mynaý jaryq jal­ǵanǵa kelýge asyq­paı­-aq qoıdyń. Eki kún boıy meni sol bir sýyq edende ja­tý­ǵa májbúr ettiń. Eki táýlik nár syz­­ba­dym, kirpik ilmedim. Bar bol­ǵany qına­la yńyranyp, seniń saý-sálemet ómirge kelýińe duǵa qyldym.

– Kóp qıyndyq kóripsiń, Nana.

– Ekeýimizdi jalǵap tuǵan kin­dikti de ózim kestim. Soǵan bola pyshaqty qasyma alyp qoıdym.

Keshir meni, Nana». Halled Hosseı­nı ne jazsa da, ómirmen, shynaıy oqı­ǵa­larmen baılanys­tyryp jazdy. Sol úshin de onyń árbir kitaby áli de oqyr­man­nyń qolynan túse qoı­ǵan joq. Ol osy ekinshi romanynda da «Batpyraýyq qýǵan balada» qol­da­nylǵan keıbir kórkemdik ádisterdi paıdalandy, mysaly, otba­sylyq dınamıka, ult­tyń óship bara jat­qan úmitin sóndirmeýdi maqsat etti. Ol óz shyǵarmalaryndaǵy áıel keıip­kerler men olardyń qazirgi aý­ǵan qoǵamyndaǵy rólderine na­zar aýdarady. 1978 jyly Aýǵan­standaǵy saıası orta alasapyran kúıge tústi. Kommýnıstik partııa bılikke kelip, aqyrynda Aýǵanstan úkimetin qulatyp tyna­dy. Kabýlda talıbandar bılikke kelip, jergilikti ha­lyq­qa qatal erejeler engizip, áıelderdiń quqyqtaryn shekteı­di. Osy oqıǵalardyń bári avtor­dyń óz qózqarasy arqyly shy­ǵarmada sátti paıdalanyldy.

Jazýshy óz shyǵarmasyndaǵy detaldar arqyly oqyrmanyna Aýǵanstannyń bastan keshken qıyn-qystaý kezeńderin jipke tizgendeı aıtyp otyrady. Keńes Odaǵy men Aýǵanstan arasyndaǵy so­ǵys­qa attanǵan, keıin maıdanda mert bolǵan analardyń zary da nazar­dan tys qalmaıdy. «Ahmet daýsyz kósem bolar edi. Onda ǵajaıyp talant bar. О́zinen úlkender de onyń sózde­rin qurmetpen tyńdaıtyn. Nurdy aıtsańshy... Eh, Qudaıym. Meniń Nurym ylǵı da ǵıma­rattar men kópirlerdiń chertejyn syzatyn. Sáýletshi bolyp, bútin Kabýldy ózi jobalaǵan ǵı­marattarmen ózgertpekshi edi. Mine, endi ár ekeýi de bul dú­nıede joq. Meniń balalarym, meniń shahıtterim». Farıbe esim­­di ananyń ashy zary osylaı shyǵyp jatady.

«Batpyraýyq qýǵan balada» da talı­bandardyń qolynan qaza bolǵan jazyq­syz jandar týraly onyń ishinde Hasan men áıeli jónindegi oqıǵalar shy­ǵar­ma arqaýy bolǵan edi, al «Jarqyraǵan myń kúnde» keıipker Márııam da talı­ban­dardyń qolynan mert bolady. Romannyń sońynda keıipker Láılá Kabýlǵa oralǵanda, talı­bandardyń Márııamdy qaıda kómgenin bile almaı daǵdarady. Tapsa, quran oqyp, qabiriniń basyna gúl shoǵyn qoımaq. Jurt súıip oqyǵan bul roman keıipker Láılániń jaryq dú­nıege keler sábıine at izdep álek bolyp jatqanyn, oǵan «О́mir» degen esim unaıtynyn, «Al eger qyz týa qalsa, oǵan qandaı esim qoıý týraly Láılá áldeqashan oılanyp qoıǵan» dep aıaqtalady. Úmittiń aty – Úmit. Ol ortaıǵanymen, taýsylmaıdy. Halled Hosseınıdiń biz sóz etken eki romany da osy oıdy meń­zeıdi. Onyń keıipkerdiń aýzymen «Aýǵanstannyń jeńe almaıtyn jalǵyz jaýy bar – ol Aýǵanstannyń ózi» deýi de kóp shyndyqtyń betin ashady. Jaraly Aýǵanstannyń ár­bir qıyn sáti Aýǵan tekti jazý­shynyń janyn aýyrtatynyna kúmánimiz joq.

Sońǵy jańalyqtar

Atyraý oblysynda 77 brakoner anyqtaldy

Aımaqtar • 23 Qyrkúıek, 2022

Novak Djokovıch Qazaqstanǵa keledi

Tennıs • 23 Qyrkúıek, 2022

Atyraýda qonaqúıden órt shyqty

Oqıǵa • 23 Qyrkúıek, 2022

Bolgarııada tótenshe jaǵdaı jarııalandy

Oqıǵa • 23 Qyrkúıek, 2022

Uqsas jańalyqtar