Áke azasy jaıly jyr

Qoljazbanyń qalaı tabylǵan tarıhyna toqtalmas buryn azaly jyrdaǵy:

Jas quıylyp aǵylyp,

Bult qaıǵyrdy qamyǵyp,

Aı tutyldy aspanda,

Azaly perde jamylyp,

Kúnniń nury ajyrap,

Kirpikten oty shashyrap,

Kúńgirt sáýle kóńilsiz,

Kúńirendi atyrap, –

dep keletin zarly jyrdaǵy azaly joqtaýǵa bir dúrkin kóńil aýdarǵan jón sııaqty. Joǵarydaǵy shýmaqtardy tápsirler bolsaq, bul Ahat atamyzdyń qapyda qaza tapqan ákesi Shákárimdi qaıǵyra eske alýy. Jyrdyń sońynda «Bu­lar nege jylady, Neni ýaıym qylady, Tereń oıly aqynnyń, Qalamy qoldan qulady» dep keletin joldardan tereń oıly, kemel tolǵamdy aqynyń qalamy qolynan mezgilsiz qulaǵanyn ańdaımyz.

Osy bir azaly jyrdyń qol­­jazba nusqasyn bizge bergen adam – elordadaǵy Ulttyq mý­­zeı­diń ǵy­lymı qyzmetkeri, shá­kárim­taný­men azdy-kópti aına­lysqan Lázzat Áljan hanym. Bul qa­ryndasymyzdyń ákesi Tileýqoja aǵamyz jylymyq jyldary Semeı oblysy, Abaı aýdanyna qarasty «Abaı» sovhozynda prorab bolǵan eken. Onyń syrtynda kózi ashyq, kóneniń súrleý-soqpaǵyn jaqsy biletin, ásirese el ishindegi Abaı mektebi men dananyń rýhanı qaı­naryna jaqyn adam bolypty. О́tken ǵasyrdyń 60-shy jyldary basynda elge Ahat Shákárimuly keledi. Bul kisini bylaıǵy jurt Abaıdyń tuqymy dep tanyp, úlken lepespen qurmet kórsetedi. Ahat­ty alqaýshylar arasynda Tileý­qoja Áljanov ta bolady. Tipti elden erek qurmet kórsetedi. Qarapa­ıym qurylysshynyń qurmetine súısingen Ahat atamyz qoınynan egiz qozydaı qos qoljazbany sýy­ryp shyǵyp, birin sovhoz dırektory Sanaqbek Qasymjanovqa, ekinshisin Tileýqojaǵa syılaıdy. Jaryqtyq Tikeń aǵamyz 2010 jyly dúnıeden óterinde Ahat syılaǵan qoljazbany ádebıet pen mádenıetten habary mol qyzy Lázzatqa tapsyrady.

«Ákem jaryqtyq qatardaǵy qarapaıym qurylysshy bolǵany­men, halqymyzdyń rýhanı qa­zynasyna asa qurmetpen qaraıtyn. Úıimiz toly kitap boldy. Hat ta­ny­ǵan sátten bastap, bárimiz kitap oqýdy ádet qyldyq. Ákeı Abaı atamyzdyń shyǵarmasyn jatqa biletin. Sonyń áseri bolar, uly aqynnyń urpaǵyna degen qurmeti de erek edi. Ahat ata­nyń qoljazbasyn kóziniń qara­shyǵyndaı saqtady. Bul mura qazir meniń qolymda tur», deıdi Lázzat Tileýqojaqyzy.

Osy oraıda, tanymal abaıtanýshy suńǵyla qart, abyz aqsaqal marqum Tóken Ibragımovtiń es­teliginde: «Ahańnyń taǵy bir kisi­ligi qashan barsań, ákesiniń jáne óziniń qoljazbasyn kóshirip otyrady. Kóshirgenin senimdi adamdar­ǵa taratady», degeni shyndyqqa sa­ıyp tur.

Jalpy joǵarydaǵy jyr Qur­qudyqta 30 jyl jatqan áke múr­desin qazyp alǵannan ke­ıin jazylǵan sııaqty. О́ıtkeni Tóken aqsaqaldyń esteliginde, qajy ákesiniń múrdesin qazyp alyp, qaıta jerlegen soń Ahat jaryqtyq qatty tebireniste boldy. Kúndelikti qalamy qolynan túspeı jyrsoqty kúı keshti depti.

Reti kelgende aıta keteıik, Tóken aǵamyzdyń 2020 jyly 11 ta­myz kúni «Egemen Qazaqstan» ga­zetinde jaryq kórgen estelik-essesinde: «Ahat 1961 jyly shilde aıy­nyń 27-si kúni ákesiniń múrde­sin qazyp, súıegin tyrnaǵyna deıin túgendep sanap aldy. Osy oqıǵa jaıly ózi 1992 jyly «Juldyz» jýrnalyna kólemdi maqala jazdy. Osy maqalada «...ákemniń súıegin tastaǵan qudyqty jalǵyz qazyp, alǵashqy kúni metrden artyq qaza almadym. Janyma adam almaı jalǵyz qazǵan sebebim: bireý bolsa, ol asyǵyp, súıektiń bir jerin syndyryp alar degen oı keldi», deı otyryp, 28 shilde kúni barlyq súıegin tolyq qazyp alǵanyn, tek eki súıegi búlingeni jaıly aıtýshy edi jaryqtyq. Búlingen súıektiń biri – oń jaq toqpan jiliktiń basy eken. Dál sol súıekten oq tıip­ti. Ekinshi oq tós súıegin tesip ótip, oń jaq omyrtqanyń qanatyn talqandapty. Ahań óte uqypty adam edi. Ákesiniń bas súıegin ólshep, sheńberi – 53, mańdaıy qaraqusyna deıin – 31, qulaq-sheke arasy – 30, ortan jiligi – 43, jilinshigi – 46, jambasy – 26, basynyń bıiktigi 19 santımetr ekenin jazyp alǵanyn maǵan kórsetti.

Tamyzdyń 8-i kúni Ahat ákesi­niń qazyp alǵan súıegin Jıde­baıǵa aparyp, Abaıdyń zıratynan 60 metr jerdegi dóńniń ústine jerledi. Janazaǵa 100-ge jýyq adam qatysypty. El-jurt qajynyń jerleý jabdyǵyna 6 qoı, 240 rýbl aqsha qosty deı­tin Ahań. Ahattyń ózi dúnıeden ótkende dál osy araǵa ákesiniń qasyna aparyp óz qolymmen jer­ledim. Jaryqtyq tekti adam edi. 1983 jyly jeltoqsannyń 23-i kúni Ahatqa Reseıde turatyn balasy «Fızýlı qaıtys boldy» degen habar keldi. Qaıym Muqametqan ekeýimiz baryp estirttik. Týra bir kúnnen keıin jeltoqsannyń 24-i kúni meniń balamnyń úılený toıy bolatyn. Sodan qaıtti deısiz ǵoı: «Sender eshkimge aıtpańdar, men seniń balańnyń úılený toıyna qatysaıyn», dedi. Toıǵa qatysyp, erteńinde óz balasyn jerleýge ushyp ketti» degen joldar bar.

Joǵarydaǵy jazbadan biz Ahat aqsaqaldyń qandaı adam ekenin baıqaı alamyz. О́ıtkeni bul kisi Abaı mektebiniń tárbıesin kórgen adam. О́ziniń esteliginde: «Ákeı Abaı ózin qalaı tárbıelese, biz­di de solaı tárbıeledi. Sonyń negiz­gileri: Adam elge, ne bireýge paıdasyn tıgizýi kerek. Paıdasyn tıgize almasa, zalaly tımesin. Onan soń, qatty tapsyratyn nársesi – adaldyq! Adal bolyńdar, adaldyń arqany uzyn. Bireýdi ótkelge salyp ótýden saq bolyńdar. Eger buny isteseńder, yrza emespin deıtin. Adam balasyn ultqa, rýǵa bólýden saqtan, alalaı kórmeńder. Bulardan basqa da: Qaıtse adam adamshylyq atqarady? Jazýshy, aqyn qandaı bolýy kerek? Shyn adam kim? Jaman nárseler neler? Adamnyń qaı múshesi qandaı qyzmet atqarady, qaı músheń artyq? Adamshylyq mindetin nemen atqarady? Elge qalaı eńbek etý kerek? – Osylardyń bárin sheship, kóp-kóp aqyl aıtyp uq­tyrady. Osylardy jazyńdar dep taqyryp berip otyratyn. Osy aqyl-keńesiniń arqasynda meni men Qabysh degen balasy: «Aqyn», «О́leń aıt!», «Júrek», «Adam kim?», «Jaman ne?» degen sııaqty taqyrypta óleń jazyp, aıtqan áńgimesin, ertegisin qıssa etip jazyp kóremiz dep talpynatyn boldyq. Qabysh degen balasynyń qabileti artyq edi. Ol aǵaı óleńdi qolma-qol aıtyp, oıyn dóp túsiretin, 33 jasynda qaıtys boldy. Biz de ákeı sııaqty án shyǵaramyz dep te talaptandyq, shyǵardyq ta, osynyń bári ákeı tárbıesiniń nátıjesi. Biz ákeıdiń tárbıesiniń arqasynda boqtyq, aramdyq degendi bilmedik. Kisi túgili aıýandy da boqtap kórgen emespiz. Malshylardy ne onyń balalaryn bóten sanaǵanymyz joq. Olarmen birge jatyp, birge oına­dyq. Olardyń úlkenderiniń at­ta­ryn atamaıtynbyz. Ata, apa deı­tinbiz. Olar bizdi janyndaı jaqsy kóretin» dep jazady («Juldyz» jýrnaly, 1992 jyl, № 11).

Sol sııaqty shákárimtanýda bel­sendi eńbek etip júrgen Láz­zat Áljan hanymnyń «Sháká­rim urpaqtarynyń tragedııa­sy» atty eńbeginde Ahat Qudaı­ber­dıevtiń 1957 jyly Abaı mura­jaıyna óz qolymen toltyryp tapsyrǵan qujatty usynady. Onda: Ahat Shákárimuly 1900 jyly 10 shildede Semeı oblysy, Shyńǵystaý aýdanynda týǵandyǵy kórsetilgen. 1922-1927 jyldar aralyǵynda Semeı pedtehnıkýmyn bitirip, 2-3 jyl óz elinde bastaýysh mektep muǵalimi bolyp isteıdi. Keıin bul kisige «halyq jaýynyń» tuqymy degen jalǵan aıyp taǵylyp, 1937 jyly 13 qara­shada Sibirge aıdaldy. Kúndiz-túni tergeý, uryp-soǵý, azaptaý. Mun­daı qorlyqqa shydamaǵan ol «jaqyndarymnan janym ar­tyq pa?» dep óz júregine ózi ıne suǵady. Biraq ıne júrekke jetpeı, jolda kók etke tirelip, aman qalady. 1975 jyly ǵalym-rentgenolog, medısına ǵylymdarynyń doktory M.Álıaqparov rentgenge túsirgende ıne kók ette áli tur eken. О́tken ómiriniń kýásindeı bolǵan sol ıne Ahat atamen o dúnıege birge attanady. Aıdalyp, jer aýdarylyp júrse de Ahat uly Abaıdyń eń talantty shákirti bolǵan ákesiniń asyl murasyn kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, jınap júrgen. Ahattyń ózi de jas­taıynan ónerge, óleńge qushtar bolǵan. Tabıǵat bergen talanty bar daryndy aqyn kóptegen óleń, poemalar jazyp, óleńderine án shyǵardy. «Qazyna» atty sazdy-etno­grafııalyq jınaqqa basylyp shyqty. Danyshpan Abaıdyń nemere inisi Shákárimdeı uly tulǵanyń týǵan balasy Ahat Shákárimuly Qudaıberdıev 1984 jyly qaıtys boldy, deıdi.