Kúni keshe Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda bılik pen qoǵamnyń adal eńbek pen ádil yntalandyrý ıdeologııasyn ustanýy qajet ekenin aıtqan bolatyn. El Prezıdentiniń aıtýynsha, bul ıdeologııa kompradorlar men ýaqyt ótkizip júrgenderdiń, masyldardyń ornyn almastyrýǵa tıis. Bul úshin qandaı qadamdarǵa barý qajet? Adal eńbek pen ádil yntalandyrýdy qalaı jolǵa qoıa alamyz?
«Kez kelgen eńbekti baǵalaýda adamı faktorlar emes, adamı kapıtal basty nazarǵa alynýy tıis. Eń aldymen, qoǵam arasynda adal eńbektiń baǵalanatyndyǵyna jáne oǵan ádil yntalandyrý bolatyndyǵyna senimdilikti arttyratyn sharalar oryn alýy qajet. Saýatty báseke men sanaly ári saýatty azamattar kóbeıgen jaǵdaıda sapaly qoǵam qalyptasady. Ár adamnyń óz isine degen jaýapkershiligi men súıispenshiligi joǵary bolýy tıis. Elimizdiń árbir azamaty osy eldiń mańyzdy bir bóligi ekendigin sezinýi qajet. Bir uıymnyń qyzmetkeri jalaqy alý úshin ǵana emes, atqaryp jatqan jumysynyń sapaly oryndalýy tutas eldiń jaǵdaıyna yqpal etetindigin ańǵarýy kerek», dedi Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ «Áleýmettaný» mamandyǵynyń PhD doktoranty Shyryn Tilenshıeva.
Onyń aıtýynsha, kez kelgen baǵytta jemqorlyqty azaıtý, memlekettik áleýmettik qoldaýlardy maqsatty toptarǵa tıisti deńgeıde jetkizý, aýyldan bastap respýblıkalyq deńgeıdegi laýazymdy oryndarǵa ashyq saılaý jumystary jáne osy saılanǵan tulǵalarǵa jumys nátıjesin kórsetetin ındıkatorlar men ony baǵalaý joldary boıynsha jumystar eki tarap negizinde atqarylýy kerek.
«Sanaly ári saýatty báseke degenimiz – kez kelgen eńbek uıymdarynda basshynyń obektıvtiligi men qyzmetkerlerdiń óz jumysyna degen adaldyǵy. Kez kelgen qyzmetker, ıaǵnı laýazymdy oryndaǵy, atqarýshy qyzmetker bolsyn KPI negizinde óz eńbeginiń nátıjesin kórýi tıis. Bul júıe bizdiń elimizde bolǵanymen, ol tek sandyq kórsetkish úshin ǵana jumys isteıdi, sapaly nátıjesi baıqalmaıdy. Sonymen qatar barlyq qazaqstandyqtar úshin ashyq túrde eńbek baǵalaný statıstıkasy qolǵa alynýy kerek. Bul degenimiz, memlekettik marapattaýlar men syıaqylar tabystalatyn kezde jalpy qoǵam bolyp kimge tabystalatyndyǵyn bilý jáne kórý maqsaty iske asyrylady. Al jeke kásipker retinde qyzmet atqaryp jatqandar úshin adal eńbek pen ádil yntalandyrý salasy memleket tarapynan olardyń óz jumystaryn esh kedergisiz júzege asyrýǵa qoldaý kórsetý, sáıkesinshe kásipkerler tarapynan sapaly qyzmet kórsetýdi usynýyn talap etý. Meıli, jas bolsyn, egde azamat bolsyn, barlyǵyna birdeı áleýmettik lıft jaǵdaıy jasalýy qajet», dedi PhD doktoranty.
Sh.Tilenshıevanyń aıtýynsha, búginde jastar men jasóspirimderdiń qundylyqtary ózgergen. Qazirgi qoǵamda olardyń arasynda tez tanymaldylyqqa ıe bolý, bloger ataný arqyly jyldam qarajat tabýdy oılaý sııaqty talpynystar jıi kezdesedi.
«Osy tusta «Jastar kadrlyq rezervi» baǵdarlamasyn atap ótýge bolady. Bul jaqsy bastama jastardy top-menedjerler retinde tartý maqsatynda ekendigin eskere otyryp, baǵdarlamaǵa irikteý jumystarynda joǵary deńgeıdegi ashyqtyq pen ádildiktiń bolýy qamtamasyz etilýi qajet. Adal eńbek pen ádil yntalandyrýdyń bolýy – Úkimet pen eldiń azamattary birlese otyryp elimizdiń azamattary basqa elderge kóship ketkisi kelmeıtindeı, tek shetelge dúnıetanymymyzdy arttyrý, tájirıbe almasý maqsatynda ǵana barǵymyz keletindeı eldi qalyptastyrý», dedi ǵalym.
Otandastarymyz yntalanýy úshin eń aldymen jumys berýshiler adaldyq tanytýy tıis edi. О́kinishke qaraı, kóp jaǵdaıda bulaı bolmaı tur. Máselen, 2020 jyly memlekettik eńbek ınspektorlary elimizdegi 1 184 kásiporyn 31 myń jumyskerge 4,2 mlrd teńgeden astam jalaqy bereshegi bar ekenin anyqtaǵan bolatyn. Bul kásiporyn basshylaryna 790 nusqama berilip, 106,4 mln teńgeden astam aıyppul salyndy. Sonyń nátıjesinde osy 31 myńnan astam jumyskerdiń quqyǵy qorǵalyp, olarǵa 4,2 mlrd teńge tólengen edi.
Al byltyr memlekettik eńbek ınspektorlary Qazaqstandaǵy 1 031 kásiporyn 25,4 myń jumyskerdiń 5,8 mlrd teńgeden astam somadaǵy jalaqysy tólenbegenin anyqtap, kásiporyndardyń basshylaryna oryndalýy mindetti 1 198 nusqama berildi. Buǵan qosa 147,9 mln teńgeden astam somaǵa aıyppul salyndy. Osylaısha 23,3 myńnan astam jumyskerdiń quqyǵy qorǵalyp, olarǵa 5,6 mlrd teńge tólendi.
Jumyskerdiń quqyǵyn qorǵaı alǵanymyz jón-aq. Alaıda byltyrdyń ózinde 1 031 kásiporynnyń jalaqyǵa jan baǵyp otyrǵan jumysshylardy alaqan jaıǵyzyp qoıǵany janǵa batady. Soǵan qaramastan, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Serik Shápkenov vedomstvonyń 2021 jylǵy jumysyn qorytyndylaı kele, «2021 jyldyń úshinshi toqsanynyń qorytyndysy boıynsha halyqtyń nomınaldy tabysy ótken jyldyń uqsas kezeńimen salystyrǵanda 11,8%-ǵa, al naqty mánde – 3,6%-ǵa ósti. 2021 jyldyń úshinshi toqsanynda ortasha jalaqy 243,7 teńgege jetse, bul kórsetkish ótken jyldyń úshinshi toqsanymen salystyrǵanda 19%-ǵa joǵary boldy. Bul rette, ınflıasııany eskere otyryp, naqty mánde jalaqynyń ósýi 8,8%-dy qurady», dedi.
Alaıda Memleket basshysy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda «Bes jylda halyqtyń jalpy tabysyndaǵy eńbek kirisiniń úlesi 80 paıyzdan 67 paıyzǵa qysqarǵan. Al əleýmettik transfertter 17-den 29 paıyzǵa ósken. Qazir azamattardyń tabysy jalaqyǵa emes, bıýdjet shyǵynyna təýeldi bolyp tur. Qaryzǵa batyp, kedeılikke urynǵan adamdar sany kóbeıýde. Sóıte tura, ortasha jalaqy men jan basyna shaqqandaǵy tabys kólemi udaıy ósip keledi degen kópirme esep berilýde. Bul – naǵyz kózboıaýshylyq», dep halyq tabysyna qatysty beriletin esepterge kúmánmen qarady.
Bul jaǵdaı halyqty adal eńbek pen ádil yntalandyrýǵa sendire almaıtyny aıtpasa da belgili. Buǵan qosa, jalaqysyn ala almaı aldanyp júrgen jumysshylar tek óz otandastarymyz ǵana emes. Máselen, arzan jumys kúshi dep aıtyp júrgen, ıaǵnı kórshi memleketterden kelgen zańsyz sheteldik jumysshylardyń da «aýzy appaq bolatyn» kezi bar. Byltyr Ishki ister mınıstrligi 6-12 jeltoqsan aralyǵynda «Mıgrant» jedel aldyn alý is-sharasyn ótkizip, osy operasııa kezinde kóshi-qon zańnamasy buzylǵan 11 906 fakti anyqtaldy. Sonyń ishinde, 8 872-si sheteldikterdiń elde bolý merzimderin buzýy, 2 809-y sheteldikterdiń eńbek qyzmetin zańsyz júzege asyrý faktileri sanalady. Buǵan qosa 564 otandyq jumys berýshi sheteldik jumys kúshin zańsyz paıdalanǵany úshin ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy.
«Qazir bizde sıfrly eńbek kelisimderi bar. Bul kelisim arnaıy engizildi. Alaıda sheteldikterdi tarta otyryp, qurylys, jóndeý syndy salalarda qyzmet kórsetetin shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi osy sıfrly eńbek kelisimderin paıdalanýǵa qulyqsyz. Sondyqtan kóshi-qonǵa qatysty da kásipodaq qurylýy tıis. Bul uıym shetelden keletin jumys kúshin qadaǵalaýmen aınalysýy kerek. Sol kezde zańsyz jumys kúshi de, jalǵan statıstıka da bolmaıdy. Ondaı uıym bolmaǵan soń, sheteldik jumysshylar jalaqylary tólenbegenin, aldanyp qalǵandaryn aıtyp bizge keledi. Osyndaı aryz arqalaǵan azamattardyń sany óte kóp. Jýyrda Úkimet, Kásipodaqtar federasııasy jáne jumys berýshiler qatysqan úshjaqty komıssııada áleýmettik áriptestik aıasynda osy máseleni kóterdik», dedi YNTYMAQ shaǵyn jáne orta bıznes qyzmetkerleriniń salalyq kásipodaq uıymynyń tóraǵasy Qaıraqbaı Janabekov.
