Áleýmettik qoldaý baǵdarlamasy qabyldansa

Kezinde Atyraý oblysynda da ajal apany atanǵan eki áskerı polıgon boldy. Onyń biri – Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy Taısoıǵan polıgony bolsa, ekinshisi – Qurmanǵazy aýdanyndaǵy Azǵyr polıgony. Bir ǵana Azǵyr polıgonynda synaq júrgizýge arnalǵan 11 tehnologııalyq alańda 17 ret jerasty ıadrolyq jarylysy jasalǵan. Eki polıgon mańyn qonystanǵan turǵyndar synaqtan kóp zardap shekti. Degenmen, elimiz táýelsizdik alǵannan keıin bir oblystyń aýmaǵyndaǵy eki áskerı polıgonda da burynǵydaı synaq júrgizilmeıdi. О́ıtkeni, Elbasynyń Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly Jarlyǵynan keıin eki polıgonda da jerasty synaqtaryn júrgizý tolyqtaı toqtatyldy. Al qazir Azǵyr polıgonynyń zardabyn joıý, turǵyndar densaýlyǵyn jaqsartý turǵysynda nendeı is-shara qolǵa alynýda? Gazet tilshisiniń osy jáne basqa da saýaldaryna oraı Qurmanǵazy aýdandyq máslıhatynyń hatshysy Rıfhat SULTANIIаEV áńgimelep berdi. –Rıfhat Muǵalimuly, Az­ǵyr polı­gonyndaǵy jerasty ıadro­lyq synaq­tary qaı jyldary jasal­ǵany­nan habar­dar shyǵar­syz. Mun­daǵy jary­lys­tardyń zııan­dylyǵy jóninde ne deısiz? –Azǵyr polıgonyndaǵy jeras­ty synaqtary Semeı ıadrolyq polı­gonyndaǵydan biraz jyl ótkennen soń bastalǵan ǵoı. Dálirek aıtsaq, alǵash ret mundaǵy jerasty ıadrolyq synaǵy 1966 jyly jasalǵan. Ony, árıne, alǵashynda aýdan turǵyndary sezgen joq. Sóıtip, Azǵyrdaǵy polıgonda 1979 jylǵa deıin úzdiksiz jalǵasty. Qazaq dalasynyń batys qaqpasynda 13 jyl boıy 17 ret jerasty ıadrolyq jarylystyń jasalýynan qorshaǵan ortaǵa, polıgonǵa jaqyn ornalasqan eldi mekender turǵyndaryna zııany tımedi dep aıta almaımyz. Osy rette mynadaı derekterdi aıtýǵa bolady. Jerasty ıadrolyq jarylystarynda sezıı –137, stronsıı –90, polýtonıı –239, 240 ızotoptaryn synaý tájirıbeden ótkizilgen. Al mundaı ızotoptardyń qanshalyqty zııandy ekenin bilesiz be? Máselen, polýtonıı –239 ızotopynyń topyraqtaǵy zııandylyǵy 24000 (!) jylǵa deıin sozylady eken. Al plýtonıı –240 ızotopy 60 000 myń jyl boıy óziniń zııany men zardabyn joımaı, topyraq quramynda saqtala beredi. Mine, sol sebepten, Azǵyrdaǵy jerasty jarylystarynyń radıasııalyq zardaby tolyq joıyldy dep aıtýǵa áli de erterek. – Azǵyr polıgonynda jerasty jarylystary jasalmaǵanyna kóp jyldar ótti ǵoı. Polıgonnyń jabylýyna ne áser etti dep oılaısyz? – Shyndyǵyn aıtqanda, elimiz burynǵy Odaqtyń bodanynda bolǵan jyldarda atalǵan polıgonnyń jaby­latyndyǵy, jerasty ıadrolyq synaq­tarynyń toqtatylatyndyǵy týraly oılaý múmkin emes-ti. О́ıtkeni, jerasty synaqtaryn júrgizetinder kórshi eldiń áskerıleri boldy ǵoı. Al olar tikeleı Reseıden keletinder. Tek elimiz táýelsizdik alǵannan keıin Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly Jarlyǵy shyqqanda bizdiń júregimizde de úmit sáýlesi oıana bastady. Erte me, kesh pe, sátin salǵan bir kúni jan-jaǵyna – qorshaǵan ortaǵa, eń bastysy, sol óńirdi meken etken adamdarǵa ajal apany bolǵan Azǵyr polıgonynyń jabylatyndyǵyna senimmen qaradyq. Sol senim bizdi aldaǵan joq. Biz táýelsiz eldiń Tuńǵysh Prezıdentine senimmen qaraýymyzdyń basty sebebi mynada: Nursultan Ábishuly 1995 jyly álem elderiniń basshylary arasynan alǵashqy bolyp, ıadrolyq qarýsyz álem qurýǵa batyl qadam jasady. Osy jyly bizdiń elimiz ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartty. Elbasymyz osynaý batyl qadamymen Qazaq eliniń búkil adamzatqa beıbit ómirdi tileıtinin, álem jurtshylyǵynyń tynyshtyǵyn qa­laıtynyn bildirdi. Kóp jyldar boıy jerasty jarylystarynyń zııany men zardabyn kórgen biz, aýdan turǵyndary Qazaqstan Prezıdentiniń ıadrolyq qarýsyz álemge qadam basý qajettigi týraly bastamasyn qyzý qoldadyq. – Polıgonnyń zardabyn joıý, ásirese, aýyr metaldarmen búlingen jerdi sa­ýyq­tyrý úshin qandaı jumys­tar jasalýy tıis? – Árıne, áskerı polıgonda jasalǵan jerasty jarylystarynyń zardaby ońaılyqpen eńserile qoımaıtynyn bilemiz. О́ıtkeni, Azǵyr polıgonynda jaı synaqtar emes, ıadrolyq jarylys­tar jasalǵan ǵoı. Sondyqtan polıgon mańyndaǵy qorshaǵan orta men adam densaýlyǵyna keltirilgen zııan men zardapty saýyqtyrý úshin kóptegen jyldar qajet. Qazir saýyqtyrý jumystary qolǵa alynyp keledi. Degenmen, bizdiń paıymymyzsha, Azǵyr polıgonyndaǵy 11 synaq alańy tek sym temirmen qorshalǵan. Kúndelikti ómirde baıqap júrgenimizdeı, symnyń ózi de tozady. Nemese, ony jylqy, sıyr sekildi maldar úzip ketýi de kádik. Sol sebepten, Azǵyrdaǵy synaq alańdary temir-beton buıymdarymen qorshalyp, tórt túlik maldyń synaq alańynda jaıylýyna tosqaýyl jasaý qajet. Muny aıtyp otyrǵan sebebimiz, №1 synaq alańy aýmaǵynan ustalǵan eki kıiktiń kózi soqyr bolyp qalǵan, sol alańda jaıylǵan jylqylardyń murnynan qan ketken. Jáne bir usynysymyz, Ulttyq ıadrolyq ortalyq Azǵyr polıgonyna monıtorıng júrgizýge qarjy bólýmen shektelmeı, qorshaǵan ortany saýyqtyrý isine kóńil bólse deımiz. Osy maqsatta aldymen, jerasty sýlarynyń gıdrologııalyq kartasy jasalsa, ekinshiden, polıgondaǵy synaq alańdaryn aınala jasyl jelek egý qolǵa alynǵanyn qalar edik. – О́zińiz joǵaryda keltirgenińizdeı, jerasty jarylystarynan zardap shekken turǵyndar densaýlyǵyn jaq­sartý máselesi sheshimin qalaı tabýda? – Jerasty ıadrolyq jarylystar jasalǵannan keıin adamdar densaýlyǵyna keletin zııannyń mólsheri az boldy deı almaımyz. Jerasty jarylystardyń áseri bolýy kerek, Azǵyr polıgonyna taıaý aýyldarda turatyn adamdar arasynda túrli aýrýlar bolǵanyn jasyra almaımyz. Máselen, 1996-2004 jyldary 69 adam onkologııalyq aýrýdan kóz jumǵan. Al osy kezeńde 15 adam ózine ózi qol jumsaǵan. Sonymen birge, 53 bala qaıtys bolǵan. Osy polıgon mańyndaǵy eldi mekenderde turatyn balalardyń 95 paıyzy qany azdyq aýrýyna ushyrap otyr. Balalardyń 12 paıyzy qany azdyq aýrýynyń ekinshi jáne úshinshi dárejesimen aýyrady. Al endi polıgon aımaǵynda qonys­tanǵan turǵyndarǵa áleýmettik qol­daý kórsetý týraly aıtsaq, bul máse­le bir­tindep sheshimin taýyp keledi. Máselen, ótken jyly polıgon mańyn meken etken turǵyndar arasynan 100 adam Kýrchatov qalasynda arnaıy medısınalyq zertteý-naqtylaý, baqy­laý kýrsynan ótti. Alaıda, onyń qorytyndysy jónindegi málimet áli kúnge deıin qolymyzǵa tımeı otyr. Biz polıgon zardabynan turǵyndar arasynda qandaı aýrýdyń beleń alyp otyrǵanyn, jalpy, Azǵyrdaǵy jerasty ıadrolyq jarylystarynyń zardaby qanshalyqty ekenin bilgimiz keledi. Degenmen, byltyrdan beri I top múgedekterine 2 aılyq eseptik kórsetkish, II top múgedekterine 1,5 aılyq eseptik kórsetkish, III top múgedekterine 1 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde qarjy qolǵa alyna bastady. Árıne, bul Azǵyr polıgonyndaǵy jerasty ıadrolyq jarylystarynyń zardabynan múgedek bolyp qalǵan jandar úshin áleýmettik qoldaý ekendigi daýsyz. Biraq tólenetin qarjynyń mólsheri Atyraý qalasyna deıingi qashyqtyqty aıtpaǵannyń ózinde, tek aýdannyń ortalyǵyna deıin 250-300 shaqyrymdaı qashyqta ornalasqan múmkindigi shek­teýli jandar úshin azdyq eteri jasyryn emes. Sol sebepten, bolashaqta el Úkimeti Azǵyr polıgonyndaǵy jeras­ty ıadrolyq jarylystarynan zardap shekkenderdi áleýmettik turǵydan qoldaý baǵdarlamasyn qabyldaýdy nazardan tys qaldyrmaıdy dep senemiz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Joldasbek ShО́PEǴUL, «Egemen Qazaqstan». Atyraý oblysy, Qurmanǵazy aýdany.