Keıipker HIH ǵasyrda nemese odan da burynyraqta ómir súrdi degenimizben, mundaı adamdar qazir de bar aramyzda. Alaıda óte sırek. Joqqa tán. Biraq bar. Oǵan qýanbasaq, renjýdiń qajeti joq shyǵar. Ol basqa áńgime. Al sýretker somdaǵan keıipkerdiń sury mynaý: «Iosıhıde jaıly ońǵan pikir aıtatyn adam joqtyń qasy-tyn. Ony jamandamaıtyn tek óziniń bir-eki joldasy edi. Sosyn onyń sýretterin ǵana kórgen, ózin bilmeıtin adamdardyń jamandamaýy múmkin. Áıtkenmen Iosıhıdeniń túri ǵana sıyqsyz emes-ti, minezi de bir jeksuryn bolatyn, ózi de sonysy úshin ábden kóresisin kórip júrdi.
Al onyń mineziniń sıqy mynadaı edi: sý shyǵarmas sarań, uıalýdy bilmeıtin betpaq, jalqaý, ashkóz, ol az bolsa shadyr, órkókirek. Búkil elde menen ótken sýretshi joq dep oılaıtyny bar bolmysynan kórinip turatyn».
Bul – ataqty japon jazýshysy Akýtagava Rıýnoskeniń «Tozaq azaby» novellasyndaǵy Iosıhıde, uly sýretshi. Qazaqsha sóıletken – Botakóz Qojabekova. Endi avtor osyǵan qarama-qarsy taǵy bir keıipker usynady. Ol – japon eliniń uly mártebelisi, ımperator. Sheksiz meıirim men izgilik ıesi esebinde kórsetedi avtor. Áýlıe nebir paıǵambar bolmasa, qaı zamannan beri kópke jaǵý qıyn ekeni ekiniń birine málim. Tipti sol paıǵambarlardyń ózin halqy azaptap, qınap óltirgeni tarıhtan belgili. Atalǵan shyǵarmadaǵy uly mártebeli kerisinshe kóptiń alǵysyna bólengeni sondaı, avtor mynadaı oqıǵany alǵa tartady. «...О́rik aǵashynyń gúldegen merekesinen qaıtqanda uly mártebeli mingen kúımege jegilgen ógizder oqys úrkip, ala qashypty da, jolshybaı kezdesken bir qarııany taptap óte shyǵypty, sonda álgi qarııa qolyn keýdesine qoıyp, uly mártebeliniń ógizderin ústinen ótkizgen táńirge alǵys aıtypty desedi».
Buǵan qarap osyndaı zor qurmetke bólengen uly mártebeliniń janynda Iosıhıde kim deýge bolmaıdy. Anaý uly mártebeli desek, mynaý uly sýretshi. Uly mártebeli ımperatorǵa anasy bosanarda bir áýlıe aıan bergeni de aıtylady. Mynaǵan da talantty Qudaı bergen jáne sol ónerin kórealmastyqpen kúndeıtinder kóp. Basqalar bylaı tursyn, ımperatordyń ózi osy sýretshige tapsyrys berip, qanshama sýret saldyryp, tórge ildiredi. Bul ony moıyndaǵany emeı ne?! Kúndelikti ómirde bireýi súıkimdi, ekinshisi súıkimsiz, minez-qulyqtary bir-birine qaıshy kóringenimen, eki keıipker de túpki muratyna adal. О́mirdegi eń basty qasıet te sol emes pe? Beınelep aıtqanda, biri kún qudaıy, biri tún qudaıy esebinde. Sondyqtan biri jaqsy, biri jaman dep bólýden aýlaqpyz jáne bul – bizdiń jeke oı. Sebebi shyǵarmany árkim ózinshe túsinedi. Búgin basqasha qabyldanǵan dúnıe birazdan soń qaıta oqysa, múlde ózgeshe áser etýi múmkin. Kórkem týyndynyń ýaqytqa tótep beretini de osy qasıetinen shyǵar.
Avtor shyǵarmada ónerdiń ulylyǵy týraly, onyń tańǵajaıyp qupııalary men qandaı azapty jol ekendigin ańǵartqysy keletin syndy. Iаǵnı «Tozaq otyn» salý úshin sýretshi qanshama qurbandyqqa barady. Adam aıtsa nanǵysyz azaptaýlardy kóredi. Sonyń bárin salyp kelgende, kartınanyń túıini sheshilmeı, núktesiz qalyp turady. Jumystyń negizgi bóligin sýretteý úshin avtor oqıǵaǵa kóz jetkizip, júrekpen sezinýi keregin túsinedi. Sýretshi buǵan deıin de, tek qana kórip, sezinip baryp salyp kelgen týyndylaryn. Tipti áldebir kisige Qudaıdan aıan kelip, ol sóılep ketkende sýretshi ony tyńdaýdyń ornyna, álgi kisiniń bet-pishininiń qalaı qubylyp, ózgergenin kóshirip sala bastaǵan. Osy joly da ımperatordyń tapsyrmasymen salyp jatqan tozaq týraly sýretti túıindeý úshin altyn kúımede órtke oranyp, jany shyjǵyrylyp jatqan sulý, aqsúıek áıeldi kórsetýin ótinedi uly mártebeliden...
Sýretshi Qudaıdan jalǵyz nárse tileıdi – uly týyndy salý. Sonyń jolynda bárin qurbandyqqa shalady jáne ómirde jaqsy kóretin bir-aq adamy – jalǵyz qyzy. Ony turmysqa bergisi kelmeıdi. Shań jýytpaıdy. Muny sezgen uly mártebeli han sýretshiniń qyzyn saraıǵa qyzmetke aldyrady. «Emin-erkin bula júretin qyzmet edi» deıdi avtor. Sýretshi ımperatorǵa kirip qansha ótingenimen, ol qyzdy bosatpaı qoıady. Tipti bir týyndysyn salyp aparǵanda bıleýshi razylyqtan «ne tileısiń?» degende, «qyzymdy qolyma berińiz» depti. «Bolmaıdy» dep ýádesinde turmaıdy. Qyzy bolsa saraıda ákesimen attas maımylmen óte jaqyn dos bolady. Ol maımyldy saraıdaǵylar qyzdyń ákesiniń súıkimsizdigi men mineziniń ıttigine baılanysty Iosıhıde atandyryp jibergen. Maımyl qyzǵa baýyr basady, ımperator da qyzǵa jaqsy qaraıdy. Negizi kóńili bolady. Avtor birde ol sóz eldiń ósegi dese, endi birde álgi maımyldyń ym-ısharasymen uly mártebeli qyzdy ózine qarata almaǵanyn emeýrin etip otyrady. Qysqasy, novellada avtordy qosqanda alty keıipker bolsa, sonyń biri – osy maımyl. Eldiń sózi qaýeset desek te, saraıdaǵy qyz áldekimnen qaǵajý kórgendegi maımyldyń janashyr is-áreketin joqqa shyǵara almaımyz. Saraıda qyz tek ımperatormen ǵana baılanysta bolǵany jazylady. «Iosıhıdeniń qyzyna uly mártebeliniń kóńili qulapty-mys degen ósek burynǵydan beter gýleı jóneldi. Keıbireýler tipti tozaq oty sýretiniń salynýyna sol qyzdyń uly mártebeliniń degenine kónbegendigi sebep bolypty desip júrdi, biraq olaı emes ekendigi ámbege aıan».
Osylaı ekiushty oı tastaǵanda avtor neni meńzegisi keldi? Oılandyryp qoıady. Nagara kópiriniń qurylysy kezinde óz ulyn qurbandyqqa shaldyrǵan delinedi uly mártebeli. Iаǵnı óz isine adaldyǵy kórinedi bul jerde. Sýretshi de solaı, shyǵarmashylyǵy jolynda bárin qurbandyqqa shalyp keledi de, eń sońynda kisi óltirýdi suraıdy ımperatordan. Jáne ımperator saldyryp jatqan sýrettiń núktesi sonda ǵana qoıylmaqshy. Ol tus – sýretshiniń qyzy saraıda qınalyp júrgen kezi: avtor tún ortasynda saraı aýlasynda kele jatqanda, aldynan shyryldap shyqqan maımyl eteginen bir bólmege tartyp qoımaǵan soń burylsa, qyz óńi qup-qý bolyp shyǵyp kele jatyr eken. Ar jaǵynda bir adam sýyt bara jatqany baıqalady. Osydan kóp uzamaı Iosıhıdeniń tilegin oryndaǵan saraı ámirshisi tozaq elesin kórem degen sýretshige sándi kúımege salyp, kózinshe qyzyn órteıdi. Ondaǵy álemtapyryq kórinisti shyǵarmany oqyp bilmese, sezip bolmaıdy. Kúıme ishinde altynǵa malynyp otyrǵan qyz otqa shyjǵyrylyp jatqanda, saraıdyń bıiginen qyp-qyzyl órtke kelip maımyl qulap edi deıdi. Al balasy kóz aldynda órtengen sýretshi tirideı tozaqqa túskeni anyq. Bir aıdan soń «Tozaq oty» kartınasy da salynyp bitedi. Shedevr elge máshhúr bolysymen, sýretshi asylyp óledi. Budan shyǵarmashylyqty ómirine aınaldyrǵan sýretshi sertin tý qylyp ótkenin kóremiz. Biraq óte aýyr ári qapaly emes pe?! Abaı aıtpaqshy, «eki kúımek bir janǵa ádilet pe?». Betin aýlaq qylsyn, bul qubylys áli de solaı sııaqty. Abaıdan bastap sanasa mysal jetkilikti.
Uly mártebeli el bıleý isinde kóptiń kóńilinen shyqqan, ádilettiń jolyn tutqan der edik. Alaıda sýretshi surady eken dep onyń týǵan qyzyn qurbandyqqa shalǵany qaı aqylǵa syıady? Kisi óltirýdi oıyna alǵannyń ózin osylaı jazalady dep aqtap alaıyq. Onda jazyqsyz qyzynda nesi bar, sýretshiniń ózin jazalasa bolmas pa edi? Demek, gáp basqada. Sýretshiniń qyzyn unatqan, tipti essiz ǵashyq bolýy múmkin. Jurttyń sózi de, maımyldyń janashyrlyq áreketi de tegin emes. Olaı bolsa, ólimge nege qıdy súıgenin? Qoly jetpegen sezim óshpendilikke ulassa, adam balasynyń kim bolǵany?
Jalpy, shyǵarmada sýretshiden keıingi kúrdeli keıipker maımyl sekildi. Saraıdaǵy qamsyz janýardyń ózi qyzdyń kóz jasyn súrtip, birge muńaıatyn detaldar bar. Kilt maımyl desek, uly mártebelińiz zulym deı berińiz. О́ıtkeni qyzdy órter aldynda sýretshige qarap «kórdiń be?» degendeı kekesinmen kúledi ǵoı jáne baýyr basqan serigimen qosa maımyl da ózin qurban etedi. Úsh birdeı qurban: sýretshi, qyz, maımyl. Jaýyz da, qylmysker de uly mártebeli ımperator. Qyzǵa qoly jetkenimen, erkin jaýlaı almaǵan soń tozaqqa bárinen buryn túsken de sol mártebelińiz shyǵar.
Tirshiliktiń ózi tozaq bolyp shyqpaı ma sonda?
