Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Kórshi elde tirkelgen kólikti minip júr
Biraq búgingi qoǵamda temir tulpar tek qozǵalys quraly retinde ǵana baǵalanady. Soǵan qaramastan, kólikke jarymaı, erteli-kesh jumys pen balabaqsha arasynda jaıaý-jalpy shapqylap júrgen jandar bar. Sanany turmys bılegen zamanda kólik quny da barǵan saıyn aspandap barady.
Elimizdegi kólik qymbatshylyǵyn otandastarymyz eń aldymen «О́KM operatory» JShS jetekshilik etken kádege jaratý alymynyń aıtarlyqtaı joǵary bolýymen baılanystyrady. Nege?
Sebebi shetelden kólik ımporttaǵysy kelgen tulǵa 1 kólikke (qozǵaltqyshynyń kólemine qaraı) 459 450 teńgeden bastap, 3 522 450 teńgege deıingi aralyqta kádege jaratý alymynyń aqysyn tóleýge tıis. Buǵan kólik quralyn alǵashqy tirkeý jarnasyn qosyńyz. Iаǵnı óndirilgenine 2 jyl tolmaǵan kólikter úshin – 765, 65 teńge, 2 jyl men 3 jyl aralyǵyndaǵy kólikter úshin – 153 150 teńge, al 3 jyldan joǵary kólikke 1 531 500 teńge tóleýge týra keledi. Mundaı jarnalardy estigen soń shetelden kólik ımporttaýǵa qaı adamnyń qulqy bolsyn?
Alaıda adamnan aıla artylǵan ba? Birer jyl buryn amalyn tapqandar Armenııadan kólik jetkize bastap edi, ile-shala onyń da joly jabyldy. Endigi kúni ebin taýyp elimizde kórshi Reseıde tirkelgen kólikterdi taqymdap júrgender kóp. Biraq el aýmaǵynda tirkelip, Qazaqstan azamatynyń atyna rásimdelmegen kóliktiń áli de bolashaǵy bulyńǵyr. Sebebi mundaı kólik ıeleri jol erejesin buzýǵa, jol-kólik oqıǵasy ornynan qashyp qutylýǵa beıim keledi. Odan qaldy, kórshi elden kelgen kóp kóliktiń krımınaldyq tarıhy bary da anyqtalyp jatyr. Byltyr qarashada «daýdyń basy osy Daırabaıdyń kók sıyrynan bastalyp», birqatar azamat «tulparyn» polısııa turaǵyna qańtarýǵa májbúr boldy.
Onyń da ózindik sebebi bar. «О́zge elden kólik satyp alǵan qazaqstandyq azamat ony 10 táýlik ishinde óz atyna tirkeýge qoıýǵa mindetti. Alaıda kóbi bul talapty elemeıdi. Reseılik tirkeýdegi 210 myńǵa jýyq kólik Qazaqstan terrıtorııasynda júr. 150 myńy – zańdy negizde, tıisti senimhaty bar. 600 kólik – Reseı IIM krımınaldy polısııasy jibergen tizim boıynsha urlanǵan kólikter qatarynda. 200 kóliktiń qaıda ekenin anyqtadyq. Sonymen qatar 80 myńǵa jýyǵy ne Reseıde, ne bizde tirkelmegen. Ol kólikter Qazaqstanda tehbaıqaýdan ótpegen. Tehnıkalyq jaǵdaıynyń qandaı kúıde ekenin de eshkim bilmeıdi», dedi Ishki ister mınıstri Erlan Turǵymbaev.
Tapqan-taıanǵanyna kólik satyp alyp, keıin ony tártip saqshylaryna tapsyra salýdy kim qalasyn? Ashýǵa býlyqqan kólik ıeleri elimizdiń túkpir-túkpirinde ereýilge shyqty. Árıne, otandastarymyzǵa kórshi elden kólikti satyp alǵanyn rastaıtyn qujatpen HQO-ǵa baryp, óz atyna rásimdeýine de bolar edi. Biraq kádege jaratý alymy men kólik quralyn alǵashqy tirkeý jarnasy aspandap turǵan soń, kóbinde ondaı qarajat qaıdan bolsyn?
«Shańyraǵymda tórt balam bar. Áıelim jumyssyz. Bala baǵyp otyr. Nápaqamdy taksılep taýyp júrmin. Moınymda ıpoteka men ózge de nesıelerim bar. Alaıda tiri adam tirshiligin jasaıdy ǵoı. Bir jyl buryn tıynnan teńge qurap Reseıde tirkelgen bir kólikti satyp aldym. Sonymen adam tasyp, jan baǵyp otyrmyz. Quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri kórgen saıyn shúıligip, qujatymdy tekseredi. Nege tirkemeısiz degen sózdi de jıi estımin. Bul kólik – 2014 jylǵy. Iаǵnı osydan 8 jyl buryn shyǵarylǵan. Ony atyma aýystyrý úshin 1,5 mln teńgege jýyq alǵashqy tirkeý jarnasyn tóleýim kerek. Buǵan qosa kádege jaratý alymy taǵy bar. Árıne, alǵashqy jarnasyn quıyp jańa kólik alýǵa da bolar edi. Biraq 5 mln teńgeden tómen kólik bar ma qazir?», dedi Azamat esimdi kólik júrgizýshi.
Qarapaıym halyqty dál osyndaı deńgeıge jetkizgen «О́KM operatorynan» ózge aıyptyny aıta almaımyz. «Shólmek myń kún synbaıdy, bir kún synady», demekshi «Qasiretti qańtar» da osyndaı ádiletsizdiktiń, erneýinen asyp tolǵan áleýmettik máselelerdiń ýshyǵýynan oryn alǵany belgili.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıyl 11 qańtarda Parlament Májilisiniń otyrysynda «Kəsipkerler men jalpy qoǵam tarapynan «Operator ROP» dep atalatyn kompanııanyń qyzmetine qatysty kóptegen suraq týyndap otyr. Tipti osy jeke kompanııaǵa qarsy qoǵamdyq qozǵalys uıymdastyrýǵa deıin jetti. Úkimetke «Operator ROP» JShS-niń ýtıldik alym jınaý men paıdalanýyn toqtatý boıynsha shara qabyldaýdy tapsyramyn. Munymen shetelderdegideı memlekettik uıym aınalysýy kerek. Alymdardyń ózine kelsek, olardyń stavkasy qaıta qaralǵany jón», degen bolatyn.
Prezıdenttiń tapsyrmasy eskerýsiz qalǵan joq. Úkimettiń bıylǵy 19 qańtardaǵy qaýlysyna sáıkes «óndirýshilerdiń (ımporttaýshylardyń) keńeıtilgen mindettemeleriniń» jańa operatory bolyp «Jasyl damý» AQ aıqyndaldy. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi enshisine ótken kásiporyn, budan bylaı óndirýshiler men ımporttaýshylardyń keńeıtilgen mindettemeleri qaǵıdatyn iske asyrady. Búginde «Jasyl damý» AQ kólik quraldary men aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn tirkeý boıynsha operasııalardy júrgizý úshin shtattyq rejimde kádege jaratý tólemderin qabyldap, artynsha tólem sertıfıkatyn berýde.
Qarapaıym halyqty qashanǵy qanaıdy?
Belgili bolǵandaı, 2015 jyldan bastap iske qosylǵan «О́KM operatory» JShS osy jyldar aralyǵynda azdy-kópti 691,9 mlrd teńge tabys taýypty. Bul týraly bıyl 12 qańtarda Úkimet otyrysynda Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Serikqalı Brekeshev málimdedi. «2016 jyldan 2022 jylǵy 1 qańtarǵa deıingi kezeńde kádege jaratý tólemi túrinde túsken aqsha qarajatynyń kólemi 691,9 mlrd teńgeni qurady. Alynǵan qarajat Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldanystaǵy zańnamasyna sáıkes jumsalýda. Atap aıtqanda, otandyq avtokólik óndirýshilerge 338,9 mlrd teńge mólsherinde kádege jaratý túrinde buryn tólegen qarajattary qaıtaryldy. Ekologııalyq máselelerdi sheshýge 102 mlrd teńge jáne salyqtarǵa 49, 1 mlrd teńge jumsaldy. Búgingi tańda qarajat qaldyǵy ekinshi deńgeıdegi bankterde saqtalyp, 220,6 mlrd teńgeni quraıdy», dedi vedomstvo basshysy.
Alaıda Prezıdenttiń kádege jaratý alymynyń mólsherin qaıta qaraý týraly tapsyrmasy áli talqylanyp jatyr. Bıyl 8 aqpanda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Premer-Mınıstr Əlıhan Smaıylov avtokólik pen aýylsharýashylyq tehnıkalaryna salynatyn ýtıl alymy aıtarlyqtaı tómendeıtinin jetkizdi. Sonymen qatar Premer-Mınıstr jeńildetilgen avtonesıeleý baǵdarlamasy úshin 100 mlrd teńge bólinetinin de jarııalady.
«Qazir ýákiletti memlekettik organdar jeńildikpen avtonesıeleýdiń jańa baǵdarlamalarynyń 2 nusqasyn qarastyryp jatqanyn aıtqym keledi. Birinshi nusqada jeńildikti nesıeleýge 4 jylǵa (birinshi jylǵa – 30 mlrd) 150 mlrd teńge baǵyttaý qarastyrylýda. Nesıe berý sharttaryn 2015 jyldan iske qosylǵan eski baǵdarlamalarmen birdeı etip qaldyrý usynylady», dedi Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstriniń baspasóz hatshysy Janjigit Omarhan.
Ekinshi usynylyp otyrǵan nusqa halyqtyń áleýmettik osal toptaryna bastapqy jarnasyz nesıe berýdi qarastyrady. Oǵan «О́KM operatory» kompanııasynda jınalǵan qarajattan shamamen 100 mlrd teńge bólý usynylady. Sondaı-aq bir adamǵa beriletin nesıe shegin 7 mln teńge etý bastamasy talqylanyp jatyr. Bul usynys qabyldana ma, joq pa, ol jaǵy ekonomıkalyq tıimdiligi men maqsatyna baılanysty aıqyndalady. «Qalaı bolǵanda da, eki nusqa da qazirgi ýaqytta mejesine jetken joq. Olar Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi usynǵan túrde qabyldanbaýy da múmkin. Sondyqtan naqty sheshimder týraly aıtýǵa áli erte. Jalpy alǵanda, 2022 jyly barlyq qujattyq jáne zańdyq prosesteri aıaqtalǵanda jeńildikpen avtonesıeleýdiń jańa baǵdarlamasy iske qosylady», dedi J.Omarhan.
Osylaısha, aldaǵy ýaqytta Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha halyqqa jeńildikpen avtonesıe berýdiń jańa baǵdarlamasy ázirlenedi. Búginde baǵdarlamany qaıta iske qosýdyń birneshe nusqasy qarastyrylyp jatyr. Sonyń birinde kópbalaly otbasylardy, kúsh qurylymdary qyzmetkerlerin, dárigerler men muǵalimderdi qoldaý jóninde kishi baǵdarlama qosý usynylady. Sondaı-aq «Birinshi otbasylyq avtomobıl» kishi baǵdarlamasyn qosý múmkindigi qarastyrylǵan.
Aıta keteıik, jeńildetilgen avtonesıeleý baǵdarlamasy elimizde 2015 jyly iske qosylǵan bolatyn. Bul nesıe 20 jylǵa eseptelgen jáne «revolverlik» ádiske negizdelgen. Qarjylandyrýdyń jalpy shegi – 82 mlrd teńge. Baǵdarlama iske asyrylǵan sátten bastap revolverlik-qaıtarymdy qarajatty eskere otyryp, 159 mlrd teńgege 30 525 qaryz berildi. Qazirdiń ózinde 80 myńǵa jýyq adam otandyq avtokólikti satyp alǵan. Jeńildikpen avtonesıe berý baǵdarlamasynyń birqatar sharttary bar. Máselen, 1 jeńil avtokólik quny 15 mln teńgeden, nesıe merzimi 7 jyldan, nesıe alýshy úshin nomınaldyq syıaqy mólsherlemesi jyldyq 4%-dan aspaýy tıis. Búginde atalǵan baǵdarlamamen elimizde qurastyrylǵan Hyundai, KIA, JAC, Chevrolet jáne LADA sııaqty avtomobılderdi satyp alýǵa bolady.
Avtonaryqta ádil báseke joq
Byltyr elimizde 92 800 kólik óndirilipti. 2020 jyly bul kórsetkish 75 myń shamasynda bolǵan edi. Iаǵnı 1 jylda otandyq avtoóndiris salasynyń qarqyny 24%-ǵa artqany baıqalady. Máselen, byltyr 9 aıda «SaryarqaAvtoProm» 38 myńnan asa avtomobıl shyǵaryp, bul kórsetkish 2020 jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 147%-ǵa artty. Pandemııaǵa qaramastan, avtozaýyt jylyna 60 myń avtokólik shyǵaryp keledi. Qostanaıdaǵy zaýyt búginde JAC, Chevrolet, Kia, Renault, Lada, SAZ brendterdiń ónimderin shyǵarady. Eldiń ishki naryǵyn qamtýmen qatar, sol 9 aıda zaýyt 5 myńnan asa kóligin Reseı, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Ázerbaıjan jáne Belarýs memleketterine eksporttady. Otandyq avtoóndirýshiler kedendik baj salyǵynan, taýarǵa qosylǵan qun salyǵynan, tabys salyǵynan bosatylǵan. Buǵan qosa 2015-2020 jyldar aralyǵynda jeńildetilgen avtonesıeleý baǵdarlamasyna 82 mlrd teńge qarastyryldy. Soǵan qaramastan kólik baǵasy «jaryqtyń jyldamdyǵymen» joǵarylap barady. Máselen, Avtonaryqty saraptaý jáne monıtorıng júrgizý ortalyǵynyń deregine súıensek, 2015 jyldan beri elimizde jańa kólikterdiń ortasha baǵasy 2 ese qymbattapty.
Búginde el aýmaǵynda shamamen 4,5 mln-ǵa jýyq avtokólik bar. Sonyń teń jartysy osydan 20 jyldan asa ýaqyt buryn óndirilipti. Máselen, kolesa.kz saıtynda 1992 jyly (osydan 30 jyl buryn) shyǵarylǵan Audi 80 kóliginiń ortasha quny elimizde 1 398 849 teńgeni qurap otyr. Al dál osy jylǵy Toyota Camry kóliginiń ortasha baǵasy 1 960 887 teńgege teńesedi. Temir tozbaı turmaıdy. Soǵan qaramastan úsh onjyldyqty eńsergen kóliktiń ózin kóp adam qolma-qol aqshaǵa ala almaıdy. Ásilinde, álemniń ózge elderinde 30 jyl oı men qyrdy sharlaǵan kólikterdiń quny ary ketse 300-400 myń teńgeden aspaıdy. Tipti odan da arzan bolýy múmkin. Alaıda jalpaq jurttyń janyna batatyn jalǵyz ol ǵana emes. Aıtalyq, 2015 jyly nebári 3,5 mln teńge turǵan Toyota Corolla kóligi jeti jyl júrilgen soń ortasha baǵasy 8 480 000 teńge dep kórsetilýinde. O zaman da bul zaman, minilgen kólik bastapqy qunynan 3 esege jýyq qymbattaýshy ma edi? Budan soń elimizdegi avtokólik naryǵy ádiletti dep aıtýǵa aýyz barmaıdy.
Sonyń barlyǵyna jalǵyz-aq kádege jaratý alymy men alǵashqy tirkeý jarnasynyń jaǵa ustatarlyq qymbatshylyǵy kináli. Osyny moıyndaıtyn hám tıisti shara qabyldaıtyn kez keldi. Árıne, kádege jaratý alymy Qazaqstanǵa ǵana tán alym túri emes. Damyǵan elderde mundaı alym 100 myń teńgeden aspaıdy. Al bizdiń memlekette birneshe mln teńgeni quraıdy. «Ákesin sabaǵandy kórdim. Biraq ákesin arbanyń dońǵalaǵyna baılap qoıyp sabaǵandy kórmedim» demekshi, búkil álemde kádege jaratý alymy bar. Tek Qazaqstanda ǵana ony adamnyń qoly jetpesteı etip aspandatyp qoıǵan.
