Ýtıl alymy: Qazaqstanda qurastyrylǵan tehnıkaǵa tólenbeıdi

«Bizdiń de jumysta jibergen qate­ligimiz bolar, ýtıl alymy týraly qoǵamǵa durys túsindire almadyq. Sony paıdalanyp, keıbir qoǵam bel­sen­di­leri ýtıl alymy týraly qoǵam­da shyn­dyqqa janaspaıtyn pikir, uǵym qa­lyp­tastyryp otyr. Otandyq kóliktiń baǵ­asynda eshqashan kádege jaratý aly­my bolǵan joq. Bul rette myna máse­leni atap ótken jón. Jeńil kólik jaıynda aıtar bolsaq, KIA, Hyundai modelderine halyqtyń suranysy joǵary. Qazaqstanda KIA, Hyundai, Chevrolet, JAC, Lada sııaqty avtomobılder tolyǵymen qurastyrylady. Olardyń óndi­risi osynda qalyptasqan. Osy modelderdi alǵanda halyq esh­qa­­shan ýtıl alymyn tólegen joq», dedi In­dýstrııa jáne ınfra­qurylymdyq damý vıse-mınıstri Marat Qarabaev.

Onyń aıtýynsha, byltyr naryq­ta sa­tyl­ǵan avtokólikterdiń 65 pa­ıyzyn otandyq ónimder qura­dy. Iаǵnı jańa kólik satyp alǵan qazaqstandyqtardyń 65 pa­ıyzy kádege jaratý alymyn tóle­gen joq. Qalǵan 35 paıyz ım­port­­tyq kóliktiń basym bóli­gi Mer­cedes, BMW sııaqty pre­mıým sana­tyndaǵy mashınalar. Bul kó­lik­terge ýtıl alymy tólen­di. Biraq túsken qarajat erteń eldiń ıgi­ligine, ıaǵnı halyqqa jeńilde­til­gen avtonesıe berýge jaratylady.

«Aýyl sharýashylyǵy óndiri­simen aına­lysatyn áriptesterimiz, osy salada­ǵy mamandar aýyl sha­rýa­shylyǵy teh­nı­kasy qunynyń ýtıl alymy kesiri­nen qymbattap bara jatqany týraly bir­neshe ret má­sele kóterdi. Bul da shyn­dyq­qa ja­naspaıdy. Eń aldymen statıs­­tı­kaǵa júgineıik. Byltyr elimiz­de qan­sha traktor, kombaın satyl­ǵan bol­sa, sonyń 89%-y otan­dyq ón­diris­­ke tıesili. Iаǵnı aýyl sha­rý­a­shy­ly­­ǵyna qa­jetti traktor men kom­baın satyp alǵan kásipker­ler­diń 89%-y kádege jaratý alymyn tó­le­medi. Bul – resmı derek», dedi spıker.

Onyń aıtýynsha, sheteldik tehnıkany shyǵaratyn sheteldik kompanııanyń óndiris oshaǵy Qazaq­standa ornalassa, onda quras­tyrylǵan tehnıkalardan ýtıl alymy alynbaıdy.

«Aýyl sharýashylyǵynda Bela­rýs­tyń MTZ traktoryna sura­nys óte joǵary. MTZ bizge ke­lip zaýytyn ashty. Tipti ári qaraı lokalızasııaǵa baryp, kabına­syn ózimizde tolyǵymen shy­ǵaryp, Bela­rýs­qa eksportqa jibe­remiz. Belarýs­ta kabınasy shy­ǵa­ryl­maıdy. Sony­­men qatar Lovol, Kıroves, YTO trak­­tor­laryna suranys bar. Iаǵnı halyq­­tyń suranysyna ıe aýyl sha­rýa­­shylyǵy tehnıkasynyń bári ózi­mizde qurastyrylady. Osy teh­nı­ka­lardy satyp alý barysynda esh­qandaı ýtıl aly­my tólenbeıdi. Kom­baınǵa kelsek, aýyl sharýashy­l­y­­ǵynda júr­gen­der arasynda Ros­­sel­­mash, Gomselmash tehnı­ka­lary sura­nysqa ıe. Sonyń ishin­­de joǵary sanattaǵy Tokana kom­­baıny da bar. Onyń barlyǵy ózi­­mizde óndiriledi. Demek aýyl sha­­rýashylyǵy salasynda tehnıka sa­­typ alǵandardyń 89%-y ýtıl aly­­myn tólegen joq, qalǵan 11%-y tóledi», dedi M.Qarabaev.

Vıse-mınıstr joǵary sanat­taǵy tehnıka alǵandar eski tehnıkany tapsyryp, 2 mln teńgege deıin vaýcher ala alatynyn da eske saldy. Vaýcher otandyq tehnıkany jeńildikpen satyp alýǵa múmkindik beredi. Al vaýcher ımporttan túsken qarajattan qalyptasady. Buǵan qosa, Qazaqstanda ornalasqan zaýyttar elimizdiń túkpir-túkpirinde qyzmet kórsetý ortalyqtaryn ashty. Búginde qajetti qosalqy bólshekterdi burynǵydaı basqa elden jetkizilgenin kútpeı, birden satyp alýǵa bolady.

«Keıbir qoǵam belsendileri ýtıl alymy azyq-túlik qaýip­siz­digine de keri áserin tıgizip otyr­ǵanyn aıtady. Bul da shyndyqqa janaspaıtyn uǵym. Qaıta aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn shyǵaratyn zaýyttardyń otandyq bolýy azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýde. Sheteldik zaýyttar kelgennen keıin elimizdiń túkpir-túkpirinde qyz­met kórsetý ortalyqtaryn ashyp otyr. Buryn elimizde óndirisi bolmaǵan kezde tehnıkanyń qosalqy bólshegi qajet bolǵanda kútýge týra keletin edi. О́ıt­keni basqa elden keledi. Al qyz­­met kórsetý ortalyqtary ashyl­­­ǵan­nan keıin bul másele je­ńil­dedi. Bu­ǵan qosa, pandemııa ke­zinde 1 myń je­del járdem kóli­gi­ne sura­nys týyndap, ony otan­dyq zaýyt­tar 2 aıdyń ishinde quras­ty­ryp shyq­ty. Muny qalaı júze­ge asy­r­dyq? Eń al­dymen, elimiz­de avto­kólik ón­di­­risi bar. Pande­mııa bas­talǵan kezde elder bir-biri­ne esh­teńe shyǵarma­dy. Logıstı­­ka­lyq jumystar toqtap qaldy», dedi spıker.

Onyń aıtýynsha, ımporttyq tehnı­kanyń (aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy) baǵasyn bilý qıynǵa soǵady. Ondaı ónimniń ózindik baǵasy 10 teńge bolyp, elde 25 teń­ge­den satylýy múmkin. Al shetel­dik zaýyttar elimizge kelgen kezde teh­nıkanyń baǵasyn kórý­ge bola­­dy. Sebebi zaýyttar teh­nık­a­ny quras­tyratyn qosalqy ból­shek­­terdi deldaldardan almaıdy. Tikeleı zaýyttan alady. Son­dyq­tan qosalqy bólshekterdiń qandaı baǵamen keletinin bile alamyz. Iаǵnı onyń qunynyń ashyq bolýyna áser etedi.

«Keıbir qoǵam belsendileri «О́KM operator» arqyly otan­dyq kólik sýb­sıdııa aldy dep júr. Otandyq avto­kólik eshqandaı da mem­lekettik qoldaý nemese sýbsı­dııa alǵan emes. Máse­len, ımport­tyq tehnıka elimizge jetkizilgende ýtıl alymy tólenedi. Naryq­qa shyǵarylǵanda qunyna ýtıl aly­my kiredi. Al otandyq tehnıkanyń ýtıl alymyn tólemeý algorıtmi qan­daı? Bekitilgen qaǵıda bar. Iаǵnı aldy­men kádege jaratý aly­myn tóleıdi. Odan keıin aqsha­syn qaıtaryp alǵan soń tehnıkasyn naryqqa shyǵarady. Sol aqsha­syn tólep, keıin qaıtaryp alǵa­nyn keıbir belsendiler avtoóndirý­shilerge jasalǵan sýbsıdııa nemese memlekettik qoldaý dep júr. Ondaı qoldaý joq», dedi M.Qarabaev.

Vıse-mınıstr 4 paıyzben beriletin avtonesıege qatysty ártúrli alypqashpa áńgime aıtylyp júrgenin, ondaı pikirler de shyndyqqa janaspaıtynyn aıtty.

«Keshe 4 paıyzben jeńildetil­gen avtonesıe beremiz dedik. Al búgin «Ol nesıe quny 10 mln teń­ge­den aspaıtyn belgili bir modelge ǵana beriledi eken» dep jatyr. Bul jalǵan aqparat. Ol kólik qu­nyna emes, beriletin nesıege baı­la­nysty. Iаǵnı 10 mln teńgege de­ıin nesıe beriledi. Eger mashına qu­ny osyǵan saı bolsa emin-erkin ala­­syz. Al alatyn ma­shı­na quny odan qymbat bolsa, onda siz 10 mln ústindegi 1 ne 2 mln teńgeni qal­ta­­ńyzdan tóleısiz», dedi vıse-mınıstr.

M.Qarabaev avtonesıe baǵdar­lamasy 2-3 modelge ǵana beri­letinin joqqa shyǵardy. Alaıda kóliktiń asa qymbat modelin mingisi kelgenderge memlekettik qoldaý kórsetilmeıdi.

«Avtonesıe baǵdarlamasy avtomo­­bıl­diń tek 2-3 modeline ǵana emes, bar­lyq modeline beri­ledi. Biraq Hyundai Palisade sııaq­ty qymbat model bar. Olar­ǵa beril­meıdi. 25 mln teńgege mashı­na satyp alýǵa jaǵdaıy bar adamdar óz qarajatyna alsyn. Bizdiń oıymyz – qaltasy kótermeıtin halyqty qol­daý. Bizde avtokólik salasy joq. Qur dóńgelegin alyp, qoıa salady dep jatady. Bul olaı emes. Jalpy, kólik qurastyrý sala­syn úsh kezeńge bólýge bolady. 1-ke­zeń – iri torapty qurastyrý. 2-kezeń – usaq torapty qurastyrý. 3-kezeń – qosal­qy bólshekti óz elińde shyǵa­rý. Bul álem­dik algorıtm. О́tken 10 jyl­da biz to­ly­ǵymen iri torapty quras­tyrý­­dy úırendik. Endi usaq torap­ty quras­­tyrýǵa ótip jatyrmyz. Iri torap­ty qu­­ras­­tyrǵanda 50-100 operasııa jasala­dy. Al usaq torapta – dánekerleý, boıaý, sha­naqty qurastyrý, ony maıys­tyrý bar, ıaǵnı myńnan astam operasııa jasalady. Ony isteıtin mamandar – el azamattary. Búgingi qalyptasyp kele jatqan eldiń ınjenerlik áleýeti. Servıs­tik qyz­metterdi qosa eseptegende, 14,5 myń adam eńbek etýde. Olar joǵary jalaqy ala­dy, joǵary tehnologııalyq maman­dar retinde qalyptasýda», dedi spıker.