Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Akademık Serik Qırabaev óziniń «О́mir taǵylymdary» degen kitabynda Muhamedjan Qarataev týraly jazady. Ǵalym áńgimeni 1948 jyldan, ıaǵnı stýdent bolyp júrgen kezinen bastaıdy. Elge baryp, Jaman degen kisiniń úıinde qonaq bolyp jatqanynda, sol úıge jazýshy Seıdil Taljanovtyń kelgenin, onyń jazýshylar ortasy týraly suraǵanyn, Sáken Seıfýllınniń «Qyzyl at» shyǵarmasyn orys tiline aýdarǵany úshin aıdalǵanyn jazady. «Men sottalǵandardan qansha jazýshy aman oralǵanyn surap edim, О́tebaı Turmanjanovty, Muhamedjan Qarataevty, Hasen О́zdenbaevty atady. «Olardyń ishindegi eń saýattysy jáne qaraımaı kelgeni – Muhamedjan, sol jaqtyń ózinde, kitaphanada otyryp, kóp oqyǵan», – dedi. Jáne onyń Almatyǵa ruqsat ala almaı, Jambylǵa ornalasqanyn habarlady», deıdi. Jalpy, Muhamedjan Qarataevtyń ómirbaıanynda onyń sol kezdegi Jambyl qalasynda jumys istegeni aıtylady. Kóp jaǵdaıda Jambyl pedagogıkalyq ýchılıshesinde sabaq bergen delinedi. Muny Serik Qırabaevtyń esteliginiń jalǵasy da rastaıdy. «1949 jyldyń jazynda stýdenttik demalysymyzdy «Prosveshenes» demalys úıinde ótkizýge ýádelesip, A.Ábilqaev, N.Ǵabdýllın, M.Sársekeev degen dostarymmen birge sonda barǵan edik. Shilde aıynyń ishi bolatyn. Bizben kórshi bólmede boıy ortadan joǵarylaý, etjeńdi, kómirdeı qara shashyn shalqasynan qaıyrǵan, kelbetti jigit turatyn. Ashanada da onymen qatar stolda otyrdyq. Amandasyp qana ótip júrgemiz. Bir kúni túski tamaq ústinde o kisiniń qasyndaǵy adamdarǵa Jambyl jóninde áńgime aıtyp otyrǵanyna keziktim. Áńgimege biz de qulaq túrip, keı jerine aralasyp ketýge týra keldi. Áńgime Jambyldyń Grýzııaǵa sapary jaıynda bolatyn. Ol kisi osy saparda óziniń uly aqynnyń qasynda bolǵanyn aıtty. Meniń ártúrli estelikterden bul sapar jóninde, oǵan qatysqan adamdar jaıly málimetim bar edi. Solardyń attaryn ishteı ekshep keldim de, «Siz Muhamedjan Qarataev emessiz be?», – dep suradym. Ol: «Ol kisini qaıdan bilesiz?», – dep keri suraq qoıdy. Meniń esime Seıdil Taljanovpen bolǵan áńgime tústi. Jasyrmaı onyń maqalalaryn oqyǵanymdy, Jambylmen barǵan delegasııany basqarǵanynan habardar ekenimdi aıttym. Ol óziniń sol kisi ekenin moıyndady. Osydan bastap áńgime ádebıet jaıyna aýysyp, Muqańmen jıi kezdesip, pikirlesip júrdik. О́ziniń Almatyǵa ornalasa almaǵanyn, Jambylda ped-
ýchılıshede sabaq berip júrgenin áńgimeledi», dep jazady. Arada birer jyl ótken soń qaıta ustalyp, jer aýdarylǵan eken.
Ekinshi estelikti jazýshy Sherhan Murtaza «Aı men Aısha» romanynda aıtady. Áńgime áýeli Aısulý apaı týraly bolady. «Mine, osy apaıymyz bir kúni klasqa bóten kisini ertip keldi. Qoladan quıylǵandaı shombal deneli, túr-túsi totyqqan, dıdary meılinshe peıildi, kózqarasy ıbaly, jumsaq kisi eken. Klasqa kirgende basyndaǵy jasyl-kók qalpaǵyn alyp edi, tolqyn-tolqyn qara shashy kórindi.
– Al, balalar, – dedi Aısulý apaı, – búginnen bastap senderge ádebıet sabaǵyn myna aǵaılaryń – Muhań, Muhamedjan Qarataev júrgizedi. Kelgen kisi basyn ıdi. Qolyndaǵy kók qalpaǵyn qaıda ilerin bilmeı, ary-beri qarady da, terezeniń aldyna qoıa saldy», deıdi jazýshy. Sonymen kúnder óte beredi. О́z esteliginde Sherhan Murtaza «klastyń esigin jartylaı ashyp, jylmıyp syǵalap júrgen» bireý týraly jazady. Ol Muhamedjan Qarataevty ańdyp júrgen jansyz eken. Ol bala Sherhannan «Shákárim, Maǵjan týraly aıtpady ma?», dep suraıdy. Álgi tyńshynyń aty Jora eken. «Taǵy da bir kóktem edi. Klastyń esigin bireý eptep tyqyldatty. Aǵaı: «da», – dep aıtyp úlgergenshe, baıaǵy sol altyn tisti, jylmaqaı Jora bosaǵada turyp, aǵaıdy ymdap shaqyrdy. Tabaldyryqta birdeńe-birdeńe dep sóılesti. Aǵaı qaıta oralyp, jýrnaldy ala berip edi, qolynan túsip ketti. Edennen eńkeıip qaıta aldy.
– Al, balalar, saý bolyńdar... – Esikke qaraı bettegende, aıaǵy kibirtiktep, qaıta burylyp:
– Meni bireý jamandasa senbeńder, – dedi. Ishim bir páleni sezdi. Al balalar ań-tań, bári ańqıdy da qaldy. Tek Ertaı ǵana gúrildep, soıdaq tisteri aqsıyp:
– Halyq jaýy, – dedi.
– Ottama! – dedi Aqtaı. Kishkentaı bolsa da, dáýden qoryqpaıdy.
– Qaıdaǵyny aıtady eken osy da, – dep Gúlnár burtıdy.
«Halyq jaýy». Qandaı qahar soqqan zárli sóz. Ertaı sonda maǵan qarap aıtqan sııaqty kórindi. Ertaıdan qorqatyn boldym. Túsime kirmese neǵylsyn.
Terezeniń aldynda kók qalpaq qalyp qoıdy. Men kók qalpaqty ala salyp, álgilerdiń artynan júgirdim. Kóshege shyǵyp qalǵan eken. Aǵaıdyń eki qoly kisendeýli. О́zi kıe almaıdy. О́kshemdi kóterip, basyna kıgizdim.
– Rahmet, qaraǵym, – dedi aǵaı. – Meniń kúnimdi senderge bermesin.
Jora maǵan jylansha jıyrylyp:
– Jolama. Ket! – dedi.
Taǵdyr eken, arada alty jyl ótken soń men Muhamedjan Qarataevpen Almatyda jolyqtym», deıdi Sherhan Murtaza. Jazýshynyń esteliginen shaǵyn oqıǵalar arqyly berilgen sol kezdegi shyndyqty kórýge bolady. «Halyq jaýy» degen sumdyq sóz balalardyń sanasyna deıin sińip ketkeni, qazaqtyń sońyna qazaqtyń sham alyp túskeni sııaqty sher jatyr. Bul oqıǵa Sherhan Murtaza Jambyl qalasyndaǵy Jambyl Jabaev atyndaǵy №5 mekteptiń ınternatynda oqyp júrgeninde bolǵan. Keıbir derekterde Muhamedjan Qarataevtyń osy bilim oshaǵynda sabaq bergeni aıtylady. Bálkim, ol zamanda muǵalim jetispeýshiligi saldarynan bir adam birneshe jerde sabaq bergen bolýy da múmkin.
О́mir degenniń ózi toqtamaıtyn uly kerýen. Sarqylmaıtyn alyp darııa. Munda talaı tekti tulǵanyń salyp ketken sara joly bar. Kónermeıtin kórkem sózi bar. Taǵdyrdyń buıryǵymen Muhamedjan Qarataevtyń Jambyl qalasynda bolyp, az ýaqyt bolsa da eńbek etkeni búginde tarıhqa aınalǵan. Serik Qırabaev pen Sherhan Murtazanyń estelikterine qarap otyrsaq, eki estelik te bir kezeńdi qamtyp tur. Iаǵnı qyrqynshy jyldardyń sońǵy bóligi. Odan beri talaı jyl ótti. Ýaqyt ózgerdi. Biraq estelik qaldy. Ustaz týraly estelik jazyp otyrǵan eki kisi de búgingi qazaq ǵylymy men qazaq prozasynyń kemeńger tulǵalaryna aınaldy. Árıne, uly tulǵalardyń taǵdyrynda kópshilikke beımálim tustar kóp. Ásirese jazyqsyz qýǵyn kórip, taǵdyr taýqymetine túsken azamattardyń taǵdyry erekshe. Sondyqtan da urpaqtar sabaqtastyǵyn jalǵaıtyn estelikterdiń jóni bólek bolmaq.
Jambyl oblysy
