Kollajdy jasaǵan Amangeldi QIIаS, «EQ»
20 jylda 200 mln teńge utyldy
«Táýekel túbi – jelqaıyq, ótesiń de ketesiń». Alaıda búgingi «oıynshylar» qumarlyqty táýekelmen, ıgi ispen shatastyryp júrgen sekildi. Sonyń kesirinen otyzynda orda buzbaq túgili, qyryǵynda qamal ala almaıtyn masyl, boıkúıez býyn ósip shyqty. Bul máselege budan ári kóz juma qaraýǵa bolmaıdy. Eńbekqor, ustamdy, nápsisin tyıa alatyn erteńgi el jastaryn tárbıelegimiz kelse, qoǵam bolyp qozǵaý salatyn ýaqyt jetti. Sebebi áldeneshe jyl buryn ádeptiń áńgimesi dep kelgen oıynǵa qumarlyq áreketi búginde áleýmettik máselege aınalyp shyǵa keldi.
Ony nege aıtyp otyrmyz? Máselen, jýyrda Mańǵystaý oblysyna qarasty Beıneý aýdanynyń turǵyny 20 jylda 200 mln teńge utylǵanyn, oıyn alańdary ómirin oıran etkenin aıtyp, osyndaǵy «Loto» klýbyn órtep jibergen bolatyn. «Myna loto, sharık, rýletka, olımp, 1hbet, fonbet, jalpy býkmekerlik kontoralar qazaqtyń túbine jetti. Men Mańǵystaý oblysy Beıneý aýdanynyń turǵynymyn. Aty-jónim – Áset Igilikuly Súleımenov. 1985 jyly dúnıege keldim. Osy oıyndy oınap kele jatqanyma 20 jyldan asa ýaqyt boldy. Bul azart aýrý ma, bilmeımin. Osy ýaqytqa deıin 200 mln teńge utyldym dep aıtýǵa bolady. Osy azart meniń túbime jetti», dep jazdy ol áleýmettik jelidegi jeke paraqshasynda.
Qudaı bergen 4 balasyn, áke-sheshesin, aǵa-baýyrlaryn, apa-qaryndasyn, dostaryn jerge qaratqanyn aıtyp ashynady. Aldap aqshalaryn da alǵan kórinedi. Tipti oıynǵa aqsha tabý úshin túrli qıturqy áreketterge de barypty.
«Aqshany alǵansha zat, mal, temir, tas, kólik qozǵaltqyshyn, tirkemesin satamyn dep ártúrli ótirikti aıtasyń. Áıteýir sol aqshany alýdyń amalyn jasaısyń. Sol aqshaǵa 1 nan almaısyń, ıá bala-shaǵańa buıyrmaıdy. Astyma kólik, basyma baspana alǵan joqpyn. Úıim joq. Qor boldym. Tepse temir úzetin qanshama nar jigitter osydan qor bolyp júr. Qanshama otbasy buzyldy. Qanshama adam qaryzdanyp, óz-ózine qol jumsap jatyr. Meniń de ózime qol jumsaǵan kezderim boldy. Al endi myna Beıneýdegi lotony órtemeske bolmady. Aýylymyzda osydan basqa jynoınaq joq. Men eshqandaı jaýapkershilikten qashpaımyn. Adamdardan alǵan barlyq aqsham osy azart oıyndarǵa ketti», dedi Á.Súleımenov.
Azamat qolymen istegendi moınymen kóteretinin jáne mundaı áreketke óz erkimen barǵanyn jazady. «Loto» klýbyndaǵy «keno», «rýsskaıa rýletka» oıyndary zańsyz ekenin de aıtady. «Aýyldyń azamattary, aýyl jastary men sııaqty qor bolmasyn. Osy órtengennen keıin qaıta asha qoımas dep oılaımyn. Árbir istegen isimdi basymmen kóteremin. Aýyldaryńda osyndaı báleler ashyq bolsa, shama kelgenshe ıelerine baryp túsindirińder. Bul azart oıynnan eshkim utpaıdy. Barshadan keshirim suraımyn», dep túıindedi «Loto» klýbyna ot qoıǵan Beıneý turǵyny.
Jelge ushqan 75 mln teńge
Eki onjyldyqta 200 mln teńgeni jelge ushyryp jibergen adamdy buryn-sońdy kórmegen de bolarmyz. Alaıda mundaı jaǵymsyz jaıttar men opasyz oqıǵalar jetip artylady. Aıtalyq, kúni keshe Tólebı aýdandyq polısııa bólimshesine Lenger qalasynyń turǵyny aryzdandy. Balasyna alańdaǵan anasynyń aıtýynsha, jasy 30-ǵa jaqyndaǵan uly úıinen shyǵyp ketip, qaıtyp oralmapty. Tórt táýlik izdeıdi. Uly ushty-kúıli joq. Nátıje bolmaǵan soń úmiti úzile bastaǵan ana polıseılerge habarlasady. Atalǵan bólimsheniń qyzmetkerleri habarlama túse salysymen oqıǵa ornyna jetip, jedel-izdestirý jumysyn bastap ketedi. Izdeý jumystaryna jergilikti polısııa qyzmetiniń ýchaskelik polısııa qyzmetkerleri, jedel ýákilder men patrýldik polıseıler jumyldyrylady. Arada bir apta ýaqyt ótkende Túrkistan polıseıleri joǵalǵan jigitti Almaty qalasynda júrgen jerinen tapty. Belgili bolǵandaı, tabylǵan azamat tanystarynan 75 mln teńge qaryz aqsha alyp, ony qumar oıynǵa jumsap jiberipti. Ol óz sózinde qaryzǵa alǵan aqshany qaıtara almaǵandyqtan, Almaty qalasyna qashyp ketýge májbúr bolǵanyn jetkizdi.
Jerde jatqan 75 mln teńge joq. Mıllıondaǵan soma túgili, 75 myń teńgeniń ózin tanys-tamyrdyń «júz ret ólshep, bir ret kesip» baryp beretini anyq. Iаǵnı oıynqumar azamat munsha kólemdi qarajatqa qol jetkizý úshin aılanyń alýan túrine barǵany baıqalady. Aldaý. Arbaý. Bázbireýdiń senimine selkeý túsirý. Opasyz oıyn osyǵan jeteleıdi. Soǵan qaramastan janardy jaýlaǵan býkmekerlik keńselerdiń jarnamasynan aıaq alyp júre almaısyz.
Qumar oıynshylardyń sany 350 myńnan asady
Jýyrda Senat depýtaty Dana Nurjigitova býkmekerlik keńselerdi jarnamalaýǵa tyıym salý máselesin kóterdi. Senator oıyn bıznesi týraly zańnamany jetildirý jóninde birqatar sharalardy usyndy. Onyń aıtýynsha, depýtattarǵa azamattardan kóptegen ótinish kelip túsedi. Osylaısha, otandastarymyz býkmekerlik keńselerdi jarnamalaýǵa qatysty zańnamalyq sharalar qabyldaýdy talap etedi.
«Jarnama týraly» zańǵa sáıkes kazıno men ınternet-kazıno qyzmetterin jarnamalaýǵa tyıym salynady. Biraq býkmekerlik keńselerdiń qyzmetterin jarnamalaýǵa tikeleı tyıym joq. Sondyqtan mundaı kompanııalardyń jarnamalary ınternette agressıvti túrde alǵa jyljýda. Osy faktini eskere otyryp, býkmekerlik kompanııalardy jarnamalaýǵa tolyq tyıym salý boıynsha qoldanystaǵy zańnamaǵa tıisti ózgerister engizý qajet», dedi D.Nurjigitova.
Senatordyń málimetinshe, Qazaqstanda qumar oıynshylardyń sany 350 myńnan asady. Al bir oıynshynyń ortasha qaryzy 10 mln teńgeni quraıdy. Depýtat bul máselege de nazar aýdarýdy surady. Ol sondaı-aq oıyn bıznesi sýbektileriniń áleýmettik jaýapkershiligin kúsheıtý boıynsha tıisti jumystar júrgizý qajettigin de atap ótti. 10 mln – az aqsha emes. Al halyq sany nebári 19 mln-ǵa jýyq elimizde ondaı oıynshylardyń sany 350 myńnan asyp otyrǵany kóńilge kirbiń uıalatady. Sebebi bul kórsetkish jyl sanap artpasa, kemimeıdi. Buǵan zań júzinde qandaı da bir tosqaýyl qoıýǵa bola ma?
Baqsaq, bolatyn sekildi. Máselen, osydan eki jyl buryn 2020 jyly 2 shildede Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine oıyn bıznesi máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıǵan bolatyn. Zańdaǵy 11-baptyń 1 jəne 2-tarmaqtarynda «Kazıno, oıyn avtomattary zaldary, býkmekerlik keńseler men totalızatorlar (býkmekerlik keńselerdiń jəne (nemese) totalızatorlardyń kassalary) Almaty oblysynda Qapshaǵaı sý qoımasynyń jaǵalaýynda jəne Aqmola oblysynyń Býrabaı aýdanynda jergilikti atqarýshy organdar aıqyndaıtyn aýmaqtar sheginde ornalastyrylýǵa jatady. Osy baptyń 1-tarmaǵynda kórsetilgen aýmaqtardy qospaǵanda, Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda kazınony, oıyn avtomattary zaldaryn, býkmekerlik keńseler men totalızatorlardy (býkmekerlik keńselerdiń jəne (nemese) totalızatorlardyń kassalaryn) ornalastyrýǵa tyıym salynady», dep anyq jazylǵan.
Oıynǵa qatysýdy shekteýge bolady
Elimizdegi Qapshaǵaı men Býrabaıdan ózge oryndarda ornalasqan kazıno, oıyn avtomattary zaldary, býkmekerlik keńseler men totalızatorlardyń qyzmeti zańǵa qaıshy. Sondaı-aq Zańnyń 15-babynda qumar oıyndarǵa jəne bəs tigýge jıyrma bir jasqa deıingi jeke tulǵalardyń, sondaı-aq qumar oıyndarǵa jəne bəs tigýge qatysýy shektelgen adamdardyń qatysýyna tyıym salynady delinedi. Buǵan qosa ondaı oryndarda qumar oıyndarmen jəne bəs tigýmen shekten tys əýestenýdiń zııany týraly eskertý, shekteý tərtibi týraly məlimetter bolýǵa tıis. Ol az deseńiz, oıynǵa salynǵandarǵa, olardyń jaqyn týystaryna psıhologııalyq kómek kórsetetin mamandardyń (mekemelerdiń, uıymdardyń, qyzmetterdiń) ornalasqan jeri men baılanys nómirleri kórsetilýi mindetteledi.
Aıtaıyq degenimiz, Konstıtýsııada ondaı oıyndardan keletin zııandy eskertý men onyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan zań júzindegi qadamdar bar. Biraq ony elep-eskerip jatqan oıynshylar shamaly. Baıqasańyz, osy zańnyń 15-babyndaǵy qumar oıyndarǵa qatysýy shektelgen adamdar týraly aıtqan bolatynbyz. Olar qandaı adamdar? Ondaı shekteýdi qalaı qoıýǵa bolady? Bul úshin jeke tulǵa kez kelgen oıyn bıznesin uıymdastyrýshyǵa erkin nysandaǵy jazbasha ótinishin berý arqyly alty aıdan bir jylǵa deıingi merzimge ózin qumar oıynǵa qatysýdan óz betinshe shekteı alady. О́tinishte jeke basyn kýəlandyratyn qujat derekteri, qumar oıyndarǵa jəne bəs tigýge qatysýdan shekteý merzimi, ótinish berýshiniń jeke qoltańbasy bolýǵa tıis. Berilgen ótinish qaıtarýǵa nemese keri qaıtaryp alýǵa jatpaıdy. Ondaı ótinishti bir oıyn mekemesine bergen adam qumary oıanǵan kezde kelesi oıynhanaǵa baryp qyzyqqa kenele almaıdy. Nege? Sebebi oıyn bıznesin uıymdastyrýshylardyń birine ótinish berý el aýmaǵyndaǵy barlyq oıyn bıznesin uıymdastyrýshylarǵa ótinish berý retinde qaralady. Oıyn bıznesin uıymdastyrýshy qabyldaǵan jəne tirkegen ótinishtiń kóshirmesi qabyldanǵan kúnnen keıingi bes jumys kúninen keshiktirilmeı ýəkiletti organǵa jiberiledi.
Sondaı-aq jaqyn týystary, otbasy músheleri oıynǵa salynǵan azamattyń teris əreketin shekteý týraly ótinishpen ýəkiletti organǵa júginýge quqyly. Ýəkiletti organ mundaı ótinish kelip túsken kúnnen keıingi úsh jumys kúninen keshiktirmeı jeke tulǵa týraly məlimetterdi qumar oıyndarǵa qatysýy shektelgen adamdar tizimine engizedi. Oǵan ýəkiletti organnyń ınternet-resýrsy arqyly oıyn bıznesin uıymdastyrýshylar ǵana qol jetkize alady. Al oıynǵa qatysýy shektelgen adamdar týraly aqparat qupııa qalpynda saqtalady.
«Dánikkennen qunyqqan jaman». О́kinishke qaraı, qumarlyqqa qunyqqan adamdar «Zań ataýlynyń barlyǵy ony buzý úshin jazylǵan» degen qaǵıdamen ǵumyr keship keledi. Anyǵynda zań adamdy adal, alańsyz ómir súrýge, al qoǵamdy durys jolǵa túsirýge arnalǵany anyq. Tipti «Oıyn bıznesi» týraly zańy bilmeıtin adamdar da bar aramyzda. Bálkim, beıneýlik azamat kez kelgen oıyn bıznesin uıymdastyrýshyǵa jazbasha ótinish berý arqyly ózin shekteı alatynyn bilse, «Loto» klýbyn órtemes te me edi? Bálkim, shekten tys əýestenýdiń zııany týraly málimetke mán berse, Lenger qalasynyń turǵyny 75 mln teńgeni jelge ushyryp jibermeıtin be edi? Bul bizge belgisiz. Belgilisi oıynqumarlyq osy kúni áleýmettik máselege aınaldy.
