Álem • 27 Aqpan, 2022

Ýkraınadaǵy otty kúnder

190 ret kórsetildi

О́kinishke qaraı, Ýkraınadaǵy qandy qyrǵyn jalǵasýda. Batys elderi men halyqaralyq uıymdar Reseıdiń «arnaıy áskerı operasııasyna» toıtarys berý úshin birqatar batyl qadam jasap, ekonomıkalyq saldary aýyr sanksııalar legin jaýdyrdy. Qarýly qaqtyǵystar el astanasy Kıevti qosa alǵanda, birneshe óńirde júrip jatyr.

Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»

Ýkraınada tutanǵan soǵys órti ázirge basylar túri joq. Úreılengen halyq eldiń batys shekarasyna aǵylyp, kórshiles elderden pana izdedi. Polshanyń ózine eki kúnde 100 myńnan asa adam kelgen. Rýmynııa Ýkraınadan 43 myń azamattyń elge kirgenin málimdedi. Odan bólek azamattar Moldova, Majarstan men Slovakııa shekaralarynan asqan. Soǵystan qashqandardyń kóbi – áıelder men balalar, óıtkeni Ýkraına basshylyǵy 18-60 jas aralyǵyndaǵy er adamdardy elde qalyp, qolyna qarý alýǵa shaqyrdy. BUU úıin tastap qashqan bosqyndardyń kóbeıetinine alańdaýshylyq bildirdi.

 

Sanksııaǵa ilikti

Sońǵy kúnderi álem jurty, ásirese Batys elderi Reseıdiń áreketin qatań synǵa alýda. Bul agressııany toqtatý úshin túrli sanksııa jarııalandy. Alǵashqyda AQSh, Ulybrıtanııa, Eýroodaq elderi Reseıdiń jekelegen tulǵalaryna sanksııa salyp, qarjy sektoryn tejeıtin sheshimdermen shektelgen-di. Batys elderiniń bul áreketteri «álsiz» ekeni aıtylyp, álem jurty Reseımen tarazy basyn teńestirip turǵan memleketterden batyldaý sheshim talap etti. Baıden ákimshiligi bastapqyda Reseıdiń eki iri bankin Sberbank pen VTB-ny, sondaı-aq birneshe iri kompanııany Batys qarjy naryqtarynan ajyratatynyn málimdedi. Odan bólek tehnologııany ımporttaýǵa shekteý qoıylyp, Reseı elıtasynyń aktıvterin buǵattaıtyn bolady.

Eýroodaqtyń qara tizimine Pýtın men Lavrovtan bastap, Reseı sheneýnik­teri, depýtattar men qaýipsizdik qyz­met­kerleri, sondaı-aq Belarýs armııa­synyń komandalyq quramynyń ókil­deri kirdi. Sanksııaǵa Reseıdiń 64 negiz­gi memlekettik jáne ónerkásiptik qury­lym­dary, atap aıtqanda qorǵanys jáne ener­getıka salalary, sondaı-aq tórt bank ilikti. Osylaısha, sanksııa salyn­ǵan jeke tulǵalardyń sany 670-ke, al zańdy tulǵalardyń sany 113-ke jetken.

Sonymen qatar Eýropanyń bir­qatar eli Reseı avıakompanııalary­na áýe keńistigine kirýge tyıym sal­dy. Bul memleketter qatarynda Ulybrıtanııa, Germanııa, Polsha, Bolgarııa, Chehııa, Estonııa, Lıtva, Rýmynııa, Latvııa jáne Slovenııa bar. Sońǵylardyń biri bolyp jeksenbide Fınlıandııa, Irlandııa da qosyldy. Reseı de óz kezeginde atalǵan elderdiń ushaqtaryna óz aımaǵynda ushýǵa tyıym saldy. Ulybrıtanııa premer-mınıstri alǵashqylardyń biri bolyp reseılik «Aeroflotqa» sanksııa salǵan edi. Al bul sheshimge jaýap retinde Reseı taraby British airlines ushaqtaryn, keıinirek Ulybrıtanııaǵa qatysy bar barlyq áýekompanııa ushaqtaryna óz áýejaılarynda qonýyna tyıym salyp, el aýmaǵynda ushyrmaıtynyn málimdedi. Osylaısha, Batystyń Reseı áreketine qarsylyǵy túrli salada kórinis taýyp jatyr.

Osyǵan de­ıingi sank­­sııa­­­lar­dyń je­t­kiliksiz eke­nin aıt­­qan bel­sen­di­ler Reseı­di SWIFT (Dúnıe­júzilik bank­­aralyq qarjylyq telekommýnıkasııa uıymy) júıesinen ajyratý máse­lesin kótere bastady. Degenmen Reseı­diń shıkizatyna táýeldi keıbir elder bul qadamǵa barýǵa asyqpaǵan edi. Qarýly qaqtyǵystyń úshinshi kúni Batys elderi Reseı ekonomıkasy­na aýyr soqqy bolatyn sheshimdi tal­­qy­laı bastady. Eýrokomıssııa tór­aǵasy Ýrsýla fon der Lıaıen Eýropa odaǵy, Ulybrıtanııa, Kanada jáne AQSh jetekshileri Reseıdiń birqatar bankterin SWIFT júıesinen ajyratýdy jáne Reseı Ortalyq bankine syrtqy rezervterin alýǵa shekteý qoıý jóninde ýaǵdalasqanyn málimdedi. Álemniń 11 myńnan astam qarjy uıymy ózara qujat almasyp, qarjylyq operasııa oryndaıtyn SWIFT júıesin reseılik keıbir bank paıdalana almaıtyn bolady. Al sheteldik rezervtegi aqshasyna qol jetkize almasa, rýbl baǵamyn ustap turý qıynǵa túspek. Sońǵy kúnderi qarastyrylǵan eń aýyr ekonomıkalyq soqqylardyń biri osylar bolatyny anyq.

Sondaı-aq Reseı BUU Qaýipsizdik Keńesiniń Reseı Federasııasynyń Ýkraınaǵa qarsy agressııasyn qatań aıyptaıtyn jáne Reseı áskerlerin Ýkraına aýmaǵynan dereý shyǵarýdy talap etetin qararyna tyıym saldy. AQSh pen Albanııa birlesip daıyndaǵan bul qujattyń jobasyn 25 aqpan, juma kúni Nıý-Iorkte ótken otyrysta Qaýip­sizdik Keńesiniń 15 múshesiniń 11-i qol­dady. Qytaı, Úndistan jáne Birik­ken Arab Ámirlikteri qalys qaldy. Más­­keý BUU Qaýipsizdik Keńesiniń tu­raq­t­y múshesi retinde veto quqyǵyna ıe.

Osylaısha, Reseıdiń áreketin qatań aıyptaǵan álem elderi kún saıyn jańa sanksııalar legin jarııa­lap, osy arqyly Reseı prezıdentin Ýkraı­na aımaǵynan áskerin shyǵarýǵa máj­búrleýge tyrysyp baǵýda.

 

Toıtarys berdi

Ýkraınadaǵy jaǵdaı kún ótken saıyn ýshyqqanyn búkil álem baqy­laýda. V.Zelenskııdiń aıtýynsha, urys el astanasy Kıevte, son­daı-aq ońtústikte Odessada jáne sol­tús­tik-shyǵysta Harkovta júrip jatyr. Harkov ákimshiliginiń basshysy Oleg Sınegýbov, Ýkraına ishki ister mınıstriniń orynbasary Anton Gerashenko Reseı áskeriniń jeksenbide Ýkraınanyń ekinshi iri qalasy Harkovke kirgenin habar­lady. Qala ishin­de kes­ki­­­les­­ken urys júrip jatqany aıty­lyp, qa­la tur­ǵyn­darynyń syrtqa shyq­­paı, úı­de nemese jertólede otyrýy suralǵan.

Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń resmı ókili Igor Konashenkov Reseı áskeri Herson men Berdıanskke tosqaýyl qoıyp, Ýkraınanyń áskerı ınfraqurylymyna taǵy bir zymyran soqqysyn tıgizgenin habarlaǵan. Herson Ýkraınanyń ońtústiginde, Qyrym­nyń soltústik-batysynda orna­las­qan, al Berdıansk – Qyrymnyń shyǵy­syndaǵy portty qala.

Degenmen Ýkraınanyń Qorǵanys mı­nıstrligi Ýkraına 72 saǵat boıy toı­tarys bergenin jáne eshqandaı iri qala­nyń Reseı áskeriniń baqylaýyna ótpegenin aıtty. Urys áli de toqtaǵan joq.

NATO-ǵa múshe elder Ýkraınaǵa áskerı kómek jiberýge kelisti. Chehııa Qorǵanys mınıstrligi shamamen 8,6 mln dollar kóleminde pýlemet, shab­ýyl myltyqtary men tapanshalardy oq-dárilermen birge jiberetinin málimdedi. Al Nıderland Ýkraınaǵa qosymsha 200 «Stınger» zenıttik zymyranyn jetkizetin boldy. Sońyna deıin qarý bermeıtinin aıtyp kelgen Germanııa ózge elderge nemis qarý-jaraǵyn berýge ruqsat etti, sondaı-aq tankke qarsy 1000 qarý men 500 «Stınger» zymyranyn jiberý týraly sheshim qabyldady. Al AQSh prezıdenti Djo Baıden qarý-jaraqqa, sonyń ishinde tankke qarsy Javelin zymyranyn satyp alýǵa taǵy 350 mln dollar berýdi uıǵardy. Ýkraınaǵa áskerı tehnıka men qarý-jaraq berýge keliskender qatarynda Fransııa, Aýstralııa jáne ózge de elder bar.

Sondaı-aq NATO Ýkraına aýma­ǵyn­daǵy urysqa baılanysty shyǵys blo­gyn nyǵaıtý týraly sheshim qabyl­daǵanyn aıta ketken jón.

 

Urys eki maıdandajúrip jatyr

Aqparattyq keńistik jaıly da aıta ketý kerek. Sheteldik basylymdar men Ýkraınanyń resmı tulǵalary urys alańdarynan jedel aqparat taratyp jatqanyn kórip otyrmyz. Reseı men Ýkraınanyń resmı derekterindegi alshaqtyq óte úlken. Reseı tarabynan aqparattyq vakkým bar ekeni anyq. Kúrdeli jaǵdaıda Facebook, Instagram jelisine ıe Meta, Twitter, Google sekildi alpaýyt tehnologııalyq korporasııa­lar da syrt qalmady. Olar jelide taraǵan jalǵan aq­paratpen barynsha kúresetinin aıt­­qan. M­á­se­­len Instag­ram Reseıdiń Sputnik, RT, Rıa Novos­tı sekildi memlekettik basylym­dary­nyń paraqshalarynda «Reseı memle­keti basqaratyn medıa» degen belgi qoıdy.

XXI ǵasyrdaǵy soǵys áreketteriniń ereksheligi aqparattyq tehnologııanyń damýynda ekeni sózsiz. Urys áreketteri eki maı­danda da júrip jatyr. Anony­mous táýelsiz hakerler toby Reseıdiń mem­lekettik organdarynyń saıttaryn sha­býyldap, olar ýaqytsha isten shyq­qany habarlandy. Reseıdiń sıfrlyq damý mınıstrligi muny Rostelekom jelisindegi aqaýlarmen baılanystyrdy. Al Roskomnadzor Twitter, Facebook áleýmettik jelileriniń jumysyn shekteıtini týraly málimdedi.

Dese de, mundaı áskerı qaqtyǵys kezinde jarııalanǵan kez kelgen aq­pa­ratty resmı derektermen salys­ty­ryp, tekserip alýǵa keńes beriledi.

 

Taraptar kelissózge daıyn, degenmen...

Kelissózge keler bolsaq, Ýkraına prezı­denti Volodımır Zelenskıı birin­shi bolyp kelissóz júrgizýge ashyq ekenin aıtqan, alaıda Reseı taraby­nyń usynysyna kelispeıtinin, el qaýip­sizdigin qamtamasyz etetin tıimdi kelis­sózder kerek degen sózi­nen aınymady. Jeksenbide Reseı prezı­dentiniń bas­pa­sóz hatshysy D.Pes­kov Reseı delega­sııasy ýkraın ta­raby­men kelissóz júr­gizý úshin Bela­rýs­ke kelgenin habarlady. Alaıda Zelen­skıı Reseıge kómek kór­setken Bela­rýs jerinde kezdesýden bas tartty. Jeksenbi kúngi úndeýinde ol Ýk­raınaǵa agressııa tanytpaǵan basqa jerlerde sóılesýge daıyn ekenin jetkizdi.

Sondaı-aq jeksenbidegi úndeýinde V.Pýtın Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirýin «Donbass halyq respýblıkalaryna kómek kórsetý úshin jasalǵan arnaıy operasııa» ekenin qaıta aıtyp, sheptegi jaýyngerlerdiń erligine alǵys bildirdi.

Kelissóz Belarýsten ózge qaıda ótýi múmkin? Osyǵan deıin Ázerbaıjan jáne Túrkııa kóshbasshylary Ilham Álıev pen Redjep Erdoǵan kelissózder uıym­das­tyrýdy usynǵany belgili bolǵan edi.

Ýkraınada tutanǵan soǵys órti Eýrazııa keńistiginde Ekinshi dúnıe­júzilik soǵystan beri qyzǵyshtaı qorǵalyp kele jatqan halyqaralyq beıbitshilik kelisimderi beretin kepildikke qaýip tóndire me? Muny ýaqyt kórsetedi.

Sońǵy jańalyqtar

Aqyly joldaǵy ahýal qandaı?

Aımaqtar • Keshe

Buǵybulaý

Qazaqstan • Keshe

Júze bilý – ómir

Qoǵam • Keshe

О́lketanýshy

Qazaqstan • Keshe

Kebenek

Tarıh • Keshe

Sáýkele

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar