Tórtinshi deńgeıdegi bıýdjet: Múmkindikter men qordalanǵan máseleler

Memlekettik basqarý deńgeıleri arasynda ókilettikterge júrgizilgen ortalyqsyzdandyrý birqatar fýnksııany jergilikti deńgeıge berip, óńirlerde tıimdi sharalardyń  qabyl­danýyna yqpal etti.

Derbes bıýdjet engizý arqyly ózin-ózi basqarýdyń bıýdjet kózderiniń keńeı­tilýi ákimdikterge jergilikti mańyzy bar máselelerdi sheshýge jáne aza­mattardyń sheshim qabyldaý prosesine qatysýǵa múmkindik berdi.

Sonymen qatar aýyl ákimderiniń jer­gilikti problemalardy sheshý bary­synda ekonomıkalyq turǵydan meı­linshe derbes bolýy qarapaıym aýyl halqynyń bılikke, reformalarǵa degen senimin nyǵaıtady.

Aqpan aıynyń basynda ótken Úkimet­tiń keńeıtilgen otyry­synda Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev buǵan deıin bıýd­jetaralyq qaty­nastyń jańa júıesin qalyptastyrý týra­ly tapsyr­ma bergenin eske sala otyryp, qarjy­ny jergilikti jerde kóbirek qal­dyrýǵa basa mán berý kerektigin atap ótti.

Osyǵan oraı jergilikti deńgeıge kóp­tegen fýnksııalardyń berilýine baı­­lanysty óńirlerdi qarjylyq jáne kadr­lyq qamtamasyz etýdiń mańyz­dylyǵy arta túsýde.

Bul – el halqynyń 41%-y turyp jat­qan aýyldyq eldi mekenderdi damy­týǵa, aýyl turǵyndarynyń jaıly ómir súrý ortasyn qalyptastyrýǵa, son­daı-aq otandyq azyq-túlik taýarlaryn óndirýge aıtarlyqtaı serpin bereri anyq.

Degenmen búgingi tańda eleýli óz­gerister baıqalmaıdy. Jergilikti máse­lelerdi sheshýde ózin-ózi basqarý organ­darynyń derbestigin arttyrýǵa qatysty óńirlerde júrgizilgen taldaý birqatar kemshiliktiń bar ekenin kórsetti. Atap aıtqanda, bıýdjettiń shek­teýli bolýy­nan óńirlerdegi ózekti máse­lelerdi júzege asyrýǵa qol jete be­r­meıtini nemese birkelki kóńil bólinbeıtini týraly áńgimeler jıi qozǵalady.

Zerdeleý negizinde, ótken jyldyń jeltoqsan aıynda Parlament Senaty Agrarlyq komıtetiniń músheleri tarapynan, derbes bıýdjet problemalaryn sheshý joldary týraly Úkimet basshysyna depýtattyq saýal joldandy. Komıtet óz deńgeıinde máseleni ilgeriletý jaıyn kún tártibine qoıyp, júıeli jumystar júrgizýde. Aýdan­dyq, qalalyq jáne aýyldyq bılik deńgeıleriniń derbestigi men jaýap­­k­ershiligin keńeıtý máseleleri jaı­ly kezekti otyrysqa daıyndyq sheń­berinde «О́ńir» depýtattyq tobynyń músheleri Aqmola oblysyna issapary aıasyndaǵy kezdesýler barysynda ár deńgeıdegi ákimderdiń derbes bıýdjet máseleleri jónindegi usynys­tary men oı-pikirleri tyńdalyp, talqylandy.

Jalpy, oblys basshylyǵy tarapynan oń jumystardyń júrgizilip jatqanymen, zańnamalyq retteý men jetildirýdi talap etetin túıitkilderdiń bar ekendigi aıqyndaldy.

Elimizdiń strategııalyq damý jospar­larymen aıqyndalǵan ákimshilik reformany júzege asyrý sheńberinde bıýd­jet­tiń tórtinshi deńgeıin tıimdi engizý úshin zańnamalyq turǵydan zert­telip, júıeli sharalar qabyldaýdy talap etetin negizgi máselelerdi atap ótkim keledi.

Birinshiden, tórtinshi deńgeıdegi bıýdjetterdiń negizgi problemasy – salyq salynatyn bazanyń jáne sonyń saldarynan bıýdjet shyǵys­tary­nyń tym tómendigi. Sarap­ta­ma­­lar kórsetkendeı, derbes bıýd­jet­tiń menshikti kiristeri, negizi­nen, shy­ǵystarynyń 15-20 paıyz mól­sherinde qalýda, al basym kópshi­li­ginde 10 paıyzdan da tómen. Aýyl ákim­diginiń shyǵystaryn qarjylandyrý, burynǵydaı, joǵary bıýdjetterden beriletin sýbvensııalar men nysanaly transfertter bolyp otyr.

Bıýdjet kodeksine sáıkes tórtinshi deń­geıdegi bıýdjet shyǵystary 19 ba­ǵyt boıynsha júzege asyrylýǵa tıis bolsa, ol búginde tolyǵymen qam­ta­masyz etilmeýde, al sýmen jab­dyq­taý, joldardy jóndep, kútip-ustaý sııaqty mańyzdy baǵyttary bıýd­jet múmkindikteri aıasynda, negi­zi­nen – qaldyq prınsıpi boıyn­sha qar­jy­landyrylýda. Bul – aýyl­dar­dyń damýyna qarajattyń múldem jetispeıtindiginiń kórsetkishi.

Iske asyrylyp jatqan «Aýyl – el besigi» arnaıy jobasy sheńberinde 6 mln-nan asa turǵyny bar 3,5 myńnan astam aýyldyń ınfraqurylymyn jań­ǵyrtý kózdelgenmen, negizgi problemalar saqtalýda.

Úkimettiń depýtattyq saýalǵa bergen jaýabyna sáıkes 2021 jyly tór­tin­shi deńgeı bıýdjetiniń ózindik kirisi 31,9 mlrd teńgeni quraǵan. Ol – óte tómen kórsetkish. Aýdandyq, qalalyq jáne aýyldyq deńgeıdegi bıliktiń der­bestigi men jaýapkershiligin keńeıtý maqsatynda byltyrǵy jylǵy maý­­­symda tıisti zań qabyldanyp, bıyl­ǵy jyl­dan bastap bıýdjettiń tór­tinshi deńgeıi­ne salyqtar men tólem­derdiń 4 túrin (biryńǵaı jer salyǵy; jer ýchaskelerin paıdalanǵany úshin tólemaqy; jer ýchaskelerin satýdan túsetin túsimder; jer ýchaskelerin jaldaý quqyǵyn satqany úshin tólemaqy) berý kózdelgen.

Alaıda Qarjy mınıstrliginiń boljamy boıynsha budan qosymsha túse­tin 13 mlrd teńge mólsherindegi saly­q­tar men túsimder aýyl okrýgteriniń sura­nys­taryn aıtarlyqtaı sheshe almaı­tyndyǵy belgili. Sondyqtan da byltyr Memleket basshysy bekitken elimizde jergilikti ózin-ózi basqarý­dy damytýdyń 2025 jylǵa deıin­gi Tujyrymdamasyn­da kózdelgendeı – aýyldyq bıýdjet­ter­ge qosymsha salyqtar men tólemder berý ózekti. Bul rette derbes bıýdjetke tólem kózi­nen salyq salynatyn tabystardan jeke tabys salyǵyn jáne áleýmettik salyqty berý máseleleriniń qaralyp, sheshilýi óte mańyzdy. Tek osyndaı aýqymdy sharalar qabyldaý arqyly ǵana derbes bıýdjettiń ózin-ózi qam­tamasyz etý úlesin 2025 jylǵa qaraı, kózdelgen 35%-ǵa deıin ulǵaıtý múm­kin­dikterine qol jetkizýge bolady dep paıymdaımyn. Sondyqtan da jaýapty mınıstrlikter tarapynan salyq túsimderin ósirýdiń tıimdi tetikteri qarastyrylýy qajet.

Ekinshiden, búginde, sharýa nemese fermer qojalyqtary úshin arnaýly salyq rejimi – biryńǵaı jer salyǵyn tóleý negizinde bıýdjetpen esep aıyrysýdyń erekshe tártibin qoldanýda. Jalpy, aýyl sharýashylyǵynda qoldanystaǵy salyq salý rejimi kásipkerler úshin qolaıly jaǵdaı qalyptastyryp otyr deýge bolady. Sonymen qatar derbes bıýdjetti molyqtyrý turǵysynda, óńirlerden ony jetildirý týraly usynystar da aıtylýda. Mysaly, saraptama júrgizilgen aýdandardyń birinde 900 myń gektar jer bekitilip, berilgen 550 sharýa qojalyǵynda 100 myń shartty mal basy tirkelgen. Alaıda salyq zańnamasyna sáıkes olardyń aýdandyq bıýdjetine biryń­ǵaı jer salyǵynyń túsimderi 5 mln teńge kóleminde ǵana. Sondyq­tan da biryńǵaı jer salyǵyn esepteý ádis­temesin qaıta qaraý, salyq kóle­min jer ýchaskelerine, mal basyna jáne sharýa qojalyqtarynyń tabysyna baılanysty belgileý, olardyń tıisti okrýg bıýdjetine túsý qajettigi týraly usynystar jan-jaqty zerdelenýi kerek. Iаǵnı jergilikti bıýdjet qoryn qoldaý sharalary jetil­dirilip, sharýa qojalyqtarynyń salyq máselesi tereń zerttelip, tıisti zańnamalyq retteý máseleleri júıeli sheshim qabyldaýdy qajet etedi.

Úshinshiden, tórtinshi deńgeıdegi bıýdjetterdiń kirisin molyqtyrýdyń basty rezervteriniń biri – jer qoınaýyn paıdalanýshy kásiporyndardyń múlik, jer salyqtarynan basqa áleýmettik jáne tabys salyqtarynyń bir bóligin, aýdan bıýdjeti arqyly aýdandyq mańy­zy bar qala, kent jáne aýyldyq okrýg­terdiń bıýdjetin nyǵaıtýǵa baǵyt­taý. Bul shara Salyq kodeksine tıis­ti ózgeris engizý arqyly júzege asy­ry­lýy kerek. Osy oraıda qoldaǵy derek­ter men tal­daýlarǵa súıensek, kóp­tegen aýdandar bıýdjetterine qo­sym­sha júzdegen mıllıon teńge salyq túsý múmkindigi bar.

Sondaı-aq mıneraldy resýrs­tardy ıgerý barysynda ken oryn­dary­nyń mańynda ornalasqan aýyl­dar men kentterdiń onsyz da álsiz ınfraqurylymynyń isten shyǵýy, qorshaǵan orta men halyqtyń densaý­lyǵyna teris áserleri – nazar aýdaratyn áleýmettik sıpattaǵy túıti­kil­di jaılar. Bul máseleler – depý­tat­tardyń halyqpen kezdesýleri barysynda jıi jáne ótkir kóteriletin ózekti problemalardyń qatarynda.

Tórtinshiden, derbes bıýdjettiń sheshi­min tappaı kele jatqan proble­malarynyń biri – jeke jáne zańdy tulǵalardyń múlkine salynatyn salyq mólsherlemelerin zańnamalyq retteý. Ásirese múlikke salynatyn salyqty esepteý úshin bazany (baǵalaý qunyn) naqty aıqyndaý kerek.

Jalpy, turǵyn úıler men qury­lystardy baǵalaýdyń ıkemdi júıesi qajet, bul rette jergilikti atqarýshy organdar men ýákiletti organdar tarapynan ony sheshýdiń oılastyrylǵan, ońtaıly joldary usynylýǵa tıis.

Taǵy bir sheshimin tappaı kele jatqan másele – kommýnaldyq menshik obek­tilerin pasporttaý jaǵdaıy. Búgin­de esepte joq obektiler, onyń ishinde ıesiz aktıvter ár óńirde az emes. Osyǵan baılanysty, jergilikti atqarýshy organdar tarapynan ózin-ózi basqarýdyń múliktik keshenin keńeıtý maqsatynda, olarǵa túgendeý júrgizý, qujattaý, tirkeý men esepke qoıý kezek kúttirmeıtin mindet bolyp sanalady. Sondaı-aq bul sharalardy qarjylandyrý máselesi rettelip, naqty aıqyndalýǵa tıis.

Besinshiden, búginde shtat sany orta eseppen 5-ten 10 birlikke deıin quraıtyn aýyl ákimderi apparat­tarynyń kadrlyq quramynyń sapasy jańa jaǵdaılarǵa sáıkes jetil­dirýdi talap etedi. Derbes bıýd­jet­tiń tıimdi jumysy úshin ony qa­lyp­tastyrý men ıgerý, salyq bazasyn zerttep, onyń múmkindikterin aı­qyndaý, bir sózben aıtqanda, ishki rezervterdi halyq ıgiligine baǵyttaý – jergilikti atqarýshy organdardaǵy mamandardyń biliktilik deńgeıine baılanysty. Ákim­derden bastap, esepshi maman­darǵa deıin, bıýdjet qarajatyn tıim­di jumsaýmen birge, ony udaıy tolyqtyrý boıynsha saýat­ty jumys júrgizýge tıis. Qazirgi tań­da bul saladaǵy kadrlarmen maqtana almaı­tynymyz belgili.

Esep komıtetiniń baǵalaý qory­tyn­dysynda aýyldaǵy bilikti maman­dardyń tapshylyǵymen qosa, bıýdjetti sapaly atqarýǵa kedergi keltire­tin basqa da júıelik problemalar kórsetilgen. Osynyń saldarynan jyl saıyn kólemdi qarajattar ıgerilmeı qalady nemese maqsatqa saı paıdalanylmaıdy. Mun­daı kemshilikterdiń aldyn alý úshin, eń áýeli jergilikti ákimder qajetti bilim-daǵdylardy meńgerip, istiń mán-ja­ıyn tereń túsinýge tıis. Osyǵan oraı tike­leı saılaý arqyly taǵaıyndalǵan ákim­derdiń arasynda túrli salalardyń ókil­deri bolǵandyqtan, olardyń bilikti­ligin arttyrý maqsatynda arnaıy tereńde­tilgen oqytý baǵdarlamasyn ázirlep, júzege asyrýdyń mańyzdylyǵy zor.

Sonymen qatar keıingi ýaqytta qabyldanyp jatqan yntalandyrý sharalary, eńbekaqynyń ósýi aýyldyq jerde kadr quramynyń turaqtylyǵy men básekege qabilettiligin arttyrýǵa yqpal eteri sózsiz.

Zańnamalyq bazany jetildirý arqyly óńirler bıýdjetiniń kólemin ul­ǵaı­týǵa múmkindik jasaý, qarjylyq der­bes­tigin  arttyrý, tıisti laýazymdy tul­ǵa­lardyń jaýapkershiligin kúsheıtý – jergilikti deńgeılerdegi áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń kepili.

Ortaq maqsat jolyndaǵy memle­ket­tik organdardyń úılesimdi qyzmeti, tıimdi jumystary túpkilikti nátıjege qol jetkizetini sózsiz.

Dúısenǵazy MÝSIN,

Senat depýtaty