Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Memlekettik kirister komıteti tóraǵasynyń orynbasary Qaırat Mııatovtyń aıtýynsha, qanshama shekteýge qaramastan azamattarǵa múmkindik berý tetikteri qarastyrylady. Onyń ishinde oqytý jáne eńbek qyzmetin júzege asyrý boıynsha shetelge shyǵý negizi de bar.
«Kepilde turǵan jalǵyz turǵyn úıdi satý kezindegi erekshelikterdi de qarastyramyz. Boryshkerdiń qarjylyq basqarýshylardyń qyzmetterin tóleýge qarajaty bolmaıdy degen qaýip bar. Sondyqtan memleket qoldaýyna muqtaj boryshkerlerdiń jekelegen sanattary boıynsha sot bankrottyǵy kezinde qarjylyq basqarýshylardyń qyzmetterin memlekettik bıýdjetten tóleý múmkindigin qarastyrý usynylýda. Kelesi usynys – boryshkerdi bankrottyqtyń bastalǵany týraly nesıe berýshilerge habarlaýǵa mindetteý. Bul usynys ta qoldaý tapty, ol zań jobasynda eskeriledi. Taǵy bir usynys – bankrottyq kezindegi alaıaqtyq áreketter úshin jaýapkershilikti kúsheıtý. Ýákiletti organnyń bankrottyqtan keıin 3 jyl boıy jeke tulǵanyń qarjylyq jaǵdaıyna monıtorıng júrgizý mindetin qarastyrýy usynyldy. Sonyń ishinde salyq deklarasııasynyń derekteri negizinde», deıdi Q.Mııatov.
Sondaı-aq sot rásiminde qarjy basqarýshylaryn taǵaıyndaý jónindegi mindetti ýákiletti organǵa júkteý, qujattamalyq aıaqtaý tártibin kózdeý usynylyp otyr. Sońǵysy boıynsha elektrondy úkimettiń veb-portalynda da avtomatty rejimde elektrondy habarlama jasalady, ol bankrottyq rásiminiń 6 aıy aıaqtalǵannan keıin boryshkerge jáne kredıtorǵa jiberiledi. Jeke tulǵanyń bankrot bolǵany týraly aqparat bankrottyq rásimi aıaqtalǵan soń 7 jyl boıy elektrondy úkimet portaly men Memlekettik kredıt bıýrosynda saqtalyp turmaq.
«Bastapqy kezeńde 0,3 AEK mólsherinde memlekettik baj qarastyrý qajet. Biz bul usynysty da qoldadyq. Budan basqa, sot bankrottyǵy rásiminde bitimgershilik kelisim jasasý múmkindigin kózdeý usynyldy. Bul usynys ta qoldaý tapty. Is júzinde qoldanylǵannan keıin zańdy jetildirýge qatysty birqatar usynys ta bar. Atap aıtqanda, kredıtorlarǵa sot bankrottyǵyn bastaý quqyǵyn berý. Budan basqa, zańdy sheteldikterge, qandastarǵa jáne Qazaqstanda turaqty turatyn jeri bar adamdarǵa qoldaný. Jumys tobynyń músheleri basqarýshy laýazymdarǵa ornalasýǵa tyıym salýdy, onyń ishinde zańdy tulǵanyń quryltaıshysy, aksıoneri bolýdy nemese memlekettik uıymdardaǵy qyzmetti shekteýdi usyndy. Kredıtorlardyń otbasy músheleriniń múlki týraly málimetter alý quqyǵyn kózdeý usynyldy. Munda bastapqy kezeńde qarjylyq basqarýshylarǵa osyndaı múmkindik berý jáne onyń is júzinde qalaı jumys isteıtinin kórý usynylyp otyr», deıdi komıtet ókili.
Ekonomıst Rahym Oshaqbaev zań qazirgi redaksııamen jumys istemeıdi. Onda bir-birine qarama-qaıshy keletin birneshe lobbı bar deıdi.
«Sebebi úshinshi jáne tórtinshi bapta boryshkerlerdiń basym bóligi bankrottyq rásimine kirmeýi úshin birneshe tıimdi kedergi belgilengen. Birinshiden, úshinshi baptyń birinshi tarmaǵynda boryshkerge qoıylatyn talaptar bar – atqarýshylyq is júrgizý jáne qaryzdy óndirip alý týraly talap qoıý boıynsha sot qozǵaǵan is joq. Eger sot oryndaýshylary palatasynyń statıstıkasyn qarasańyz, sońǵy 3 jylda atqarýshylyq is júrgizýler sany 1 mln-nan asyp, ósip kele jatqanyn baıqaısyz. 2018 jyly – 2,8 mln, 2019 jyly – 3,9 mln, 2020 jyly 5,1 mln-nan astam. Bul adamdardyń barlyǵy sottan tys tártipke shyǵý múmkindiginen aıyrylady. Bank lobbıiniń ókilderi anyq jazǵan tórtinshi bap bereshekti óndirip alý, kollektorlyq agenttik pen kredıtorlar arasynda jasalǵan talaptardy basqaǵa berý týraly sharttar boıynsha mindettemelerdi aıqyn bólip kórsetedi, ıaǵnı kollektorlyq bankterdiń búkil jıyntyǵy – mıkroqarjy uıymdary – eger mindettemeler olardy oryndaý merzimi bastalǵan kúnnen bastap bes jyl ishinde oryndalmasa, sottan tys bankrottyq rásimine ótinish berý múmkin emes deıdi. Júıe kóptegen jyl boıy banktik lobbıdiń paıdasyna qaraı jasaldy jáne qazir bul jaǵdaı saqtalyp otyr», deıdi ekonomıst.
Táýelsiz qarjy sarapshysy Andreı Chebotarev bankrot bolǵysy keletinder jáne bolǵandar sany kóbeıse, bul basqa boryshkerler úshin táýekeldi arttyryp jiberetinin jetkizdi. Iаǵnı nesıe qymbattaıdy.
«Bankrottyq rásimin jeńildetýge túbegeıli kelispeımin, óıtkeni qaryz alýshyda basqa kirister bolmaǵan kezde bankrottyq sońǵy rásim bolýy kerek. Kóbimizdiń bankrottyq rásimin belgili bir esepten shyǵarý prosedýrasy retinde qabyldaǵymyz keledi. Sonymen qatar jalǵyz turǵyn úıdi qaldyrý kerek. Biz – áleýmettik memleketpiz. Sońǵy turǵyn úıdi tartyp alýǵa bolmaıdy. Nesıeni adal nıetpen tóleıtinder bar, olar óteı alady, biraq bankrottardyń kóp bolýyna baılanysty táýekelder úlesi artady. Iаǵnı nesıeler qymbatqa túsedi. Sondaı-aq bizde júıeni aldaǵysy keletinderge qaraǵanda adal adamdar kóp ekenin eskerýimiz qajet», dep atap ótti sarapshy.
Al Qazaqstan qarjygerleri qaýymdastyǵynyń zań máseleleri jónindegi basqarýshy dırektory Nazar Rahımov sottan tys bankrottyq pen sot isi zańnamada belgilengen barlyq rásim aıaqtalǵannan keıin jasalýy kerek dep sanaıdy.
«Eger muny májbúrli shara dep sanasaq, onda jaqynda engizilgen barlyq rásim saqtalýy kerek. Biz qazirgi ýaqytta zań jobalaý jumysy daýdy sotqa deıin retteý bóliginde, qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý bóliginde, onyń ishinde sottan tys tártipte de, atqarýshylyq is júrgizýde de kúsheıgenin bilemiz. Osy ózgeristerdiń barlyǵy kúshin saqtap qalýǵa tıis jáne «Bankrottyq týraly» zań bul fýnksııalardy qaıtalamaýǵa tıis. Boryshkerge tańdaý quqyǵyn bere otyryp, boryshker onyń saldary baryn túsinýi kerek. Ol ózin ózi shekteýi kerek, ıaǵnı boryshker óziniń jeke bankrottyǵy týraly sheshim qabyldaǵandyqtan, onyń shetelge shyǵýy shektelýi kerek. Eger onyń qandaı da bir qarajaty bolsa, ol ony qarjy sektory aldyndaǵy ǵana emes, sondaı-aq memleket aldyndaǵy jáne basqa da qyzmetterdi jetkizýshiler aldyndaǵy mindettemelerin óteýge baǵyttaýǵa tıis. Sondyqtan shetelge shyǵýdy shekteý – oǵan nesıe berýshi qoıǵan emes, boryshker ózi ólshep, qabyldaǵan shekteý. Sondyqtan osy bólikte boryshkerdiń shetelge shyǵýynyń negizderi tizbesin keńeıtpeýińizdi suraımyz», dep áý bastaǵy Q.Mııatbekovtiń usynysyna qarsylyq tanytty.
Sondaı-aq ol boryshpen mólsherles shekti ólshemderge nazar aýdaryp, jalǵyz turǵyn úıdi alý máselesin de qozǵady.
«Boryshkerlerdiń ǵana emes, óndirip alýshy kredıtorlardyń da múddelerin eskerý qajet. О́tken jyly biz qabyldaǵan ózgeristerdi qaraıyq. Biz kredıtorlardyń kepildik quqyqtaryn tolyǵymen shektedik. Ekinshi deńgeıdegi bankterdiń kepildikterin jetildirý máseleleri boıynsha zań qabyldandy, ol 12 qańtarda kúshine endi, buǵan deıin boryshkerlerdiń, nesıe berýshilerdiń jáne qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń múddelerin qorǵaýǵa baǵyttalǵan birqatar zań jobasy qabyldandy. Sondyqtan osy usynystar men alańdaýshylyqtardy eskerýdi suraımyz. Sondaı-aq 1 shildeden bastap bankterge 90 kún ótkennen keıin syıaqy alýǵa tyıym salatyn norma kúshine enetinin eske salamyn. Bul da qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan shara. Bul jaǵdaıda zań shyǵarýshy qabyldaǵan barlyq shara jańa zańmen kedergi bolmaǵanyn, bankrottyqtyń shynymen de tótenshe jáne májbúrli shara bolǵanyn jáne óndirip alýshylar men boryshkerlerdiń múddelerin eskergenin qalaımyz», dedi qaýymdastyq ókili.
