Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qysqasy, osydan 78 jyl buryn dál búgingideı naýryz aıynyń alǵashqy aptasynda Batyr ataǵyn alǵan apamyzdyń qurmetine gazet «Qazaq halqy batyr qyzdaryn máńgi maqtan etedi» degen atpen aıqarma bet maqalalar toptamasyn jáne batyr qyzdyń maıdanǵa attanar aldynda qurbysy Fazıla Janaevamen birge túsken fotosyn jarııalapty. Fotobeıneniń astyna «Fazıla da qurbysy Mánshúk sııaqty maıdan dalasynda júr» degen anyqtama bar (Bolashaqta F.Janaeva jaıly da izdený qajet degen oı túıdik).
Gazet betindegi estelikterdiń ishinde eń soqtalysy – Mánshúktiń anasy Ámına Mámetovanyń «Meniń súıiktim» degen taqyryppen jazylǵan qundy maqalasy. Osy oraıda Mánshúktiń anasy Ámına jaıly aıtar bolsaq, bul kisi – Kishi Orda bıleýshisi Ábilqaıyr hannyń tikeleı urpaǵy Súleımen qajynyń qyzy. Bul kisi – 1924-1928 jyldary Saratov ýnıversıtetiniń pedagogıka fakýltetin bitirip, qazaq aǵartý salasyna úles qosqan muǵalim adam. Keıin Oral jáne Semeı oblystyq oqý aǵartý salasynda qyzmet atqarǵan. Ámınanyń joldasy Alash arysy Ahmet Mámetov 1938 jyly 11 qarasha kúni jazyqsyz atylyp ketedi. Bul óz aldyna bólek áńgime. Bul otbasynyń batyr qyzǵa qatysy jaıly tómendegi jazbada baıandalady.
Mánshúktiń anasy Ámına Mámetovanyń esteligi:
– 1922 jyly Jasqus degen jerdiń arǵy jaq shetinde sherkes rýynyń bir top aýyly otyrdy. Sonyń ishinde Jeńsikáliniń úıi erekshe kózge túsetin. Jeńsikáli de áıeli Tolsha da esh ýaqyt kisige nalyǵanyn kórmedim. Jeńsikáli etik tigedi. Tolsha aýqatty aǵaıyndardyń malyn saýysady. 1922 jyly bularda úımeli-súımeli eki uly ǵana bar edi. Áıeliniń aıaǵy aýyr bolatyn. Keshikpeı qyz týdy. Jeńsikáliniń Dosan degen aǵaıyny bolatyn. Ol ádemi uzyn boıly kelgen aq saqaly tolqyndap keýdesin japqan aıbarly, kópti kórgen sol kezderde 70 jas shamasynda edi.
– Jeńsikáli-aý seniń ana balalaryń Qoıtoǵytta týyp edi, myna balań kıeli jerde týdy. Aty Mánsııa bolsyn, – dep otyrǵan jurt aldynda batasyn berdi.
Kedeı bolsa da Jeńsikáliniń úıine barsań adamnyń ketkisi kelmeıtin. Jazda oqýdan qaıtqanda, ol úıde men de kóp bolatyn edim. Men kelini bola tursam da balalarynyń birinen kem kórmeıtin. 1928 jyly men oqýdy bitirip, Semeı qalasyna ketetin boldym. Áýeli elge keldim. Mánsııa áp-ádemi qyzǵaldaqtaı kishkene qyz bolyp ósipti. Jasy altyǵa shyqqan. Jasy kelip qalǵan Jeńsikáli:
– Eki bala sabaqqa ketkende úńireıgen úıdiń mynaý bir qyz bala shamshyraǵy boldy, mine, kúniboıǵysy osy, – dep Mánsııanyń barlyq minezine súısinip, qýyrshaq sekildi áp-ádemi qyzyn oınap júrgen jerinen kóterip alyp maǵan kórsetti. Mánsııany meniń de jaqsy kóretinimdi olar biletin.
– Osy qyz saǵan laıyq, sen alyp ket Ámına, – dep Jáńsikáli balany jerge qoıdy. Tolsha da:
– О́lse suraýsyz, ajaldy bolsa qaıda ólmeıdi. Ras alyp ketshi qaraǵym, eń bolmasa qasyńda júrsin, – dedi.
Men sener-senbesimdi bilmedim. О́ıtkeni ekeýi de Mánsııany uldarynan artyq jaqsy kóretin. Erteń júremiz degen túni:
– Apań alyp ketemin deıdi, barasyń ba, Mánsııa? – dedi Tolsha. «Baram» dedi bala. Sol kúni Mánsııany alyp Saratovqa kettim.
Mánsııa óte súıkimdi bala boldy. Jibekteı sozylǵan jumsaq minezi jaǵynan Tolshaǵa tartsa, namysker, bireýdiń jónsiz boıteńeldigin kótermeý jaqtary ákesine uqsaǵan.
Mánshúk – meniń Mánsııaǵa súıip qoıǵan atym. Ol atyn Mánshúk ózi de jaqsy kórdi. Mektepke barǵanda «Mánsııa» dep jazdyrǵan edim. О́zi kitap qaǵazdaryna «Mánshúk» dep jaza berdi. Sonymen Mánshúk atalyp ketti.
1929 jyly jazda ata-anasyn saǵynǵan bolar dep elge alyp keldim. Mánshúk menen qalmady. Sodan keıin ekeýimiz aıyrylǵan joqpyz.
Mánshúk kishkene kezinen alyptar týraly ertekter, Qobylandy, Beket, Isataı týraly, Qurtqa, Aqjúnis týraly jyrlardy talaı tyńdaǵan bolatyn. Ásirese meniń sheshem ertekti kóp aıtýshy edi. Mánshúktiń anaý-mynaý kisiler isteı almaıtyn úlken isterge umtylatyn ádeti boldy. Eline, halqyna qyzmet etem degen adam bilimdi, birsózdi, tabandy bolý kerek degen sózder kishkenesinen onyń qulaǵyna sińgen.
Mánshúk jas edi. Onyń ólimi – maǵan úlken kúıinish. Jubatatyn biraq nárse bar. Ol – Mánshúktiń erlik kórsetip, eli aldyndaǵy mindetin erlershe atqaryp, qazaq halqynyń adal balasy ekenin aıqyn kórsetkeni.
Mánshúkte baýyrmaldyq, dostyq, týysqandyq, joldastyq sezimi bala kezinen baıqalatyn. Semeıde birinshi klasta oqyp júrgen kezde, qytaıdyń Hon-Pen degen balasyn eresek qytaılar uryp-soǵyp júrgen jerinen onyń mektebi aıyryp alady. Balany ýaqytsha oqýshylardyń biriniń úıine qoıý kerek dese, Mánshúk ony úıge alyp kelipti. Men jumystan kelsem, Hon-Pendi jetelep gýbernııalyq atqarý komıtetiniń predsedateline aparyp (úıimiz qatar turatyn): «Siz úlkensiz, kúshińiz kóp. Hon-Pendi jábirlegen qytaıdy tutqynǵa alyńyz» dep aryz aıtyp otyr... Hon-Pen bir aıdan keıin detdomǵa berildi. Mánshúk demalys saıyn oǵan tamaq, oıynshyq aparyp turdy.
Mánshúk kóp sóılemeıtin. Men ony óneboıy aınalyp, tolǵanyp qoımaıtyn edim. Biraq erkeleıtin kezi bolatyn. Ondaı kezderde meıiri qanarlyqtaı jyly sózdermen aınalyp, erkeletkende kóńili ósip qalatyn.
Mánshúgimdi men óte jaqsy kóretin edim. Ol da solaı edi. Men ony qoldan kelgenshe jaqsy tárbıeleýge tyrystym. Bul eńbegim dalaǵa ketpedi. Súıikti qyzymnyń eline etken eńbegin, onyń jarqyraǵan jap-jas beınesin aldaǵy kúnderdi de kóz aldymnan ketirmes úshin Mánshúk sııaqty jańa adamdar tárbıeleýge qalǵan ómirimdi sarp etemin.
Sýrette: Mánshúktiń ata-anasy Ahmet pen Ámına. 1935 jyl.
* * *
Gazetke kelesi estelikti «Qazaq qyzy» degen atpen ádebıetshi-ǵalym Qajym Jumalıev jazypty:
– Búgingi qazaq qyzdarynyń shyn beınesi – Keńester Odaǵynyń Batyry Mánshúk Mámetova. Ol Batys Qazaqstannyń qazirgi Orda aýdanynda týdy. Batyr qyzdy men 1932 jyly Oralda tárbıelep ósirgen, oqytqan anasy Ámına Mámetovanyń úıinde kórdim. Onda ol tulymshaǵyn salmaǵan bala edi. Dóńgelek júzdi, toıǵan qozydaı montıǵan, kip-kishkene qaratory qyz qazaqtyń bolashaq batyry ekeni minezinen ańǵarylyp turatyn. Ekinshi ret Mánshúkti 1942 jyly dál maıdanǵa attanardyń aldynda Qazaq SSR Halyq Komıssarlary Keńesiniń aldynda kórdim. Bir qaraǵanda, ol uıań tárizdi kórinse de onyń ot shashqan ótkir qara kózi boıǵa bitken órlik pen erligin ańǵartqandaı edi. Tanysa kele ol Mánshúk budan 10 jyl buryn Oralda kórgen kishkene qyzym bolyp shyqty.
– Qaryndasym, baıaǵyda kip-kishkene ediń, tipti ósip ketipsiń ǵoı, – dedim.
– Jas ósip, jarly baıymaı ma, aǵaı – dep Mánshúk meniń sózimdi sypaıy synap ótti. Men onyń sózge tartymdy jattyqqanyn uqtym da:
– Shesheń ádebıetshi edi, utyp sóıleýge sheberlikten qur emes ekensiń, – dep ázildi aıaqtap, qal-jaıyn suradym. Ol óziniń fızkýltýrnısa ekenin aıtty. «1941 jyly Moskvaǵa fızkýltýrnıkter paradyna barǵaly jatqanymda soǵys bolyp, júre almaı qalyp edim, endi nemistermen maıdanda kezdespekpin», dedi.
– Shaqyrtty ma?
– Joq, ózim suranyp, aryz berdim, – dedi. Mánshúk bul joly da birinshi kórgendegideı sypaıy-synyqtyqtyń, sanaly, aqyldylyqtyń súıkimdiliginen basqa áser qaldyrǵan joq. Qazaq qyzdarynyń osy tárizdi tabıǵı qasıetteri eliniń eskiden kele jatqan dástúri ekendigin bar álemge tanytyp, qıyn kezde óshpes dańq, ólmes ataq etip, tarıh betine qaldyrǵan. Bir aıqasta bir ózi 70 nemisti óltirgen, búgingi qazaq qyzy Mánshúk Mámetova boldy.
Kúnder óter. Surapyl soǵys ta biter. Jaý óziniń qanyna ózi tunshyǵar. Oq tesken jaranyń orny bitip, el kemeline kelip, ker torysyn miner. Qazirgi aýyr kún, aýyr turmystar umytylar. Biraq seniń atyń umytylmas qazaqtyń er qyzy Mánshúk batyr.
* * *
Kelesi estelikti maıdan tilshisi úlken (aǵa) leıtenant Jeken Jumahanov «Jas batyr» degen taqyryppen jazypty:
– Bizdiń ishimizde Abdrahman deıtin bıik kelgen túlki murt aqquba jigit bar edi. Ony eldegiler «Sulý murt Abdrahman» desedi eken. Endi ony qyzmetine qaraı soldattar «bronıa buzýshy Abdrahman» desetin bolǵan. Onyń ónerden qur emes ekenin yspattaıtyn bir aıǵaq arqasyndaǵy azyq-túlik qabynyń aýzynan dombyranyń moıny kórinip turatyn.
– Qazir qalaǵa kiremiz, osy jerde qazaq qyzynyń atyna qoıylǵan kóshe bar, ony bilesińder me? – dedi Abrahman.
– Ol qandaı qyz, kim boldy eken? – destik.
– Ol qyz, qyzym-aq edi, – dedi Abdrahman. – Bul qyzben Almatydan birge attanyp, maıdanǵa keldik. О́zi kóp oqyǵan eken. Ony shtabqa pısar etip aldy. Men bolsam pýlemetshimin. Bes aı ótkende álgi qyzǵa qaıta kezdestim... Ol da men sııaqty pýlemetshi bolǵysy keledi eken. Aqyry pýlemetshi boldy. Bir kúni atys oıyny boldy. Gvardııa kapıtany Sokolov degen komandırimiz bar edi. Sol kisiniń bergen 9 oǵyn pýlemetshi qyz 600 metr jerde turǵan nysanaǵa túgel tıgizdi.
– Sen mergensiń, – dedi Sokolov. – Urysqa daıyndal!
– Iá, men – daıynmyn, – dedi qyz.
Urysqa kirerden bir kún buryn ol partııa uıymyna aryz berdi. Dál shabýylǵa shyǵatyn kúni qyz pýlemettiń qasynda tur eken. Qorqý degen oıynda joq. Ol maǵan: «Ánshi aǵa, baıaǵy ánińizdi umyttyńyz ba, aıtyp jiberińizshi, dedi. Bul kezde ol aǵa serjant. Onyń aıtqanyn oryndamasqa bolmady. Ándete jóneldim...».
Men dál osy urysta baılanysshy bolyp istedim. Áńgime bylaı: qyzdyń pýlemet raschety bıiktiń qaltarys betine ornyqty. Leıtenant Temirovtiń komandasy boıynsha qyz pýlemettiń tutqasyn ustaı jaýǵa oq jaýdyrdy. Nemister eki búıirden qysty. Raschetyndaǵylar qatarynan qyz jalǵyz qaldy. Biraq pýlemeti toqtaǵan joq. Aqyry tóbege biz de keldik. Sonda biz qyzdyń pýlemeti jaıratqan jaýdy kórdik. Sanaǵanda 70-ten asqan nemistiń soldaty men ofıseriniń óligin taptyq. Qyz pýlemetin qushaqtap únsiz jatyr. Ony tiri shyǵar dep oıladym. Joq ol kózin máńgi jumǵan eken. Onyń salaly saýsaqtaryn pýlemetten bosatyp aldym. Ol maǵan: «Ánshi aǵa, Eńliktiń jermen qoshtasýyn aıtshy» dep jatqan tárizdendi. Abdrahman osy jerge kelgende kóńili bosap, sulý murtyn shırata berdi...
* * *
Gazet betindegi estelikter joǵarydaǵy úsh jazbamen shektelmeıdi. Batyr apamyz jaıly taǵy bir avtory belgisiz «Uly Otannyń batyr qyzy» atty shaǵyn maqalada: «Mánshúk 1938 jyly Almaty qalasynda Stalın atyndaǵy № 28 úlgili mekteptiń 7 klasyn bitirdi. 1940 jyly jumysshy fakýltetin bitirip, dárigerlik ınstıtýtqa tústi. Oqı júrip Qazaq KSR Halyq Komıssarlary Keńsesinde qyzmet atqardy...» delinse, Hamıt atty avtordyń «Saratovqa sapar» atty jazbasynda, alty jasar Mánshúktiń 1928 jyly anasy Ámınamen birge Saratovqa qalaı kelgeni jaıly tebirenispen baıandalǵan eken.
