Ásirese qamysty kóldi jaǵalap júretin ańsaq jigitterdiń esinde, Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti 2016 jyly kóktemgi ańshylyqqa shekteý qoıǵan. Siz qus atýǵa ruqsat alǵanyńyzben, shetinen atyp túsire bermeısiz. Atýǵa bolatyny bar, bolmaıtyny bar. Máselen, úırektiń atalyǵyn, shalshyqshynyń urǵashysyn aýlaı almaısyz. Ruqsat joq. Jylqyshy qusy men qurdy, onyń ishinde sańyraý qurdy da atýǵa shekteý bar. Mamandardyń aıtýynsha, kóktemde jyly jaqtan ushyp kelip, balapan basatyn qustardyń kóbeıýine myltyq asynǵan ańshylardyń kesiri tıgen. Alaıda shekteýge kóndikpeı, ańshylyq sharýashylyǵymen aınalysatyn kásipkerler qarsylyq bildirgen. Deı turǵanmen, quzyrly organdardyń shyǵarǵan buıryǵyn buljytpaı oryndaýǵa ańshylar mindetti edi. Onyń ústine ınspeksııa ókilderi qustardy ǵana emes, kóktemde kez kelgen ańdy aýlaý tabıǵatqa orasan zor zııan ákeletinin aıtqan.
– Bizde zańmen belgilengen ańshylyq maýsymy bar. Ańshy qarýyn asynbas buryn, ruqsat qaǵaz alady. Ruqsatnamada atýǵa ruqsat etilgen ań-qustyń sany jazylady. Alaıda kóp ańshylar erejeni eskere bermeıdi. Ruqsatsyz ań atyp júrgender qanshama? Aıtpaǵym, ańshylyqtyń jóni osy eken dep tabıǵatymyzdy qurtyp almaıyq. Jabaıy qustardy óziniń qusyndaı kóretinder bar. Ań aýlaý maýsymynan keıingi kórinis óte aıanyshty; atylǵan oqtyń oryndary, qoqys qaldyqtary, japyrylǵan buta-qaraǵan, synǵan aǵash, taǵysyn taǵy. Eń soraqysy, aýlanǵan ań qaldyqtaryna deıin jaırap jatady, – deıdi janýarlar dúnıesi jáne ań sharýashylyǵy bóliminiń basshysy Samat Dıdahmetov.
О́kinishtisi, buǵan deıin ýyldyryq shashý kezeńinde balyq aýlaýǵa, tóldeý kezinde ań aýlaýǵa tyıym salynǵanymen, qustar jumyrtqa basatyn ýaqytta shekteý bolmaǵan eken. Osy olqylyqty eskergen tabıǵat janashyrlary, Zoologııa ınstıtýty, Orman sharýashylyǵy jəne janýarlar dúnıesi komıteti, Qazaqstan bıologııalyq ərtúrlilikti saqtaý uıymdary birlesip, kóktem kezinde ań aýlaýǵa tyıym salý jóninde túsindirme ázirlegen. Mundaı bastamany qýana qoldaǵan belgili ornıtolog Borıs Sherbakov Altaıda qustardyń 152 túri quryp bara jatqanyn alǵa tartqan. Onyń aıtýynsha, qustardyń azaıýy – adamı faktordyń áseri. Basqa qustardy qoıyp, kádimgi torǵaı azaıyp ketken.
– Qustardyń quryp bara jatqanyn baıqaý úshin maman bolý qajet emes. Mysaly, Kókpektiden Zaısanǵa jolǵa shyqsań, uıa salǵan bes-alty úırek qana kórinedi. Shaǵala degen múldem azaıǵan. Qazir muzdaı qarýlanǵan ańshy kóp. Janýarlar úshin bul – úlken qaýip. Buryn Zaısanda boztorǵaıdyń 11 túri bolsa, búginde birde-bir boztorǵaıdyń shyryly estilmeıdi, – dep alańdaýshylyq bildirdi B.Sherbakov.
Degenmen osydan bes-alty jyl buryn engizilgen shekteýdiń nátıjesinde qustar qaıta ósip-ónip keledi. Oblystyq Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń málimetinshe, tyıym salynǵanǵa deıin de mınıstrliktiń buıryǵymen kóktemgi ańshylyq kezinde jylqyshynyń, úırektiń, qurdyń, sańyraý qurdyń atalyqtaryn, qońyr aıýdyń atalyǵy men qysyr qalǵan analyǵyn aýlaýǵa ǵana ruqsat etilip, qalǵan janýarlar men qus túrlerin aýlaýǵa tyıym bolǵan sııaqty. Saraptama nátıjesi boıynsha, shekteý sharalary Shyǵys Qazaqstan oblysynyń sýqoımalarynda uıa salatyn jabaıy qustardyń popýlıasııasyna oń áserin tıgizdi. Mamandardyń esepteýinshe, qustar sany eselene tústi. Sondaı-aq kóktemgi ańshylyq kezinde qońyr aıýdy aýlaýǵa da tyıym salynyp, onyń da sany artty. Málimetti sıfrmen tuzdyqtasaq, 2016 jyly oblysta 2 108 qońyr aıý bolsa, búginde olardyń sany – 2 673. Aıta keterligi, bul shekteýler ań sharýashylyǵyna bálendeı zııan keltire qoıǵan joq. Oblys aýmaǵyndaǵy 59 ańshylyq sharýashylyǵy báz-baıaǵy qalpynda jumys istep tur.
Túsindirip ótsek, kóktemgi ańshylyqqa múldem tyıym salynǵan joq. Engizilgeni – shekteý ǵana. Iаǵnı sýda júzetin jabaıy qustardyń atalyqtaryn aýlaýǵa ruqsat bar. Mysaly, kóktemgi ańshylyq kezinde atalyq jylqyshynyń 1 naýryz – 30 sáýir, atalyq úırekti 1 naýryz – 15 mamyr, atalyq qurdy 1 naýryz – 5 mamyr, atalyq sańyraý qurdy 1 naýryz – 15 mamyr aralyǵynda aýlaýǵa ruqsat etilgen. Al qońyr aıýdyń atalyǵy men qysyr qalǵan urǵashysyn 15 sáýir – 15 mamyr aralyǵynda aýlaýǵa ruqsat etiledi.
Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy mamandarynyń bergen aqparatyna súıensek, 2021 jyldyń 1 shildesinen 2022 jyldyń 1 shildesi aralyǵynda janýarlar dúnıesi obektilerin alyp qoıý lımıti boıynsha qazdyń – 3 921, úırektiń – 75 myń, qasqaldaqtyń – 13 705, qurdyń – 8 837, shildiń – 6 279, kepterdiń – 3 615, sańyraý qurdyń – 54, sur qurdyń 693 danasyn aýlaýǵa ruqsat berildi. Biraq bir ańshyǵa neshe bas qus aýlaýǵa bolatyny qoldanystaǵy zańnamalyq normatıvterde belgilenbegen. Al 2020 jyldyń 20 sáýirinde sýda júzetin qustar men qońyr aıýdy kóktemgi aýlaýǵa salynǵan tyıym alynyp tastaldy.
Baıqaǵanymyzdaı, ańshylardyń qolyn baılaıtyndaı tyıym joq. Degenmen qus atýǵa shyqqan olar da berilgen lımıttiń mólsherinen asyrmaǵany jón shyǵar. Qumarlanyp qurdan qur, qazdan qaz qaldyrmasa, erteńgi kúnderi orman-kólderimizdi jetimsiretip alarmyz.
Shyǵys Qazaqstan oblysy
