Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Sirá, «kóshedegilerdiki eshqandaı da kásip emes» dep turǵan bolýy kerek. Qaıbir jyly Almatynyń Arbatynda qaptap otyratyn sýretshilerge bir jýrnalısti jiberip suratqyzǵan edim. Qandaı taqyryptar ótimdi, nendeı sýretter kóp satylady? Sonda «Attyń basy men el basqarǵan adamdardyń sýreti kóp ótedi» degen jaýap aldym. Onyń astarynda ne baryn táptishtep jatpaı-aq qoıaıyn. Biraq sol Arbatta dombyra ustaǵan bir ánshiniń sherli ánderdi kóbirek aıtyp otyratynyn baıqap júretinmin. Bir kúni qarasam, mańaıyna qarań-qurań biraz adam jınalyp qalypty. Men de qulaq qoıyp tyńdasam, Qonaevtyń atyn ánge qosyp aıtyp otyr eken. Jaraıdy, sýretti kabınetterine ilip qoıý úshin satyp alatyn shyǵar. Al Qonaev týraly ándi ne úshin tyńdaıdy? О́ziniń sózi de úlken sahnaǵa arnalmaǵan, ıaǵnı «murty basylmaǵan» án. Basqany bilmeımin, sol kúni qaıyrmasynda oqshaý-oqshaý joldary bar álgi án keshke deıin qulaǵymnan ketpeı júrdi.
Iá, nege el basqarǵan adamdardyń sýretin salady? Ony satyp alýshylar qurmettep, kabınetterine ilip qoıǵannan basqa ne isteıdi? Al nege attyń basyn salady? Sebebi qalalyq bolsa da, qazaqtyń bári jylqyny jaqsy kóredi. Sol kezde maǵan kóshedegi halyq ta óz taqyrybyn tappaı sendelip júrgendeı kórinip ketti. Sál ótimdi taqyryp tapsań boldy, jurttyń bári shybynsha úımeleıtin sııaqty elestettim. Alaıda ol sýretshilerdiń bári kúnkóris qamymen ǵana otyr. Ánshilerdiń aıtyp otyrǵany da kóbinese úırenshikti, qulaqqa tanys ánder. Ári ketkende qaıyrmasyna Qonaev sııaqty qadirli bir adamnyń atyn qosyp aıtyp, eldiń nazaryn aýdarǵysy keledi.
Kenet, sol kóshelermen qoldaryna taıaq ustaǵan qalyń nópir seńdeı soqtyǵysyp júrip ótti. Jýrnalıster úshin olar kimder, ońtaıly sóz tabam dep áýrelenbeı-aq qoıyńyz, olar – taqyrybyn tappaǵan adamdar! Árıne, kóshe ánshileri men kóshe sýretshileri tap sol kezde óz oryndarynda bolǵan joq, áıtpese jaǵymdy da, jaǵymsyz da neshe túrli jańa obrazdardy kóretin edi. Osyǵan deıin zııaly qaýym atalyp kelgen qalamgerler de ol jerde bolmady, bolǵanda ne isteıtin edi. «Zııalyǵa «zııandy», Uıqastyrǵan qý sheber. Buzbas pa ediń uıańdy, Jolyńda Abaı tursa eger» degen joldar sondaǵy kóńil kúıden týǵan!..
Biraq másele onda emes. Joǵarydaǵy suraq ótken jolǵy jazbamyzǵa qatysty qoıyldy. Áleýmettik jelide suraq kóbeıip ketken soń úndemeı qala almadyq. Biz onda «buqaralyq aqparat quraldary» degen ataýdy ózgertip, «buqaralyq kommýnıkasııa quraldary» degen ataýǵa kóshýimiz kerek degen edik. Jaqynda men buqaralyq kommýnıkasııa quramyna kitap ta, kıno da kiretinin estip tańǵaldym. Shynynda da basqany aıtpaǵanda, sońǵy jyldarda túsirilip júrgen teleserıaldar kınorejısserlerden góri, telejýrnalısterdiń jumysyna kóbirek uqsap bara jatqany da ótirik emes. Ári-beriden soń qazir álem ádebıetinde de ádebıettegi jýrnalızm óz ornyn nyqtap, pýblısıstıka aralasqan dúnıelerdiń aldy Nobel syılyǵyn da ala bastady.
Alaıda áleýmettik jelide jeldeı esken ótimdi taqyryptar jýrnalıstıkada jetkilikti qamtylmaı keledi. Oǵan sebep bul saladaǵy júıeniń durys qurylmaı, barlyǵymyzdyń tar sheńberli BAQ-qa baılanyp qalǵanymyzda bolyp otyr. Keıde aınalasyn jep taýysqan arqandaýly at sııaqty kórinetinimiz ótirik emes. Biz tipti qazir de qaptaǵan kommýnıkasııadan ózimizdi bólip qaraǵymyz keledi. Aıtsa olar aıta bersin, bizdiń óz taqyryptarymyz bar degen tákapparlyqtan áli arylǵan joqpyz.
Shyn máninde biz buqaralyq aqparat quraldarynyń emes, buqaralyq kommýnıkasııanyń quramynda júrýimiz kerek edi. Qalamger degende halyqtyń kóz aldyna búkil aqparat taratý salalarynyń báriniń birikken júıesi kelýi kerek bolatyn. Búginde álemde buqaralyq aqparat quraldarynyń emes, buqaralyq kommýnıkasııanyń birtutas júıesi ústemdik quryp tur. О́rkenıetti elderde onyń quramyna kitap pen kınony da kirgizip jibergen soń, basqa ne deısiz?!
Al endi burynǵydaı úlken bir taqyryptardy taýyp alyp, aýyr ıdeıalardy jazsaq, ol eshkimge kerek bolmaıyn dep tur. О́ıtkeni búginde jyly kabınetterden góri, kósheniń suranysy áldeqaıda ótimdirek. Keshegi jaıbaraqat zamanda mundaı nárselerge onsha mán bere bermeýshi edik. «Qoǵamǵa kerek, halyqqa kerek» dep qaıdaǵy bir taqyryptardy taýyp alatynbyz. О́zińdiki durys ekenine tolyq senimiń bar, biraq oǵan halyqtyń arasynda suranys bar ma?!.
Qaıbir jyldary sary basylymdar kósheniń áńgimesin aqparat keńistigine bira-aq shyǵardy. Olardyń taralymy basqalar qyzyǵa qaraıtyndaı deńgeıge jetti. Sebebi olar kóshede tyńdamaı óte almaıtyndaı taqyryptardy jazdy. Oǵan halyqtyń kóńil kúıi aralasty. Keıbir shetin máselelerdi kótergeni renish te týǵyzyp jatty. Jalǵan patrıottar kópshilik orynǵa aparyp órtegen jýrnaldy da kórdik. Sóıtip táýelsiz Qazaqstannyń tarıhynda birinshi ret gazet-jýrnal órteldi. Osynyń bári aqparat salasynda qyzý qaınap jatqan ómir bolatyn. Búginde ol basylymdardyń taqyryptarynyń bári áleýmettik jelige kóshti. Sary basylymdar degen ataý da sanamyzdan óshti. Biraq ol joq bolyp ketken joq, áleýmettik jelimen aralasyp, jańa sapaǵa aýysty.
Sary basylymdar joq degen sóz, olar da dástúrli basylymdardyń qataryna qosyldy degen sóz. Biz qazir bárimiz qosylyp, buqaralyq kommýnıkasııa keńistigine shyqtyq. Bul keńistikke buqaramen aqparat almasatyn salanyń bári kiredi. Tipti álgi kóshe ánshileri men kóshe sýretshileri de sonyń ishinde júr. Sebebi olar da belgili bir dárejede halyqpen tikeleı qarym-qatynasqa túsedi. Máselen, Qonaevtyń mereıli jyly bolsa, ol týraly án aıtady, sýretterin ótkizedi. Sol taqyryp osy kúnderi áleýmettik jelide de, gazet-jýrnaldarda da júredi. Sondyqtan biz qalasaq ta, qalamasaq ta bárimiz bir keńistikte ómir súrip jatqanymyz aıdaı aqıqat shyndyq.
Bul keńistikti ótirik pen jalǵandyq jaılamaýyna bárimiz jaýaptymyz. Shyndyq izdegen jurt áleýmettik jelige ǵana telmirip qalmaýy kerek. Sýretshi de ótirik sýret salmaýǵa tıis. Ánshi de jalǵan pafosqa jol bermegeni jón. Jazýshynyń jazǵany da shyndyqtyń aýylynan alys ketpegeni durys. Aýyz úırenip qalǵan úsh salany ǵana aıtyp otyrmyz. Áıtpese buǵan qoǵam kelbetin somdaıtyn salanyń báriniń qatysy bar. Onyń ishine tarıhshyny da, fılosofty da, saıasatshyny da qosamyn deseńiz ózińiz bilesiz.
Biraq qańtar oqıǵasyna baılanysty jurt sýretshini de, ánshini de, basqany da emes, jazýshyny kinálady. Jazýshyny zııaly dep tanydy da, qasharǵa júk artqandaı bar kináni sonyń moınyna artty da jiberdi. Zııaly degen jalǵyz jazýshy ǵana emes dese de, kiná artqandaryn qoıǵan joq. Bir qyzyǵy, osy aqyn-jazýshy degen qaýymnyń ishine qalam ustaǵannyń bári kirip ketti. Áleýmettik jelidegi belsendiler bárin qosyp, bir shybyqpen shyqpyrtty dese de bolady. Bul keıingi jyldardaǵy jazýshy ataýlyny súıkimsiz etip kórsetý saıasatynyń salqyny ekenin bireý biler, bireý bilmes. Maǵan jazýshylar ótken ýaqyttarda qoǵamdyq-saıası ómirden ádeıi shettetilgendeı kórinedi de turady.
Bir qarasańyz, kesheli-búgingi tanymal ǵalymdardyń bári de jazýdyń qadirin bilgen. Alash qaıratkerleriniń bul tarapta ne aıtqandary barshaǵa belgili. Odan keıingi qaıratkerlerdiń de óz jumystarynan basqa, biraz jazǵan-syzǵandary da bar. Osy oraıda «jazý degen ne?» degen suraq ózinen ózi týady. Shynynda da adamdy ne basqarady? Adamdy, baıqasańyzdar, jady basqarady. Adamnyń jady degen ne? Adamnyń jady degen – jazý. Sizdiń jadyńyzda ótken kúnderińiz barlyǵy jazýly turady. Demek, jady, ol – jazý. Bul endi ótken kúnge baılanysty aıtylyp otyrǵan áńgime.
Bolashaǵyńyzǵa qatysty ne deıdi? «Pesheneńe jazǵandy kóresiń», «mańdaıyńa jazǵandy tabasyń» deıdi. Ol ne? Ol da – jazý. Demek biz jazýǵa baǵynyshtymyz. Biz jazýdan kete almaımyz. Qandaı zaman, qandaı kún bolsa da biz jazýdan ketpeımiz. Negizi jadyǵa jazylǵan jazý eshqashan óshpeıdi jáne ózgermeıdi. Keshegi kúni tasqa basylǵan sózdi halyqtyń shyndyq dep qabyldap kelgeni sodan da shyǵar. Endi búgin kelip sol jazý halyqtyń óz qolyna kóshkendeı máre-sáremiz. Qazirgi qoǵamdaǵy eń jandy máseleniń bári áleýmettik jelige kóshken. Endi olar óz sózderin ózderi jalaý ǵylyp kóterip, kóshede dúrkirep kóship barady.
Al endi siz birinshi mátindi kóshedegi adamdar emes, kásibı adamdar jazý kerek ekenin bilesiz be? Sebebi sanada óshpesteı bolyp jazylyp qalatyn sol, birinshi mátin. О́rkenıetti álemde kitapty da, kınony da, tipti sýretti de buqaralyq kommýnıkasııaǵa jatqyza bastaǵany sodan. Meıli, kim bolsa da bıik mártebeli senimge ıe bolatyn shyn ónerge qyzmet etkeni quba-qup. Mine, sondyqtan da demokratııaǵa eshqandaı shek qoıylmaıtyn elderde birinshi mátindi kásibı adamdar jazady. Qazaq atam ony bir-aq aýyz sózben aıtqan: «Sózińdi bireý sóılese, aýzyń qyshyp bara ma?»...
Biraq bizde basqasha. Shyndyqty adamdar kósheden taratylatyn sıýjetterden izdeıdi. Kósheden sıtkom sııaqty jeńil-jelpi qyzyq sıýjetter taratsa birsári. Joq, olar uıaly telefonmen túsirip, saıası aqparattar taratatyn boldy. Ony myńdaǵan adam kóredi jáne sodan qorytyndy shyǵarady. Eger eldiń bári solaı habar tarata beretin bolsa, onda bizdiń qoǵamda anarhııa ornap, haos paıda bolmaı ma? Internetti óshire almaı, memleket aqparatqa ıe bola almaı qalyp júrse qaıtesiz? Memleket aqparatqa ıe bola almaı qaldy degen sóz, bılik osy qoǵamdy basqaryp otyrǵan tetikteriniń birinen aıyrylyp qaldy degen sóz. Endeshe, osy salanyń kásibı turǵyda damýyna memleket te, halyq ta, qala berdi álgi zııaly atalǵan qalamgerlerdiń ózderi de múddeli bolýǵa tıis. Memleket buqaralyq kommýnıkasııaǵa baılanysty saıasatty osylaı júrgizýi kerek.
Birinshi mátin – shyndyq! Jeltoqsan oqıǵasy kezinde alǵashqy taratylǵan aqparattar birinshi mátin bola alǵan joq. «Jastar respýblıka basshylyǵyna basqa ult ókilin qoıýǵa qarsy shyqty» demedi. «Alańǵa kileń nashaqorlar men maskúnemder shyqty» dedi. Eger sonda birden shyndyqty aıtqanda, ol – birinshi mátin bolyp qalatyn edi. Al endi Jeltoqsan oqıǵasy men keshegi Qańtar oqıǵasynyń aıyrmashylyǵy nede?
Jeltoqsan kóterilisiniń kezinde ınternet bolǵan joq. Qańtar oqıǵasynda ınternet buǵattaldy. Basynda halyq ózi taratty aqparatty. Uıaly telefonmen, áleýmettik jeliler arqyly. Sodan keıin tizgindi birden 24kz telearnasy aldy. 24kz tikeleı efır júrgizip, júgertpe joldar berip otyrdy. Buqaralyq kommýnıkasııanyń birden-bir úlgisin sol 24kz kórsetti. Sol kezde áleýmettik jelide «24kz-ke raqmet» degen posttar shyqty.
«Barlyq aqparatty osy arnadan alyp otyrdyq» dep jazǵanymyzdy umytpaıyq. «Tek 24kz qana aqparatty saǵat saıyn, mınýt saıyn berip otyrdy» dedik. Demek, memlekettiń istep otyrǵany bolsa da, halyq ony moıyndady. Sonda memleket halyqqa aqparat taratatyn tetikti, bir ǵana arna arqyly ustap otyrdy. Eger basqalar da sondaı aqparattardy jappaı kórsetkende ne bolar edi, túk te bolmaıtyn edi. Qaıta daqpyrt azaıyp, dabyra basylyp, halyq anyq aqparatty erterek alar edi. Beıbit sherý de, beıbereket tonaý da, qasaqana órteý de, olarǵa oq atý da, bári ýaqytynda aıtylyp, halyqqa durys aqparat beriler edi. Ondaı aqparatqa kim ıe bolsa, sonyń degeni bolatynyn búginde álemde bári moıyndap otyr.
Biraq biz aqparat quraldaryna senemiz be? Biz gazet-jýrnal jazyp jatqan, teleradıo berip jatqan habarlarǵa senbeıtin boldyq! Bılikten bireý birnárse aıtyp jatsa da senbeıtin halge jettik. Ol kim bolsa da, áıteýir, bizdi aldaýy kerek sııaqty. Eshteńege senbeı otyrǵan kezde, kóshedegi bireý kelip, týra sol aqparatty taratsa, sene qalamyz. Mine, buqaralyq kommýnıkasııaǵa der kezinde ótpegenimiz, halyqty sondaı halge jetkizip otyr.
О́rkenıetti álemde kósheden kelgen aqparat taratýshyǵa emes, kásibı turǵydan aqparat taratýshy adamǵa senedi. О́ıtkeni ol ony aldaǵan emes, olarda aldaý degen túsinik te joq, ári jalǵan aqparat berý olar úshin ólimmen teń. Bul jaǵynan óz atyna kir keltirip almaý úshin jantalasady jáne solaı bolýy kerek ekenin bılik te, basqa da bári moıyndaǵan. Aqparat salasynyń aq joldan taımaýy, aqıqatty jazýy eń joǵary qundylyqtardyń biri bolyp esepteledi. Osynyń báriniń negizi óz oqyrmany men kórermenine baǵynyshty buqaralyq kommýnıkasııalyq ustanymda jatyr.
Ásili, jazý-syzýdyń barlyǵy natýralızmnen bastalady. Kórgenin kórgen qalpynda ózgertpeı jazady. Keshegi kósheden aqparat taratyp jatqandardyń tirligi de sol. Bizge de sol qyzyq, biraq shyndyq ol emes. Odan keıin realızm keldi. Ol máseleniń shyndyǵyn ashyp kórsetti. Sóıtip, onyń jaı ǵana shyndyǵyn ashyp kórsetý de az bolyp kórindi. Qazir ol shyndyqtyń qanyn sorǵalatyp jazyp, shyńǵyrtyp aıtatyn boldy. Ol qatal realızm degenge alyp keldi. Basqalar bir ǵasyrda bastan ótkergen osy aǵymdardy biz aınalasy jıyrma-otyz jylda-aq kórip, bilip tastaǵan tárizdimiz.
Al endi, qatal realızmnen keıin ne boldy? Shyndyqtyń da shyndyǵy bar demekshi, ol shyndyqtyń ishine kirip, qolqasyn sýyryp, tabaǵa qýyrǵandaı shyjǵyryp berse de shimirikpeıtin kezge keldik. Ony endi ne dedi? Ony gıperrealızm dedi. Eki aralyqta sıýrrealızm kelip, shyndyqty aıdaladan izdep qańǵyp ketkender de bar. Aınalyp kelgende ne boldy, qoǵam toqyraýǵa ushyrady. Kim ne aıtaryn, ne oılaryn bilmeı dal boldy. Kimdi tyńdaryn, kimge senerin de bilmeı qaldy. Týra bizdiń keıingi bir jaǵdaılarymyzǵa uqsaıdy.
Eger úńilip qarasańyz, bizde ǵana solaı bolyp jatqan joq. Búginde búkil álemde saıası daǵdarys bar. Qoǵam buryn ekonomıkamen birge toqyraýǵa ushyrasa, endi saıasatpen birge toqyraýǵa ushyrady. Álemdegi ekonomıkalyq daǵdarystan modernızm men postmodernızm alyp shyqqany belgili. Al qazirgisi saıası daǵdarys bolyp turǵanyn alpaýyt elderden bastap, bári moıyndap otyr. Mine, osy daǵdarystan adam balasyn ázirge buqaralyq kommýnıkasııa qutqaryp tur. Eger óz jarasyn ózi jalap jazǵandaı kúı keshtiretin buqaralyq kommýnıkasııa bolmasa, qaı qoǵam bolsa da kez kelgen sátte bomba bolyp jarylýǵa shaq tur.
Búkil álemniń aldynda turǵan osy suraq. Ekonomıkalyq daǵdarystan modernızm alyp shyqty, endi saıası daǵdarystan ne alyp shyǵady? Myna tyǵyryqtan qalaı shyǵý kerek? Budan bizdi kim alyp shyǵady? Bul daǵdarystan álemdi buqaralyq kommýnıkasııa alyp shyǵady. Endeshe, jaýaby daıyn eken, odan biz nege qashamyz? Nege ýaqyty ótip ketken nárselermen aınalysamyz? Osy buqaralyq aqparat saıasatyn, buqaralyq kommýnıkasııa saıasatyna aýystyryp, nege el qatarly túsinistikpen ómir súrmeske?!
Buqaralyq aqparat quraldarynda baǵdarlama júrgizý mádenıeti degen bolady. Siz baǵdarlama júrgizýdiń mádenıetin, belgili bir shekarasyn bilesiz. Biraq ol endi qazir qyzyq emes. Buqaralyq kommýnıkasııa kelgennen keıin siz habaryńyzdy neshe túrli óner shyǵaryp júrgizseńiz jaqsy qabyldaıdy. Bar oıyńyzda turǵan nárse, buqaralyq mádenıet qaıda ketip bara jatyr, buqaranyń talaby ne, olarǵa ne áser etedi? Munyń barlyǵy joǵaryda aıtyp ótken kóshe óneriniń elementteri, ıaǵnı jýrnalıstıkadaǵy buqaralyq kommýnıkasııanyń elementteri. Biz onyń osy syrt dúnıesin ǵana meńgerdik, biraq ish dúnıesin áli meńgergemiz joq. Bar másele sonda bolyp tur.
Bul buqaralyq kommýnıkasııanyń damyǵany sonsha, qazir álemdi ǵaryshtan basqaratyn júıe qurýǵa bet aldy. Sońǵy soǵysta Ýkraınaǵa Batystan eń jańa úlgidegi qarý-jaraqpen birge, sondaı aqparattyq baılanys quraldaryn da jetkizip berýde. Bizdiń aq paraqtaı tap-taza jadymyzǵa bolashaqta sol quraldar arqyly ne jazylatynyn bir Qudaıym bilsin. Sebebi biz áli óz shyndyǵymyzdy tappaǵan, óz shyndyǵymyzdy tappaı ishteı toqyraı bastaǵan, ishteı toqyrap qana qoımaı, ashyq kúnde adasqandaı da bir kúı keshken haldemiz.
«Jańa Qazaqstan bolamyz» degen ıdeıa osyndaı bir dúbára kepti bastan keship turǵanda aıtyldy. Bul ıdeıanyń sonysymen de Qudaı aýyzǵa salǵan birinshi mátin bolýǵa tolyq quqy bar. Biraq onyń basyna «Malym janymnyń sadaǵasy, janym arymnyń sadaǵasy» degendeı jattandy sóz jazýdyń qajeti bola qoımas. Odan da «О́tirik órge baspaıdy, jalǵandyq jarǵa jyǵady» dep jazyp qoısa, sol saýap pa deımiz. Sebebi osy ómirimizde jalǵan sóılep, jarty joldan tastap ketetin jalań urandarǵa ábden toıdyq. Al maqalamyzǵa ózek bolǵan buqaralyq kommýnıkasııa halyqaralyq termın bolǵandyqtan da qazaqsha balamasy joq. Biraq ol ne dese, búkilálemdik aqparattyq júıe dep túsindirýge bolady. Aıtpaǵymyz, ol júıe ótirik pen jalǵandyqqa tózbeıdi de, tózbek te emes! Endeshe, buǵan deıin qutyla almaǵan ótirik pen jalǵandyqtan, osy joly biz de qutylyp qalaıyqshy degimiz keledi. «Bizdiń de Qudaıymyz bar shyǵar» degendegi aıtar sóz de osy edi.
