Ulttyq kitaphana ǵımaratynda ótken alqaly jıynǵa Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli, Almaty qalasy ákiminiń orynbasary Arman Qyryqbaev, belgili qoǵam qaıratkeri Murat Áýezov, UǴA prezıdenti Murat Jurynov, TMU Aqsaqaldar keńesiniń múshesi Ikram Adyrbekov, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Kenjehan Matyjanov, A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Anar Fazyljan, UǴA akademıgi Mámbet Qoıgeldıev, jazýshy Smaǵul Elýbaı, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Baýyrjan Jaqyp, sondaı-aq basqa da zııaly qaýym ókilderi men belgili ǵalymdar qatysty.
Alqaly jıynnyń tizginin ustaǵan akademııa basshysy Darhan Qydyráli Alash murasyn aıshyqtaǵan aıtýly tulǵalardyń mereıtoıy Almatyda bastaý alýynyń sımvolıkalyq máni zor ekenin aıta kele, akademııa bıylǵy jyldy Ahmet Baıtursynuly jyly dep jarııalaǵanyn jetkizdi.
«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen bıyl Ahmet Baıtursynulynyń mereıtoıy IýNESKO deńgeıinde atalyp ótýde. Bıylǵy jyldyń alǵashqy aýqymdy sharasyn Alash qaıratkerlerine arnap otyrmyz. О́zderińizge málim, A.Baıtursynulynyń 50 jas mereıtoıy Orynbor men Tashkentte atalyp ótkende Áýezov bastaǵan shákirtteri men úzeńgiles joldastary ult ustazynyń eleýli eńbegi jóninde izgi lebizderin arnap, maqala jarııalady. Mine, búgin osy dástúrli sabaqtastyq jalǵasyn taýyp otyr», degen Darhan Qydyráli, jyl sońyna deıin alyptar murasyn zerdeleýge arnalǵan birneshe halyqaralyq joba josparlanyp otyrǵanyn aıtty.
Alash alyptarynyń rýhyn jańǵyrtqan keleli basqosýda azattyqtyń altyn besigi Almaty jurtshylyǵynyń atynan ún qatqan qala ákiminiń orynbasary Arman Qyryqbaev túrki ádebıetiniń tarıhyn, ádebıeti men mádenıetin zerttep, túbi bir túrki jurtynyń ortaq ıgiligin saqtap, bolashaq urpaqqa amanat etip otyrǵan Túrki akademııasyna alǵysyn bildirdi.
Konferensııada sóz alǵan Murat Áýezov, Muhtar Omarhanuly muralaryn ǵylymı turǵyda zerdeleýdiń mańyzyna toqtalyp, klassık eńbekterin álem tilderine aýdarý isinde úndestik máselesine úlken mán berilý kerektigin tilge tıek etti. Sonymen qatar ol taǵlymdy jıyndy uıymdastyrýshylarǵa rızashylyǵyn bildirdi.
О́z kezeginde UǴA prezıdenti Murat Jurynov Túrki akademııasynyń bastamasyn joǵary baǵalap, Ahmet Baıtursynuly jylynda atqarylatyn isterge sáttilik tiledi.
Al tarıhshy Mámbet Qoıgeldıev zaman zańǵarlary úshin Alash ıdeıasy bárinen joǵary turǵanyn, osy ustanymdy urpaqqa jetkizý keıingiler úshin abyroıly amanat ekenin atap ótti. «Altyn Orda ydyraǵan tusta qazaqtyń qara shaly Asan qaıǵy tóńiregine qarap turyp endi ne bolady dep kúńirengen. Alasapyran zamanda bul sózdi Muhtar Áýezov te aıtqan. Bul sózge qazaq zııalylary áli tolyq jaýap taba alǵan joq. Býyn almasyp bul saýal bizdiń aldymyzda da kóldeneńdep tur. Taǵdyrymyz áli de qyl ústinde. Osyǵan ár azamat jaýap izdeýi kerek. Osy suraqtarǵa baıypty jaýap berý úshin tarıhymyzdaǵy qıly kezeńderdi, osyndaı tulǵalarymyzdyń ómirin eske alýǵa tıispiz», deıdi ǵalym.
Halqynyń azattyǵyn ańsap, arman-muratyn ultymen egiz órgen aǵartýshylardyń qaıratkerlik qyry urpaqqa úlgi bolýǵa tıis. Qıyn jyldardyń qyspaǵynda oryn alǵan osyndaı oqıǵanyń birin jazýshy Smaǵul Elýbaı áńgimelep berdi.
«Búgin biz júregimizde áldılep, eske alyp otyrǵan eki tulǵa da qazaq rýhanııaty úshin teńdessiz qyzmet qylǵandar. 1929 jyly ishinde Ahmet Baıtursynuly, Álimhan Ermekov, Muhtar Áýezov bar bir top Alash qaıratkerleri túrmege toǵytylǵan. Sonda olarǵa sizder marksızmdi, lenınızmdi moıyndaımyz, jańyldyq, jazdyq dep hattamaǵa qol qoıyńdar, sonda bostandyqqa shyǵasyzdar, bálkim aman qalasyńdar dep talap qoıǵan. Ermekov pen Áýezov ol kezde ýyzdaı jas jigitter eken. Sol kezde aqsaqal Ahań eki inisin qasyna otyrǵyzyp, «Áı, balalar, senderdiń bolashaqtaryń alda. Qazaq degen halyqqa eńbekteriń sińýge tıis. Sondyqtan sizder atqarar is bolashaqtyń enshisinde. Biz ketermiz, jasymyz birazǵa kelgen adamdarmyz. Al sender bizdiń amanatty urpaqqa jetkizýleriń kerek. Sol sebepti qyzyl ókimettiń bizge usynyp otyrǵan talabyna qol qoıyp berip, aman qalýǵa tıissińder. Al men osynsha jasqa kelgende qaba saqal qyrttyń teorııasyn moıyndap, jolymnan jańyla almaımyn», dep eki inisine aqylyn aıtypty. Ermekov pen Áýezov aǵa tilegin oryndap, bastaryn báleden arashalaǵan eken. Eger A.Baıtursynuly keri sheginýdi bilmeıtin, jalyndap turǵan eki inisine osylaı baǵyt kórsetpegende, Áýezov te atylyp keter me edi. Al jaǵdaı olaı órbise biz odan aıyrylyp qalar edik. Áýezovten aıyrylsaq, qazaq ádebıetiniń lokomotıvi bolǵan «Abaı jolynan» aıyrylǵan bolar edik. Ahańnyń aqsaqaldyq aqyly qazaq halqynyń eki alybyn surapyl sumdyqtan aman alyp qalǵanyn ekshep aıtýǵa tıispiz», deıdi Smaǵul Elýbaı.
Qazaq tiliniń qunaryn qalqyp, búginge jetkizgen Áýezov týraly aıtqanda qalamger atymen atalatyn Ádebıet jáne óner ınstıtýtynan aınalyp óte almaımyz. Jazýshynyń qalamynan órilgen ár shyǵarmany ǵylymı turǵydan indete zerttep júrgen irgeli ujymnyń jetekshisi Kenjehan Matyjanov búgingi ǵylym tynysy hám ulylar murasyn urpaqpen qaýyshtyrý isindegi ótkir de ózekti máselelerdiń kóp ekenin aıtady.
«Qazaq halqy rýhanı brend retinde alǵa ustaıtyn eki adam bolsa, olar Baıtursynuly jáne Áýezov. Olardyń armany tutas halqyn alǵa súırep kele jatqan uly ıdeıalardyń kenishi dep aıtýǵa bolady. Ulylar murasyn ulyqtap, eńbegin jurtshylyqpen qaıta qaýyshtyrǵan Halyqaralyq Túrki akademııasyna alǵys bildiremiz. Búgingi úsh kitaptyń tusaýkeserin úlken mereıtoıdyń alǵashqy qadamy dep qabyldaımyz. Osy tusta bir oıǵa alar jaıt mereıtoılardan urpaqqa ne qalady, mine, osyny zerdeleýimiz kerek. Abaı men Jambyl mereıtoılaryn jap-jaqsy ótkizdik. Biraq bul sharalardyń mańyzy jas urpaqqa jetti me? Qazirgi mektep oqýshylary men stýdentter sol dúnıeni bile me? Mektep oqýlyǵynda qazir Alash qozǵalysy týraly ne oqytady, A.Baıtursynuly men M.Áýezov shyǵarmalary qanshalyqty qamtylǵan? Qazirgi bilim mazmunynda osy dúnıeler kemshin tartatyn sekildi. Aıtalyq, mektep kitaphanalarynda Abaıdyń tolyq shyǵarmalar jınaǵy joq. Satylymnan da taba almaımyz. Áreń degende úsh myń danamen shyǵardyq. Bul kimge jetedi? Jambyldyń akademııalyq jınaǵyn shyǵarar kezde de demeýshi izdep álek boldyq. Jaýapty vedomstvodan mardymdy jaýap ala almadyq. Mundaı kózqaraspen ulylar amanatyn urpaqqa qalaı jetkizemiz. Osy turǵydan alǵanda Halyqaralyq Túrki akademııasynyń búgingi bastamasy kóńil qýantady», dep atap ótti Kenjehan Matyjanov.
– Ahań men Muhańdy alǵash jaqyndastyrǵan uly Abaı ıdeıasyna adaldyǵy der edim. Qazaq aqyndarynyń ishinde Abaıdy artyqsha baǵalap, «Qazaqtyń bas aqyny» atty maqala jazyp, («Qazaq» gazeti, 1913 j. N39) onda: «Abaı (shyn aty Ibrahım) Qunanbaev. Onan asqan burynǵy-sońǵy zamanda qazaq balasynda biz biletin aqyn bolǵan joq», – dep tuńǵysh oı bildirgen Ahmet Baıtursynuly bolsa, sol Abaıdy qazaqqa ǵana emes búkil dúnıege tanytqan Muhtar Áýezov Abaıdyń búkil ómiri men shyǵarmashylyǵyn zerttep monografııalyq maqala jazyp, «Abaı joly» atty tórt tomdyq tarıhı roman, «Abaı» dramasyn ómirge ákelip, ustaz úmitin tolyq aqtady. Bıylǵy jyly qazaq halqynyń eki birdeı uly tulǵasynyń memlekettik, tipti halyqaralyq deńgeıde atap óterlik mereıtoılar jyly. Bul kóziqaraqty árbir qazaq azamatyn ótkendi oı sarabynan ótkizip, bolashaǵymyzǵa ulylar salyp ketken joldan úlgi alýǵa bastaıtyn erekshe múmkindik, – deıdi Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Basqarma tóraǵasynyń orynbasary Baýyrjan Jaqyp.
Jıynda Alash qaıratkerleri, A.Baıtursynuly men M.Áýezovke arnalǵan kórme uıymdastyrylyp, qos tulǵanyń mereıtoıyna oraı Túrki akademııasy ázirlep, jaryqqa shyǵarǵan birqatar eńbekterdiń tanystyrý rásimi ótti.
Atap aıtqanda, Túrki akademııasy daıyndaǵan «Ahmet Baıtursynuly jáne Alash» jınaǵyna Ahańnyń zamandastary, keıingi býyn ókilderi jáne qazirgi zertteýshilerdiń tańdaýly maqalalary toptastyrylǵan. Bul eńbektiń aǵylshyn jáne cheh tilderindegi nusqalary da Túrki akademııasy men Qazaqstan Respýblıkasynyń Chehııadaǵy elshiligi birlesip jaryqqa shyǵarǵanyn aıta ketý kerek.
Sonymen qatar Túrki akademııasy kezinde Alash arystarymen birge Ahmet Baıtursynuly da belsendi qatysyp, paıymdy pikirlerin ortaǵa salǵan «Qazaq bilimpazdarynyń tuńǵysh sıezi» materıaldaryn qaıta basyp shyǵaryp otyr. Biregeı basylymǵa tóte jazýmen basylǵan tolyq faksımılesi de qosa berilgen. Bul tarıhı sıezge qazaq dalasynan ǵana emes, Túrkistannan, Buharadan, Máskeýden túrki halyqtarynyń keıbir bedeldi tulǵalary ókil retinde qatysqany málim.
Halyqaralyq Túrki akademııasy tanystyrǵan kelesi eńbek – Muhtar Áýezovtiń áıgili qyrǵyz eposy «Manas» týraly monografııasy.
«Manas» qyrǵyzdyń batyrlyq eposy» (Kırgızskıı geroıcheskıı epos «Manas») dep atalatyn kitap áýezovtanýshylar men «Manas» eposyn zertteýshilerge taptyrmas kómekshi qural bolary sózsiz. Monografııalyq eńbektiń alǵashqy nusqasy 1934 jyly daıyn bolǵan eken. Avtor ony ártúrli saıası-ıdeologııalyq kedergilerge baılanysty ózegin ózgertpegenimen ár jyldary shuqshıyp redaksııalap, eselep óńdep, bolattaı shynyqtyryp, shyńdaı túsken edi. Atalǵan eńbektiń 1936 jyly mashınkaǵa terilgen daıyn nusqasynyń kóshirmesi Qyrǵyz Respýblıkasynyń Ulttyq Ǵylym Akademııasy Sh.Aıtmatov atyndaǵy Til jáne ádebıet ınstıtýty Qoljazbalar qorynda saqtalǵan. Ǵylymı qosymsha retinde osy úlginiń tolyq faksımılıesi de jınaqta jarııalanǵan. Sonymen qatar kitapqa 1952 jyly 8 maýsymda Frýnze qalasynda ótken «Manas» jyryn zertteýge arnalǵan konferensııada M.Áýezovtiń jasaǵan «Sozdat narodnyı varıant «Manasa» degen áıgili baıandamasy da engenin aıta ketý kerek.
Basqosý aıasynda Alash muralaryn zerttep júrgen birqatar ǵalym-qaıratkerler Túrki akademııasynyń arnaıy nagradalarymen marapattaldy. Túrki áleminiń tarıhı-mádenı baılanystaryn damytýǵa qosqan zor úlesi úshin akademık Mámbet Qoıgeldıevke akademııanyń arnaıy Altyn medali, belgili ádebıetshi ǵalym Kenjehan Matyjanovqa Túrki akademııasynyń Kúmis medali tapsyryldy.
ALMATY
