Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Prezıdent tapsyrmasy tolyq oryndalmady
Jahan jurtyn jalt qaratqan «Qasiretti qańtar» oqıǵasyn otandastarymyz umytyp úlgergen joq. Otanymyzdy sharpyǵan «órt» kógildir otyn máselesinen bastalyp, birqatar laýazymdy tulǵalardyń qyzmetten ketýimen aıaqtalǵany anyq. Ot neden tutandy, oǵan kim nemese ne kináli? Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıyl 11 qańtarda Parlament Májilisiniń otyrysynda osy oqıǵanyń ózegine úńilip, «Elimiz dýshar bolǵan aýyr qasirettiń sebepterin saralap, onyń saldaryna naqty baǵa berý – aldymyzda turǵan óte mańyzdy mindet», deı kele «Qaıǵyly jaǵdaı negizinen kúrdeli əleýmettik-ekonomıkalyq məseleler men keıbir memlekettik organdar jumysynyń tıimsizdigi, naqty aıtqanda, olqylyǵy saldarynan bolǵanyn moıyndaý kerek. Jeke atqarýshy organdardyń kúrdeli jaǵdaı men azamattardyń qajettilikterinen aıtarlyqtaı alshaqtaýy baıqaldy. Bılik qurylymdarynyń ókilderi halyqtyń ómirine, olardyń umtylystary men qajettilikterine qatysty qate kózqaras qalyptasty», dedi.
Osy sózderden soń bılik ókilderi halyqqa jaqyndaı túsedi, onyń umtylystary men qajettilikterine qulaq túredi dep edik, anyǵynda olaı bolmaı shyqty. Nege? Máselen, osy otyrysta Memleket basshysy Úkimetke ýtıl alymynyń mólsherin qaıta qaraýdy tapsyrǵan edi. Ereýilden soń eńsesi basylǵan halyq osy bastamadan úlken úmit kútti. Sebebi elimizdegi avtokólik naryǵy básekeniń joqtyǵynan baǵa qymbatshylyǵyna batpaqtap jatqan bolatyn. Prezıdenttiń pármeni tym quryǵanda osy máseleniń oń sheshimin tabýǵa yqpal ete me dep úmittendi. Alaıda halyq úninen qulaq asatyn memlekettiń bılik ókilderi halyq únine qulaq asa alǵan joq. Tipti Prezıdent tapsyrmasy 50% ǵana oryndaldy dese de bolady. Ony biz ýtıl alymynyń quny tek teń jarymyna tómendegenin bilip aıtyp otyrmyz.
Únimizdi estıtin Úkimet qaıda?
Bir qyzyǵy, Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Roman Sklıar «Habar24» telearnasyna bergen suhbatynda «Qoǵamdyq pikir qalyptastyryp, kádege jaratý alymyn tolyǵymen joıýdy talap etetinder shetelderden tehnıka ımporttaýshylardyń múddesi úshin jumys isteıdi. Bul shyn máninde olardyń el ekonomıkasyna qarsy ekenin bildiredi», dep áldekimderdi aıyptap otyr. Ondaı adamdardy kádege jaratý alymyn joıýdy talap etkenderdiń arasynan izdegen qanshalyqty durys? Sebebi naq osy qoǵamdyq qozǵalystar ýtıl alymy máselesin kóterýge sebep bolyp, keıin Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi Ekologııa vıse-mınıstri Ahmetjan Pirimqulov pen burynǵy «О́KM operatory» JShS basqarma tóraǵasy Medet Qumarǵalıevtiń ýaqytsha tergeý ızolıatoryna qamalǵanyn rastaǵan joq pa edi? Bálkim el ekonomıkasyna qarsy tulǵalar men áreketterdi áli de izdeı túsý kerek shyǵar?
Avtoóndiristi «qoldan jemdeýdiń» qajeti joq
– «О́KM operatory» JShS úlken jemqorlyq shemasynyń bir ǵana bólshegi edi. Onyń qyzmeti «Jasyl damý» AQ-ǵa berilgenimen, jemqorlyq shemasy joıylǵan joq. Burynǵy qalypta «qyzmet ete beretin» sekildi. Úkimet pen Indýstrııa jəne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi eń aldymen elimizdegi avtokólik qurastyrý salasyn qoldaýǵa múddeli. Al elimizdegi Ekologııalyq kodekste ýtıl alymynyń qaǵıdasy anyq jazylǵan. Ýtıl alymy degenińiz – naqty kədege jaratý úshin jasalatyn tólem. Biz bir nərseni túsinbeımiz, qazaqstandyqtar jeke avtoóndiristi qoldaý úshin nege qomaqty qarajat tóleýge tıis? Tipti bul otandyq avtoóndiris te emes. Lokalızasııa da joq. Biz ony kópten beri aıtyp júrmiz. Tıisinshe, elimizde qurastyrylatyn qaı avtokóliktiń bolsyn qosalqy bólshegi jasalmaıdy. Barlyǵy shetelden satyp alynady. Iаǵnı siz ben biz ýtıl alymyna tólep júrgen qarajattyń bir bóligi shetel asyp jatyr, – dedi saıasattanýshy Sanjar Boqaev.
Onyń aıtýynsha, qazaqstandyqtar otandyq avtoóndiristi emes, sheteldik óndirýshilerdi qoldap júr. Al muny ədildik dep aıtýǵa kelmeıdi. Bul rette S.Boqaev Ekologııalyq kodekske birqatar ózgeris engizýdi talap etip otyr. Saıasattanýshy nelikten «Jasyl damý» AQ-ǵa shekteýsiz quqyq berilip, olar óz kezeginde jeke avtoóndiristi qoldap otyrǵanyn túsinbeıdi. Alaıda bılik ókilderi bolsa otandyq avtokólik salasy joq degen sózben múlde kelispeıdi. Máselen, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri Marat Qarabaev qazaqstandyq avtoóndirýshiler iri torapty qurastyrýdan usaq torapty avtóndiriske kóship jatqanyn aıtady.
– Bizde avtokólik salasy joq. Qur dóńgelegin alyp, qoıa salady dep jatady. Bul olaı emes. Jalpy, kólik qurastyrý salasyn úsh kezeńge bólýge bolady. 1-kezeń – iri torapty qurastyrý. 2-kezeń – usaq torapty qurastyrý. 3-kezeń – qosalqy bólshekti óz elińde shyǵarý. Bul – álemdik algorıtm. О́tken 10 jylda biz tolyǵymen iri torapty qurastyrýdy úırendik. Endi usaq torapty qurastyrýǵa ótip jatyrmyz. Iri torapty qurastyrǵanda 50-100 operasııa jasalady. Al usaq torapta – dánekerleý, boıaý, shanaqty qurastyrý, ony maıystyrý bar, ıaǵnı myńnan astam operasııa jasalady. Ony isteıtin mamandar – el azamattary. Búgingi qalyptasyp kele jatqan eldiń ınjenerlik áleýeti. Servıstik qyzmetterdi qosa eseptegende, 14,5 myń adam eńbek etýde. Olar joǵary jalaqy alady, joǵary tehnologııalyq mamandar retinde qalyptasýda, – dedi vıse-mınıstr.
M.Qarabaevtyń aıtýynsha, byltyr el naryǵynda satylǵan avtokólikterdiń 65 paıyzyn otandyq ónimder qurady. Iаǵnı jańa kólik satyp alǵan qazaqstandyqtardyń 65 paıyzy kádege jaratý alymyn tólegen joq. Qalǵan 35 paıyz ımporttyq kóliktiń basym bóligi Mercedes, BMW sııaqty premıým sanatyndaǵy mashınalar. Bul kólikterge ýtıl alymy tólendi. Biraq túsken qarajat erteń eldiń ıgiligine, ıaǵnı halyqqa jeńildetilgen avtonesıe berýge jaratylady.
– Ýtıl alymyn alyp tastasa, el aýmaǵyna eski avtokólikter aǵylady degen jańsaq pikir aıtylyp júr. Bul sóz shyndyqqa janaspaıdy. Sebebi elimizde tehnıkalyq reglament bar. Iаǵnı avtokólik Euro-4 klasyna sáıkes kelý kerek. Buǵan qosa, Qazaqstanda alǵashqy tirkeý jarnasy baryn da umytpaǵan jón. Onyń quny 1,5 mln teńge shamasynda. Endeshe elimizge keletin eski kólikterge shekteý qoıýǵa bolady. Eshbir damyǵan memlekette ýtıl alymy shekteý quraly retinde paıdalanylmaıdy, – dedi «Qazaqstannyń táýelsiz avtobıznes odaǵy» JK jáne ZTB basqarma tóraǵasy Berik Zaıyrov.
Jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyq emes pe?
Ýtıl alymy týraly aıtqan kezde otandyq avtokólik júrgizýshilerin onyń qymbatshylyǵy ǵana emes, bul jemqorlyq áreketterdiń álpeti emes pe degen suraq jıi mazalaıdy. О́tken ǵasyrdyń basynda asharshylyq qalaı qoldan jasalsa, avtókólik salasyndaǵy búgingi qymbatshylyq ta dál solaı qoldan jasalyp otyr emes pe? Árıne, ajalmen arpalysyp ashyqqan halyqty búgingi jaǵdaımen salystyrýǵa kelmeıtin shyǵar, alaıda el túsinbeıtin, aqylǵa qonbaıtyn, halyqty áýre-sarsańǵa salatyn qadamdar áli de bolsyn kelmeske ketken joq.
– Jasyratyny joq, ertegige ábden toıdyq. Qazaqstanda Toyota Fortuner, SsangYong Nomad, Peugeot, Geely qurastyryla bastaǵanda-aq avtoderjavaǵa aınalýymyz kerek edi. Tipti álemdik naryqqa avtokólik eksporttaı bastaýǵa tıis edik. Alaıda nátıje biz kútkendeı bolmady. Tutynýshylary 6-7 aılap kezekte turatyn, kólik qurastyrýshylary ishki naryqty qamtamasyz ete almaıtyn shala-jansar avtoóndiristi qolǵa aldyq. Jetken «jetistigimiz» osy. Buǵan deıin de aıtyp júrgenimdeı, osy saladaǵy qazirgi qurammen – qadaǵalaýshy mınıstrlikpen, kásipkerlerdiń kóńil kónshitpeıtin áreketimen otandyq avtoóndiristiń bolashaǵy joq. Kórshi memleketterdegi kásipkerler eshqandaı salyqtyq jáne ózge de jeńildiktersiz-aq damyp jatqan kezde otandyq avtóndiris ókilderi «álpeshtep» otyrǵannyń ózinde qolynan túk kelmeıtinin kórsetip otyr, – dedi «Ýtılsborǵa jol joq» qoǵamdyq qozǵalysynyń belsendisi Nuraddın Sadyqov.
Onyń aıtýynsha, mundaı avtoóndiristiń barynan joǵy. Sebebi otandyq avtoóndiris salasyndaǵy kásipkerler naryqtyq básekelestik zańdylyǵymen áreket etýge qaýqarsyz. Sondyqtan budan bylaı ondaı avtoóndiristi «qoldan jemdeýdi» doǵarý kerek.
– Elimizdegi ýtıl alymynyń qazirgi quny ekonomıkanyń, ne bolmasa halyqtyń múddesi úshin emes, shaǵyn toptyń pármenimen qalyptasyp otyr. Tipti muny jeń jushyna jalǵasqan jemqorlyq der edim. Jalǵyz men emes, kózi ashyq, kókiregi oıaý kóp otandasymyz osylaı oılaıdy. Máselen, «Ýtılsborǵa jol joq» qoǵamdyq qozǵalysynyń quramynda osy kúni 30 myńǵa jýyq adam bar. Otyz myń adamnyń kózqarasy bir jerden shyǵyp otyrǵan soń, ýtıl alymy máselesine mán beretin kez keldi, – dedi kabeldik-ótkizgishtik ónimder salasynyń kásipkeri Vladımır Kım.
Memleket basshysy bıyl 21 qańtarda otandyq bıznes ókilderimen kezdesken kezde «Halyqtyń jartysynyń aılyq tabysy 50 myń teńgeden aspaıdy. Bul – jylyna 1 300 dollardan sál ǵana asady degen sóz. Mundaı aqshamen ómir súrý múmkin emes», degen edi. Endeshe, 50 myń teńgeden joǵary jalaqy ala almaı otyrǵan otandastarymyz eń arzany 5-6 mln teńgeden bastalatyn qazaqstandyq avtokólikti qaıtse taqymdaı alady? Bireý qymbat kólik jasap, endi bireý oǵan zańdy jol usynyp júrgende qarapaıym halyqtyń qamyn kim oılaıdy? «Kóbelek kelip kúmp etip, kóbigin iship ol ketti. Japalaq kelip jalp etip, jarymyn iship ol ketti. Qarǵa kelip qarq etip, qalǵanyn iship ol ketti. Saýysqan kelip sańq etip, sarqyp iship ol ketti. Qyrǵaýyl kelip qıqý sap, qazan túbi qaspaǵyn qyrnap iship ol kettiniń» keri bul. Avtokólik naryǵynda adal báseke bolmaı, qoǵam alǵa baspaıdy.
