Balalar aýtızmi: Áleýmettendirýdiń álegin árkim bile bermeıdi

Aýrý emes – genetıkalyq aýytqý

Ádette mundaı belgiler aýtıstik spektrdiń aýytqýlary bar balalardyń boıynda kezdesedi. Keıingi 13 jylda Qazaqstanda aýtıst balalar sany 37-den (100 myń adamǵa shaqqanda 0,8%) 2008-2020 jyldary 756-ǵa deıin (100 myń adamǵa shaqqanda 12,7%) artyp otyr.

– Aýtızm – dert, aýrý degen túsinik bar. Aýrý bolǵan soń onyń emi de bolýy kerek dep topshylaıtyndar da jetip artylady. Dál osyndaı túsinikpen bizdiń ortalyqqa kelip em, shıpa izdeıdi. Anyǵynda olaı emes. Sebebi bizdiń ortalyqta birde-bir medısına qyzmetkeri, dáriger joq. Biz aýtıstik spektrdiń aýytqýlary bar balaǵa tek pedagogıkalyq ádister arqyly áser ete alamyz. Aýrý bolmaǵan soń aýtızmdi erekshe psıhologııalyq jaǵdaı, kúı dep túsingen durys. Mundaı ereksheligi bar balalar álemdi, qoǵamdy, aınalany, ómir súrý ortasyn ózgeshe qabyldaıdy. Ondaı balalardyń, eń aldymen, adammen qarym-qatynas ornatý daǵdysy buzylǵan der edim. Sebebi bala bitken eresekterge, qurby-qurdastaryna elikteý, úlgi alý arqyly damymaı ma? Al aýtıstik spektrdiń aýytqýlary bar balalardyń qarym-qatynas ornatý qabileti damymaǵan soń olardy oqytý, úıretý úrdisi de ońaıǵa soqpaıdy, – dedi Nur-Sultan qalasy ákimdiginiń «Asyl Mıras» aýtızmi bar balalardy qoldaý ortalyǵy» KMM basshysy Qarlyǵash Jaǵyparova.

Onyń aıtýynsha, aýtızm – aýrý emes. Oǵan qarsy dári-dármek joq. Olqylyqtyń ornyn toltyrýdyń jalǵyz joly – pedagogıkalyq turǵyda áser etý. Bul rette, asa mańyzdy dúnıe – aýytqýdy neǵurlym erte anyqtaý. Mamandar nemese ata-ana balanyń boıyndaǵy erekshelikti barynsha erte baıqaǵan bolsa, ony áleýmettendirý de soǵurlym tez jolǵa qoıylady.

– Máselen, jýyrda nebári bir jarym jasar balada aýtıstik spektrdiń aýytqýy bary belgili boldy. Al anasy qandaı da bir belgilerdi náresteniń toǵyz aıynda baıqap, kóńilinde kúdik ornapty. Tipti, ile-shala dárigerlerge aparǵanyn aıtty. Soǵan qaramastan, naqty dıagnoz balanyń bir jarym jasynda qoıyldy. Bir ókinishtisi, osyndaı aýytqýy bar balalardy keıbir adamdar ózge ǵalamshardyń turǵyndary retinde qabyldap jatady. Sebebi, olardyń óz álemi, tanym-túsinigi, ózindik qundylyqtary bar. Bizge olardyń álemi qanshalyqty túsiniksiz bolsa, olar úshin de bizdiń álem sonshalyqty beımálim. Árıne, pedagogıkalyq áser de qulan-taza aıyqtyra almaıdy. Alaıda bala osyndaı áserlerdiń nátıjesinde ózine beı­málim álemde ómir súrýge, qarapaıym daǵ­dylarǵa beıimdelýge úırenedi. Olarǵa qa­jet­ti­si – osy. Túsiný, úırený, beıimdelý, qarym-qatynas ornatý, – dedi ortalyq basshysy.

Aýtısterdiń arasynda sóıleý qabileti buzylǵandary da, kerisinshe tańdaıy ta­qy­ldap turǵandary da bar. Mátindi mú­dir­meı oqyp, óleń shýmaqtaryn ynta-jiger­­men aıta alady. Soǵan qaramastan, sóı­leý qabileti áńgimelesýge, qarym-qaty­­nas ornatýǵa baǵyttalmaıdy. Tipti, áńgi­me­le­sýge arnalmaǵan dese de bolady. Son­dyq­tan mundaı balalarmen neǵurlym erte jumys isteý, áleýmettendirý kerek. Qo­ǵam­ǵa, qorshaǵan ortaǵa beıimdelgen bala bala­baq­sha­ǵa, mektepke, joǵary oqý ornyna barady. Tartynbaıdy. Jasqanbaıdy.

– Bul rette, aýytqý qaıdan paıda bolady degen zańdy saýal týyndaıdy. Meniń pikirim eń aldymen zertteý nátıjelerine, osy saladaǵy ǵalymdardyń qorytyndylaryna negizdeledi. Sondyqtan bul olqylyqty – genetıkalyq aýytqý, buzylý dep aıtar edim. Árıne, adamdar arasynda buǵan qatysty san alýan boljamdar bar. Balanyń qursaqta jatqan kezindegi, dúnıege kelgennen keıingi ekologııanyń, qandaı da bir zaqymnyń kesiri deıtinder de tabylady. Alaıda ǵalymdardyń basym kópshiligi ázirge osy genetıkalyq aýytqý degen pikirge toqtalyp otyr. Tipti, keıbir adamdar zamanaýı telefondardyń, gadjetterdiń áseri dep te esepteıdi. Árıne, ba­lanyń mundaı quraldarǵa túbegeıli táýel­di bolyp qalǵany da durys emes. Sebe­bi, ondaı balalar ata-anasymen, qurby-qur­das­ta­ry­men qarym-qatynas ornatýdy azaıtady. Qarapaıym áńgimelesý daǵdysy tejeledi, – dedi Q.Jaǵyparova.

Telefonǵa telmirgen bala áńgimelesýge qulyqsyz

Rasymen de, qazirgi balalar besikten beli shyqpaı jatyp gadjetke áýes. Sebebi olarǵa qor­shaǵan ortaǵa qaraǵanda smartfon álemi qy­zyǵyraq. Gadjetter tili olarǵa neǵurlym tú­sinikti, áserli kórinedi. Soǵan qol jetkizý úshin barlyq aıla-sharǵyǵa barýǵa ázir. Jy­laı­dy, jer tepkileıdi, oǵash minez, qıly qy­lyq kórsetedi. Mazamyzdy almasyn dep ata-ana da qolyna telefon ustatyp quty­la­dy.

– Tańnan keshke deıin telefonǵa telmirip otyrǵan balaǵa birdeńe úıretý múmkin be? Joq. Alaıda qaýiptisi ol emes. Qaýip – bir ǵana qaharmandy, bir ǵana mýltfılmdi kórý­den, bir ǵana oıyndy oınaýdan keledi. Mundaı kezde balada damý, ózgeni túsiný qabileti tejeledi. Sondyqtan balaǵa kúni boıy bir deńgeıdegi mýltfılmderdi kórsetý durys emes. Bul áreket balanyń damýyna keri áserin tıgizedi. Máselen, keı ata-analardan balalaryńyz oınaı ma dep suraımyz. Álbette, kólikterdi, ózge de oıynshyqtardy bir qatarǵa tizip oınaıdy dep jaýap qatady. Alaıda qatar-qatar tizý – oıyn emes. Oıynda damý, jetilý bolýy kerek. Mysaly, kólikti qur tizip qoımaı, oǵan kólik turaǵyn turǵyzý, bir nárse tıeý, túsirý syndy áreketter bolýy tıis. Oıynnyń damý deńgeıi, kezeńi bar. Soǵan qaramastan aýtızmniń ózegi gadjet emes, genetıkalyq aýytqý degen pikirge basymdyq beremin, – dedi Q.Jaǵyparova.

2015 jyly Bolat О́temuratov qory qaıy­rymdylyq is-sharalarynyń aıasynda «Aýtızm. Barshamyzǵa bir álem» baǵ­dar­lamasyn ázirledi. Atalǵan baǵdarlama aýtızmge shaldyqqan balalarmen jumys isteıtin, osy sanattaǵy balalardy tárbıelep otyrǵan otbasylarǵa qoldaý kórsetetin «Asyl Mıras» ortalyqtar jelisin qurýdy kózdedi. 2020 jylǵa deıin osy ortalyqtar barynsha qarqyndy damydy. Qor sheteldiń aldyńǵy qatarly mamandaryn shaqyryp, ortalyq qyzmetkerlerine jańa ádistemelerdi, tehnologııalardy úıretti.

– Ortalyq mamandaryn AQSh, Uly­br­ıtanııa memleketteriniń osy salada kóp­jyl­dyq tájirıbesi bar mamandary shyń­dady. Olardyń Marcus syndy álemge áıgili aýtızm ortalyqtary da bar. Biz minez-qu­lyq­ty qoldanbaly taldaýdyń ABA ádis­te­mesi negizinde jumys isteımiz. Bul ádis­teme álemdik deńgeıde tıimdiligin kór­set­ti. Alaıda atalǵan ádestemeni tolyq qol­da­namyz dep aıta almaımyn. Sebebi, bul ádisteme aýtıstik spektrdiń aýytqýlary bar balamen táýlik boıy ári kún saıyn jumys isteýdi kózdeıdi, – dedi Q.Jaǵyparova.

Jalpy, bul baǵdarlama 5 jylǵa jos­par­lanǵan bolatyn. Osy ýaqyt ara­ly­ǵyn­da zamanaýı ádistemelerdi meńger­gen bilikti mamandardy oqytyp shyǵý, jumys júıesin jolǵa qoıý, keıin osy ortalyqtar jelisin memlekettiń menshigine berý kózdeldi. Osy­laı­sha, 2020 jyly ortalyqtar memleketke berildi. Sonyń biri – Nur-Sultan qalasy ákimdiginiń «Asyl Mıras» aýtızmi bar balalardy qoldaý ortalyǵy» kommýnaldyq memlekettik mekemesi.

– Ortalyq memlekettiń menshigine be­ril­ge­nimen Bolat О́temuratov qorynan múldem qol úzip qaldy dep aıta almaımyz. Maman daıarlaý, oıynshyqpen qamtý máselesinde qor áli de qolushyn sozyp keledi. Osylaısha, búginde elordadaǵy ortalyqta azdy-kópti 16 maman eńbek etedi. Defektolog-psıholog mamandardy iriktep, jumysqa qabyldaý isi de ońaıǵa soqpaı otyr. Sebebi, mundaı mamandar eń aldymen biz qoldanatyn ádistemeni meńgerýi tiıs. Sondyqtan olardy eń aldymen is tájirıbesinen ótkizip, oqytamyz. Soǵan qaramastan, dıplomy bar barlyq defektolog-psıholog mamandar qatarymyzǵa qosylyp kete almaıdy. Tájirıbesi bolmaǵandyqtan ba, joq álde erekshe balalarmen jumys istep kórmegen soń jasqanady ma, áıteýir ózine júktelgen mindetti ilip ákete almaıtyndar kóp, – dedi Q.Jaǵyparova.

338 bala kezekte tur

Ortalyqta balalarǵa kýrs boıynsha kó­mek kórsetiledi. Bir kýrs 3 aıǵa sozylady. Bul shamamen – 36 sabaq. Balalar aptasyna 3 ret keledi. Bir sabaq 1 saǵat júrgiziledi. Búginde 85 bala kýrstan ótip jatyr. Árıne, olardyń bári bir kúnde kelip, kýrsty bir kúnde támamdamaıdy. Ikemdi keste bar. Búgin kýrsty bir bala bitirse, erteń onyń ornyn basqa bala basady.

– Aıryqsha atap ótetin másele – kezekte turǵan balalar sanynyń kóptigi. Osy kúni 338 bala kezegin kútip otyr. Sonyń 162-si – 3 jasqa tolmaǵan balalar. Biz peda­gog­terdiń júktemesine qaraı 85-100 bala ara­lyǵynda oqyta alatynymyzdy eskersek, ortasha eseppen 3,5 kýrs kezek kútip tur degen sóz. Elordada 5 psıhologııalyq-medısınalyq-pedagogıkalyq konsýltasııa (PMPK) bar. Balanyń damýynda qandaı da bir aýytqýdy baıqaǵan kezde ata-ana aldymen sonda barady. Ol jerdegi mamandar balany zerttep-zerdeleı kele, túzetý balabaqshalaryna, kabınetterine, túrli ortalyqtarǵa baǵyttaıdy. Aýtıstik spektrdiń aýytqýlary bar balalardy kóbine-kóp bizge joldaıdy, – dedi Q.Jaǵyparova.

2015-2019 jyldar aralyǵynda elor­da­daǵy «Asyl Mıras» ortalyǵyna 3 474 bala kezekke turdy. Ol kezde ortalyq je­ke­menshik edi. Sondyqtan osy ortalyqqa kelýge Nur-Sultan qalasynyń ǵana emes, Qa­zaqstannyń túkpir-túkpirindegi otandas­ta­rymyz nıet bildirdi. Osy jyldar ara­ly­ǵynda 1 034 balaǵa kómek kórsetilse, 2020 jyldan bastap ortalyq memlekettiń men­shigine ótkennen soń, búginge deıin 953 bala kezekke turdy. Sonyń 393-i osy orta­lyq­ta kómek aldy. 393 balanyń 108-i – 3 jasqa tol­maǵandar.

– Bizde 5 baǵdarlama bar. Men balany dıagnostıkadan ótkizip, qandaı baǵdarlama boıynsha oqytatynymyzdy anyqtaımyn. Balaǵa qaı baǵdarlama boıynsha qoldaý kórsetiletinin aıqyndaǵan soń jumys kestesi jasalady. Árıne, balany naqty qandaı baǵdarlama boıynsha oqytý keregin anyqtaý ońaı emes. Eger 2 baǵdarlamanyń arasynda tańdaý jasaý qajet bolsa, biz balany mindetti túrde baıqaý sabaǵyna qatystyryp, pedagogtiń tájirıbesine júginemiz. Al pedagog bolsa baǵdarlama krıterııin nazarǵa alady, – dedi osy ortalyqtyń ádiskeri Janat Ábdikárimova.

Eń bastysy, ortalyq mamandarynyń eńbegi óz nátıjesin berip keledi. Balalar qarapaıym daǵdylardy úırenip, is-áreket­ter­di oryndaýǵa beıimdele bastady. Árıne, nátıje bolǵan soń ata-analar da balalaryn bir kýrspen shektemeı, taǵy da ákelgisi keledi. Alaıda kezekte turǵandardyń sany tym kóp bolǵandyqtan, uzaq ýaqyt kútýge týra keledi. Sondyqtan elimizde osyndaı ortalyqtardyń sanyn arttyrý máselesi áli de ózektiligin joı­ǵan joq.

– Negizinen minez-qulyqty qoldanbaly taldaýdyń ABA ádistemesin basshylyqqa alǵanymyzben, balanyń damýyna erte aralasýdyń Denver modelin, balalardyń tilin shyǵarýǵa baǵyttalǵan Djasper ádis­te­me­sin de qoldanamyz. Mundaı qadam­dardyń bar­ly­ǵy aýtıstik spektrdiń aýytqýlary bar bala­lar­dyń damýyna úlken úles qo­sa­dy. Alaıda balanyń boıyndaǵy aýtızm belgileri tolyq joıylyp ketpeıtinin de eskerý qajet. Tipti, mundaı balalarǵa ómir boıy qoldaý kórsetý kerek desem de artyq aıtqandyq bolmaıdy. Al ondaı kómekti ata-anasynan artyq kim kórsetsin? Sondyqtan biz sabaqtarǵa ata-anany da aralastyramyz. Olar balasyn kabınettiń syrtynda kútip otyrmaıdy. Mamannyń qalaı jumys isteıtinin ba­qy­laı­dy, úırenedi. Bizdiń maqsatymyz ata-anadan defektolog-psıholog maman daıar­lap shyǵarý emes, balaǵa qoldaý, kómek kórsetýdi úıretý. Qor osy baǵ­darlamany qolǵa ala bastaǵan kezde aldy­men osy máseleni al­dyń­ǵy orynǵa qoıǵan bolatyn. Ata-anaǵa jeke aqparattyq-oqytý semınaryn ótkizemiz, – dedi ortalyq basshysy.