– Siz qazaqstandyq sporttyń, sonyń ishinde buqaralyq, balalar men jasóspirimder sportynyń damýy nege toqtap qaldy dep oılaısyz?
– Meniń oıymsha, bul bizde eshkimniń uzaq merzimdi perspektıvany oılamaýyna baılanysty. Sheneýnik bolyp máńgi otyra berem deý – qate pikir. Sondyqtan nátıjeni osy jerde jáne dál qazir kórsetý kerek. Al bolashaqtyń negizin búgin qalaý úshin balalar men jasóspirimder sportyn damytýdy qolǵa alý qajet. Jeńisterge jetý dáýiri tek birneshe jyldyq tynymsyz eńbekten keıin bastalady. Mınıstrdiń nemese ákimniń jasaǵan jumysynyń jemisin olar ketkennen keıin basqa bireý paıdalanýy múmkin. О́kinishke qaraı, bizde adamdar nátıjege birden qol jetkizgisi keledi. Biz mundaı kózqarastan bas tartyp, buqaralyq, balalar men jasóspirimder sportyn damytýǵa den qoıýymyz kerek. «Buqaralyq bulqynyspen – sheberlikke!» urany eshqashan ózektiligin joǵaltqan emes. Jaqyn aradaǵy birneshe olımpıadanyń Qazaqstan úshin tabysty bolýy ekitalaı ekenin túsinip, mımen qabyldaý qajet, esesine elimizde sport damı bastaıdy.
– Bizdiń sporttyń álemniń ozyq elderindegideı damýyna ne kedergi keltirip otyr? Sporttan eshkim aqsha tabýdy talap etpeıdi, kerisinshe, ol tutasymen memlekettiń moınynda emes pe?
– Shynynda da, memleket sportqa jetkilikti qarjy bólip jatyr. Men damýdyń negizgi kedergileriniń biri – bir sáttik nátıjege qol jetkizýge degen qulshynys der edim. Sondaı-aq qazaqstandyq sportta sybaılas jemqorlyq tamyryn tereńge jaıǵan. Bólingen bıýdjettiń 20-40 paıyzy para berýge jáne basqa da beıresmı tólemderge ketip jatyr dep oılaımyn. Bul eshkimge qupııa emes.
Jas mamandardy Qazaqstanǵa bilim alyp qaıtýlary jáne elge paıdasyn tıgizýleri úshin shetelderge oqýǵa jáne taǵylymdamaǵa jiberý qajet. Mundaı bilimdi bári birdeı ala almaıdy, bilim alǵannyń ózinde elimizde ony qajetke jarata alatyndar saýsaqpen sanarlyq. Eski júıe olardyń damýyna jol bermeıdi, kerisinshe, qanattaryn kesedi, janbaı jatyp sóndiredi.
Sonymen qatar elde sporttyq ınfraqurylymnyń hali múshkil. Ásirese óńirlerde jastardyń bos ýaqytyn sportpen ótkizetin oryndary jetispeıdi. Jaǵdaı jaqsaryp kele jatqan sııaqty bolyp kóringenimen, qarqyny biz qalaǵandaı emes. Onyń ústine balalar jattyqtyrýshylarynyń jalaqylary tómen. Bul máseleni tez arada sheship, jattyqtyrýshynyń mártebesin shuǵyl kóterý kerek.
– Memlekettik bıýdjetten bir jylǵa bólinetin qarajat nelikten birneshe aıdan soń taýsylyp qalady?
– Bul rette kiltıpan josparlaýda, dálirek aıtqanda, qarajattyń durys bólinbeýinde. Bul suraqqa bir naqty sport túrine silteme jasamaı jaýap berý maǵan ońaı emes, biraq mundaı problemanyń bar ekeni jasyryn emes.
– Sizdiń oıyńyzsha, Qazaqstandaǵy sportqa jaýapty sheneýnikter memleket aqshasyna nege sonshama jarmasyp alady?
– Bıýdjetti baqylaıtyn adamnyń qolynda úlken bılik bolatyny sózsiz, bir sebebi osy shyǵar. Qarjy kranyn ashyp-jaýyp otyratyn sheneýniktiń esebi túgel, demeýshilik ınvestısııalar túrinde qosymsha qarajat tartý jónindegi mindetine asa bas aýyrtpaıdy. Oǵan artyq jumystyń qajeti joq, memlekettik aqshanyń ústine jaıǵasyp alyp, óz qalaýynsha tarata beredi. Biraq bizdiń elde bul tek sportqa ǵana qatysty emes qoı.
Menińshe, kez kelgen sheneýnik memleketshil bolýǵa tıis – ol memlekettiń múddesin bárinen joǵary qoıyp, óz orny men bıýdjettik aqshaǵa jabysa berýin toqtatyp, zııandy pıǵyldardan ada bolýǵa tıis.
Taǵy bir aıta keterligi, bizde sportshylarǵa demeýshilerdiń qarajatyn usyna alatyn naryq joq. Bul naryq múldem damymaǵan, sportshylar men jetekshi brendter arasyndaǵy ońǵa basqan ister men yntymaqtastyq mysaldary múldem az. Bul, negizinde óte perspektıvaly baǵyt jáne ony damytý qajet. Sportshylar tanymal bolýǵa tıis, sonda olardy dáripteý de jumysy jaqsy júredi, munyń ózi sporttyń buqaralyq sıpat alýyna yqpalyn tıgizedi.
– Sizdiń oıyńyzsha, bıznes qazaqstandyq sportqa qarjy salýǵa nege qulyqsyz?
– Bıznes ádette ınvestısııany ózine paıdaly jerge salady. Oǵan qandaı bolsyn bir sportshyny nemese komandany óziniń ambassadory retinde paıdalaný, onyń kómegimen óziniń brendi týraly habardarlyqty arttyrý, óz ónimderiniń satylýyn jaqsartý paıdaly bolsa, onda bıznes bul salaǵa qýana keledi.
– Bul tyǵyryqtan shyǵýdyń joly bar ma, álde úmit joq pa?
– Sportshylar men komandalar demeýshiler úshin tartymdy bolýǵa tyrysýlary qajet. Eń aldymen, olar jurtshylyqqa keńinen tanymal bolýǵa tıis. Bul úshin sportty telearnalarda, ınternette, qoǵamdyq keńistikte nasıhattaý jumysy júrgiziledi. Mysaly, bılbordtyń kómegimen kóp adamǵa belgili bolýǵa bolady. Adamdar óz zamanynyń qaharmandaryn tanýlary kerek. Olar tanyla bastaǵannan keıin bıznes te kóp kúttirmeıdi. Másele mynada — bizde naryq keńistigi tym tar, ol endi ǵana paıda bola bastady. Bul baǵytta qyrýar jumystar atqarylýǵa tıis.
– Degenmen, óz qarajatyn qazaqstandyq sportty damytýǵa salǵysy keletinder bar shyǵar, olarǵa qaıtarym retinde ne usynýǵa bolady?
– Elimizde sportty damytýǵa jumsalatyn qarajattyń basym bóligin memleket bólip otyr. Biraq mesenattar – sportty shyn súıetin adamdar da bar. Negizinen, olar sportshylardyń týystary men dostary nemese jankúıerleri. Biraq Qazaqstanda demeýshiler tarapynan júıeli qarjylandyrý isi qalyptaspaǵan. Negizinen, barlyq demeýshilik ınvestısııa HOK arqyly ótedi, óıtkeni oǵan jahandyq brendter qatysady. Bul salada yntymaqtastyqqa jol ashý tek biren-saran sport juldyzdarynyń ǵana qolynan keldi, olar – Ilıa Ilın, Serik Sápıev, Danııar Eleýsinov, Aleksandr Vınokýrov.
– Siz kóptegen máseleniń sheshimi retinde ataýly kómekti qoldanýǵa qalaı qaraısyz? Naqtyraq aıtsaq, bıznes ókilderi úshin de, sportshylar úshin de federasııalar, qaýymdastyqtar, ákimdikter sııaqty ártúrli qurylymdarǵa jutylyp ketpeı, tikeleı yntymaqtastyq jasaý áldeqaıda tıimdi bolar ma edi?
– Joǵaryda atalǵan áıgili sportshylar federasııalardy aınalyp ótip, jarnamalyq kelisimsharttardy tikeleı jasasa aldy. Biraq taǵy da aıtaıyn, olar – eń úzdik sportshylar, álem jáne Olımpıada chempıondary, olardyń esimderi kúlli jahanǵa máshhúr.
Sonymen qatar áýesqoı sportshylarymyzdyń da jeke demeýshiler izdeýine shek qoıýǵa bolmaıdy. Eger, mysaly ony ózi tapsa jáne osy demeýshiniń ónimderi boıynsha eshqandaı eskertýler nemese múddeler qaqtyǵysy baıqalmasa, onda sportshy qarjylandyrýdy tolyǵymen óz ıgiligine paıdalanýǵa quqyly bolýǵa tıis. Bul jaǵdaıda Federasııa odan eshqandaı úlesti talap etpeýi kerek. Mundaı tájirıbe qazaqstandyq sportshylardyń demeýshiler tabýyna múmkindik týǵyzar edi.
– Búkil álemde býkmekerlik keńseler tarapynan sportshylar men komandalarǵa demeýshilik etý tájirıbesi burynnan bar ekeni belgili. Qazaqstanda álde bir sebeptermen býkmekerlik keńselerdiń tabysy kazıno kiristerimen uqsastyrylǵan. Degenmen eger adam sporttyq is-sharalardyń nátıjesine bás tigetin bolsa, ol súıikti sport túrin qoldaýǵa múddeli degen emes pe? Bul máselege kózqarasyńyz qandaı?
– Shynynda da, álemniń barlyq jerinde, ásirese, sońǵy jyldary demeýshiler retinde túrli býkmekerlik keńselerdi tartý tájirıbesi qalyptasqan. Aıtpaqshy, ol Qazaqstanda da birtindep taralyp keledi. Men osy máseleni áli jete zerttep, óz pikirimdi tolyq qalyptastyrǵan joqpyn. Bir jaǵynan, olar sporttyń damýyna qomaqty qarjy sala alady jáne salyp ta jatyr, ekinshi jaǵynan qaraǵanda, býkmekerlik qumar oıynǵa jatady deýge bolady.
– Al sol býkmekerlik keńseler tarapynan ataýly kómekti qandaı da bir túrde júıeleýge bola ma? Mysaly, olarǵa paıdalarynyń belgili bir paıyzyn Qazaqstanda balalar men jasóspirimder sportyn damytýǵa baǵyttaýdy mindettesek qaıtedi? Sonda «qasqyr da rıza, qoı da aman» bolmaı ma, ıaǵnı mundaı aqsha «qumar» dep atalmaı, sportsúıgish jandardyń qamqorlyǵy bolyp sanalmaı ma? Nemese býkmekerlik keńseler bólgen qarajattyń bireýlerdiń qaltasyna túsip ketýine jol bermeý úshin ony sporttyq jarystardy uıymdastyrý men ótkizý, jol júrý, tamaqtaný, jas sportshylardyń júrip-turýyna aqy tóleýge jumsaýdy talap etsek she?
– Eger býkmekerlik keńseler belgili bir somasyn balalar men jasóspirimder sportyn damytýǵa jumsaıtyn bolsa, onda mundaı uıymdarmen yntymaqtasa qyzmet etýge bolar edi. Onyń ústine býkmekerlik keńselerdi óz tabysynyń belgili bir paıyzyn sportty damytýǵa baǵyttaýdy mindetteý durys ta bolar edi.
Anyqtama: Aıdar Mahmetov, QR Eńbek sińirgen sport sheberi
2010-2011 jyldary – «Astana» velokomandasynyń kommersııalyq dırektory.
2012 jylǵy 13 aqpannan bastap — «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory» AQ syrtqy jáne ishki kommýnıkasııalar jónindegi departamentiniń dırektory.
2013-2015 jyldary – «Astana» prezıdenttik kásibı sport klýbynyń bas menedjeri, qamqorshylyq keńesiniń múshesi.
2017 jylǵy 9 qańtardan bastap — Qazaqstan Respýblıkasy MMA jáne pankratıon ulttyq federasııasynyń qurmetti prezıdenti.
KazSport telearnasy Qoǵamdyq keńesiniń múshesi.
Sergeı SADYKOV
NUR-SULTAN
