Ekinshi jahan soǵysynyń ulttyq sana men rýhqa tıgizgen zardaby men kesapatyn qazaqtyń birtýar aqyny О́tejan Nurǵalıev týǵan aýylynyń tragedııasymen jyrlap shyqqan. «Soǵystyń sońǵy jazy» degen balladalar jınaǵy adam aıtyp jetkize almaıtyn, tek qana túısikpen sezinýge bolatyn sumdyq pen shyndyqty jipke kózinen tizgendeı etip beredi. Álgi sózdi aıtqan jylqyshy Aqańnyń da balalyq shaǵy soǵystan keıingi «qırandy» shaqpen tuspa-tus kelgen, qazir oılap otyrsam. О́mir boıy dalada jylqy baqqan adam. Bala kúnimde jylqy, qoı baǵyp sol kisilermen dalada kóp júrdim. Kúndiz jylqy túgendep árqaısymyz ár jaqta júremiz de, keshke aýylǵa birge qaıtamyz. Sonda bir-birimizge kórgen-bilgenimizdi áńgime qylamyz. «Ne kórdińiz, kimdi jolyqtyrdyńyz?» desem, tús áletinde Hamony kórgenin aıtady.
Hamo degenińiz aýyldyń ańshy, mergeni. «Ne istep júr eken?» desem, «bilmeımin, baǵana anaý Qýmolanyń syrtyn aınalyp biraz júrdi. Men Qaǵyltóbede otyrǵam. Jele-jortyp, yzǵytyp alady da, atynan túse salyp, myltyǵyn kezenip jaıaý bezektep biraz júredi. Sosyn bir tóbeniń basynan dúrbi salyp, atyna mine sap taǵy aıdaıdy da, túsip alyp taǵy jaıaý jóneledi. Shoshaıtyp myltyǵyn tastamaıdy qolynan. Adam emes, Gıtlerdiń qaldyǵy naǵyz» deıdi jylqyshy Aqań. Mundaǵy Qýmola, Qaǵyltóbe degen jer attary, arasy eki-úsh shaqyrym shoqy men tóbe. Gıtlerdiń qaldyǵy dep otyrǵany – Hamo, jylqyshy Aqań ekeýi – bir aýyldiki. Dalada birge júrgen adamdar. Bylaısha aıtqanda jaqyn bir-birine. Sóıtse de, Aqań jaqynyn «Gıtlerdiń qaldyǵy» deıdi. Nege deseńiz, Hamo aýylda ataqqa jetken mergen. Qystaı ań aýlaıdy, qoıan atady. Atqan oǵy jerge túspeıdi ásirelep aıtqanda. Ań bitkenniń ajalyna kórinedi. Mana atpen jele-jortyp, túsip jaıaý júgirip, qaıta atqa minip, qaıta túsip áýrelengeni – qoıannyń izin kesip júrgeni. Izine bir tústi eken, álgi qoıandy atyp almaı qoımaıdy.
Qoıan túnde jortyp, kúndiz qımyldamaı bir orynda jatatyn ań. Túni boıy jortqan uzyn qulaq tań aldynda belgili bir orynǵa jatarda, eshkim izdep tappas úshin iz jasyrady. Saırap jatqan izimen kele jatsańyz, kenet iz joǵalyp ketedi. Ol óz izimen keri qaıtyp, bir jaǵyna qaraı sekirip ketedi. Qoıan sekirgende tórt-bes metrden bir túsedi de, ári qaraı taǵy sondaı qashyqtyqqa túsip, iz jasyryp baryp jata qalady. Hamonyń atqa minip-túsip júrgeni sol, qoıan jatarǵa qaraı izden belgi bergende, attan túsip atyp alaıyn degeni. Bylaısha aıtqanda, qoıannyń janalǵyshy. Aqań sony bilgen soń «Gıtlerdiń qaldyǵy» atap otyr.
Soǵys maıdandaǵylardyń ǵana janyn almaıdy ǵoı. Kóringen butaǵa jasyrynǵan ańdy izdep tapqan Hamodaı bas saýǵalap tyǵylǵan jazyqsyzdardyń qanshasyn jutpady deısiz soǵys? Jas bala ma, jazyqsyz perishte me qaramaıdy. In túbinen túrtpektep turǵyzyp jiberip, jaıratyp salady. Ol jaqta qan maıdan urys júrip jatsa, myna jaqta el ishi túgelde jelýge de jaramaǵan basqarmalar jetim-jesirdi ókpege teýip ólimshi qylyp jatty. Olardyń kórgen taýqymeti maıdandaǵy erlerdiń jan alyp, jan bergeninen de aýyryraq. Saıyn Muratbekovtiń «Jýsan ıisinde» dobaldaı aıaǵymen basqarma tepkilegen Aıan, «Jabaıy almasyndaǵy» jetim-jesirler taýqymeti, aıta berse kóp... Sonyń bárin kórmese de Aqańdar estip ósti. Álgi zulymdyq ataýlyny kórgen úlkender ár oqıǵany topshylaı kele janalǵysh Gıtlerge jabatyn bolýy kerek. Biledi Aqań ony. Keıin dalada tóbe basynda otyryp, shı túbinde jatqan qorǵansyz qoıandy úrkitip, izine túsken Hamony kórgende oılanyp otyryp álgindeı oıǵa qaldy ma eken? «Gıtlerdiń qaldyǵy» degen sóz tekten tekke týa ma, áıtpese. Bul jerde biz Hamony kinálaýdan aýlaqpyz. Ákesi maıdanǵa qatysyp, «Qyzyl Juldyz» alyp kelgen ol da soǵystyń balasy. Dala kezip, qoıan atyp, ań aýlasa – bala-shaǵasynyń qamy. Sonaý bir jerdiń túkpirindegi aýyl adamyna jamanaty jetken Gıtlerdiń ylańy ǵoı oılandyratyn.
