Jahandyq uıymdardyń ahýalǵa qatysty boljamdary tipti de oń emes. Halyqaralyq valıýta qory bıyl Ýkraınanyń IJО́-si 25-35 paıyzǵa qysqarady, al Reseı ekonomıkasy «tereń resessııaǵa ushyraıdy» dese, Moody’s Reseı ekonomıkasynyń 7 paıyzǵa quldyraıtynyn, JP Morgan ekinshi toqsanda kórshi el ekonomıkasynyń 20 paıyzǵa kúrt qysqaratynyn eskertken. Qazaqstandaǵy Ekonomıkany qoldanbaly zertteýler ortalyǵynyń (AERC) málimdeýinshe, eýropalyq taýarlardyń kóbi Reseı arqyly tranzıtpen Qazaqstanǵa keletindikten, ǵalamat shekteýlerdiń teris áseri Qazaqstanǵa da tıedi.
«Eýroodaqqa Qazaqstan ımporty men eksportynyń 40 jáne 29 paıyzy tıesili. «Qazaqstan-Eýropa» jetkizý tizbegi qaıta qalpyna kelý úshin jańa tranzıt jolyn tabý qajet. Alaıda Reseı arqyly ótpeıtin tranzıt biz úshin birshama qymbatqa túsýi yqtımal. Qysqamerzimdi perspektıvada bizdegi jekelegen naryqtarda paıda bolatyn ýaqytsha tapshylyq eýropalyq taýarlar baǵasynyń ósýine alyp keledi.
Al uzaq merzimdi perspektıvada elge tasymaldaý quny qymbattaıdy. EO elderinen keletin ımporttyń 48 paıyzyn mashına jáne qurylǵylar qurasa, 26 paıyzyn hımııalyq zattar quraıdy. Sondaı-aq Qazaqstan EO-ǵa taýarlaryn Reseı arqyly eksporttaıdy. Naýryzdyń basynda-aq bizdiń eksporttaýshylar Reseıge salynǵan sanksııalar salqynyn sezinip úlgerdi: Antverpen, Gambýrg, Pıreneı, Rotterdam porttary qazaqstandyq júkterdi qabyldaýdan bas tartty. О́ıtkeni bizdiń taýarlar Reseı porttary arqyly jetkizilgen. EO-nyń Reseıge jarııalaǵan sanksııalary EO men Qazaqstannyń ózara saýda qatynasyn qıyndatyp jatyr», dep málimdedi AERC sarapshylary.
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń habarlaýynsha, Qazaqstan taýaryn eksporttaıtyn balama joldar izdeýde jáne bul rette Latvııany yńǵaıly nusqa retinde qarastyryp otyr. Qazirdiń ózinde Ventspıls, Lıepaıa jáne Rıga porttarymen aldyn ala kelisim bar kórinedi. Bylaısha aıtqanda, Latvııa ruqsatyn berip otyr, biraq dál qazir Reseı porttarynda turǵan bizdiń júkterdi Baltyq jaǵalaýyna baǵyttaý biraz ýaqyt alady.
Sonymen qatar sarapshylar teńge-dollar kýrsyna qańtarda bolǵan el ishindegi dúrbeleń emes, Reseı men Ýkraına arasyndaǵy soǵys qattyraq áser etkenin aıtady.
«Beıtaraptyq ustanymyna baılanysty jáne Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy qaqtyǵystardy dıplomatııalyq jolmen retteýdi ustanatyn el retindegi bedeli arqyly teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamy belarýs rýbline qaraǵanda azyraq áser etti. USD/KZT baǵamynyń ózgerýi Qazaqstan ekonomıkasy úshin saýda táýekelderin kórsetedi, al Belarýs rýbliniń baǵamy qysym men saıası táýekelderge ushyrap otyr. Álem lokdaýndardan áli esin jıyp úlgergen joq. Reseı men Ýkraına qaqtyǵysy saýda qatynastarynyń tepe-teńdigin taǵy da buzyp jiberdi. Jetkizý tizbeginiń buzylýy keı naryqtarda tapshylyq týyndatyp jatyr. Mysaly, Túrkııa kúnbaǵys maıy tapshylyǵymen betpe-bet keldi. Bul ónimdi olarǵa negizinen Ýkraına eksporttaıtyn. Sanksııalarǵa jaýap retinde Reseıdiń azyq-túlik taýarlaryn satýǵa shyǵarmaı qoıýy EAEO elderinde qant tapshylyǵyn kúsheıtip jiberdi. Ýkraına men Reseıdiń álemdegi jetekshi bıdaı tasymaldaýshy elder ekenin eskersek, bul ónimniń de kúrt qymbattaýy zańdy. Aqpanmen salystyrǵanda naýryzda bıdaı baǵasy 20,7 paıyzǵa ósip ketken. Mundaı tapshylyqtar óz kezeginde ınflıasııany tek kúsheıte túsedi», deıdi AERC.
Aqpanda Qazaqstandaǵy ınflıasııa 8,5-ten 8,7 paıyzǵa deıin jyldamdady. 24 aqpanda Ulttyq banktiń bazalyq stavkany 10,25-ten 13,5 paıyzǵa kótergenine qaramastan qymbatshylyq óz degenin jasady.
«Qazaqstandaǵy enshiles uıymdary arqyly dollardy reseılik kompanııalar alyp ketpes úshin Ulttyq bank dollar satylymyn shektedi. Biz qazir eki soǵysty kórip otyrmyz, biri – Ýkraınada, biri – álemdik ekonomıkada. Qazir naqty naryq faktory óte az, bári kútilimderge qurylǵan», degen paıym aıtady qarjyger Rasýl Rysmambetov.
Jýyrda Reseı men Ýkraına tarapy Túrkııada jolyǵyp, kelissóz júrgizdi. Onyń qorytyndysy boıynsha, Reseı Kıev pen Chernıgov túbindegi áskerı belsendiligin azaıtatyn boldy. Al osydan keıin salynǵan sanksııalar kúshin joıýy múmkin be? Ulybrıtanııa premer-mınıstri Borıs Djonson atysty toqtatý týraly kelisim sanksııalardy alyp tastaý úshin jetkiliksiz dep málimdedi. «Pýtınge qysymdy odan ári ekonomıkalyq sharalar arqyly da, áskerı kómek kórsetý arqyly da kúsheıtý kerek», deıdi ol. Sanksııaǵa qatysty AQSh pozısııasy da osyǵan jaqyn. Iаǵnı jekelegen óńirlerde atysty toqtatý – sanksııany alyp tastaýǵa sebep emes. Bálkim, soǵys tolyq toqtaǵanda ǵana Batys shekteýlerdi qysqartý nemese áserin azaıtý týraly oılana jatar.
Degenmen sanksııany alyp tastaý degenniń ózi asa ońaı nárse emes. Qysqa jáne uzaq merzimdi perspektıvada shekteýlerdiń Reseıge jeńil tımesi anyq bolyp otyr. Otandyq sarapshylar sońǵy kúnderdegi rýbldiń kúsheıýin ýaqytsha qubylys dep baǵalap, 1-2 aıdan soń 1 rýbl 2-3 teńge, tipti 1 rýbl 1 teńgege teńesýi múmkin dep boljam aıtady. EO Reseıdiń energetıkalyq resýrsynan tolyqtaı bas tartar bolsa, onda sanksııalardyń alyný yqımaldylyǵy joıylady, bolmasa tym azaıady.
Reseımen tyǵyz saýda qatynasyn qurǵan Qazaqstan úshin de qazirgi sát synaq kezeńi. Sanksııanyń saldary aýyr bolatynyn Iran mysalynan anyq baıqaýǵa bolady. Olar sońǵy 50 jyl boıy aýyr sanksııalardyń astynda ómir súrip kele jatyr. Ásirese sońǵy úsh jylda munaıy syrtqa eksporttalmaı, qatań ızolıasııaǵa ushyrady. AERC sarapshylarynyń aıtýynsha, el ekonomıkasy 2 ese qysqaryp, turǵyndary mardymsyz jalaqymen kúneltýde, 2018-2021 jyldary ortasha jyldyq ınflıasııa 35 paıyzdy quraǵan. Embargonyń engizilýine baılanysty munaı óndirisi 2 ese azaıdy. Sáıkesinshe, munaıdan túser tabys ta eselep qysqardy. Dollarǵa qatysty real kýrsy sońǵy 10 jylda 214 ese qunsyzdanyp ketken.
