Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Áleýmettik másele tabıǵı ósimdi tejeıdi
Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi Ulttyq statıstıka bıýrosynyń bıylǵy 1 aqpandaǵy málimetine sáıkes elimizde 19 143 243 adam ómir súredi. Jer aýmaǵy 2 725 000 sharshy shaqyrymdy alyp jatqan memleket úshin bul kórsetkish tym az ekeni aıtpasa da belgili jaıt. Sondyqtan toǵyzynshy terrıtorııany turǵyndarmen toltyryp, zamana synyna tótep berý úshin de eń aldymen tabıǵı ósimdi nazarǵa alǵan jón der edik. Alaıda tabıǵı ósim bolýy úshin adam balasyna qolaıly jaǵdaı, sapaly orta qajet. Biz aıtyp otyrǵan qolaıly jaǵdaı qalyptastyrý máselesi áýeli balabaqshadan bastalady. Balaqaılardy baǵatyn uıymdarda tapshylyq bolmasa hám onyń qoljetimdiligi nazarǵa alynsa, urpaq sany da arta túser edi. Áleýmettiń áýelgi suranysy osy.
Soǵan qaramastan balabaqsha tapshylyǵy kún tártibinen túsken joq. Ásirese memlekettik balabaqshalardyń sany azaıyp barady. Al jekemenshik balabaqshanyń aqysyn kez kelgen ata-ananyń qaltasy kótermeıdi. Árıne, memlekettik tapsyrysty oryndaıtyn mektepke deıingi bilim berý uıymdary da bar. Alaıda ondaı balabaqshalardyń basym kópshiliginiń aýlasy tar, sanıtarlyq jaǵdaıy kúmándi. Ol az deseńiz, sát saıyn áleýmettik jelini dúrliktirip, balany uryp-soǵyp jatatyn tárbıesiz tárbıeshiler taǵy bar. Sondyqtan ata-ananyń basym bóligi memlekettik balabaqshanyń bolǵanyn qalaıdy.
Bir qyzyǵy, memlekettik balabaqshalar salynady dep belgilengen jer ýchaskelerine keıin jekemenshik balabaqshalar salyna bastady. Bul jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyq pa, joq álde quzyrly organdardyń sharasyzdyǵy ma? Máselen, búginde Nur-Sultan qalasynda 1 244 190 adam turyp jatyr. Bul kórsetkish jyl sanap arta túspese, kemimeıtini anyq. О́kinishke qaraı, turǵyndardyń sany artqanymen, áleýmettik nysandardyń, ásirese memlekettik balabaqshalardyń sany tıisti deńgeıde arta qoıǵan joq.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıyl qańtarda otandyq bıznes ókilderimen kezdesýi kezinde «Qaǵaz júzindegi áleýmettik-ekonomıkalyq másele men onyń qazirgi shynaıy jaǵdaıynyń arasyndaǵy alshaqtyq syn kótermeıdi», degen bolatyn. Rasymen de, jyl basyndaǵy «Qasiretti qańtar» oqıǵasynda ot osyndaı túıini tarqamaǵan túıtkildi áleýmettik máselelerdiń saldarynan tutanǵan bolatyn. Alaıda odan sabaq alyp, turǵyndar talabyn elep-eskerip jatqan eshkim joq.
Jýyrda elorda turǵyndary osy másele boıynsha Beıbitshilik kóshesiniń boıyndaǵy Januıa otbasy ınstıtýtyn qoldaý ortalyǵynda dóńgelek ústel ótkizbek boldy. Alaıda bastamashyl toptyń shaqyrtýyna qalalyq bilim basqarmasynyń qyzmetkerleri men BAQ ókilderi ǵana qulaq asqan sekildi. Nur-Sultan qalasy ákiminiń orynbasary Berik Jákenovti de, Esil aýdanynyń ákimi Asylbek Esenbaevty da, shahar ákimdigine qarasty «Qalalyq jyljymaıtyn múlik» ShJQ, «Astanagenplan» NIPI» JShS ókilderin de kezdestire almadyq.
– Búginde Nur-Sultan qalasynyń aýmaǵynda 430 mektepke deıingi bilim beretin uıym bar. Sonyń 99-y memlekettik balabaqsha bolsa, 314 balabaqsha memlekettik tapsyrysty oryndaıdy. Memlekettik tapsyrystan tys jumys isteıtin jekemenshik 326-ǵa jýyq balabaqsha taǵy bar. Osy 430 balabaqsha bas-aıaǵy 56 myńnan astam balany qamtyp otyr. Al kezekte turǵan 1-6 jas aralyǵyndaǵy balalardyń jalpy sany 49 myńǵa jýyqtaıdy. Bul kezek bir nemese birneshe balabaqshaǵa qatysty emes. Qala aýmaǵyndaǵy jalpy jaǵdaı bul. Esesine ata-ana bir balabaqshanyń ǵana kezegin kútip, bosaǵan orynǵa telmirip otyrmaıdy. О́zderińiz biletindeı, búginde ata-ana mekenjaıyna qaramastan balasyn ózine yńǵaıly kez kelgen memlekettik nemese jekemenshik balabaqshaǵa ornalastyra alady. Burynǵydaı mekenjaıǵa «baılap qoıý» degen joq. Bul ata-ana úshin óte yńǵaıly. Máselen, siz bir jerde turyp, jumysty kelesi bir jerde isteısiz delik. Sizge balany jumystan shyqqan soń alyp ketý yńǵaıly bolýy múmkin. Bul rette, balańyzdy mindetti túrde úıdiń mańyndaǵy balabaqshaǵa emes, jumys ornyńyzdyń tusyndaǵy balabaqshaǵa de berýińizge bolady, – dedi Nur-Sultan qalasyndaǵy bilim basqarmasynyń mektepke deıingi bilim berý bóliminiń bas mamany Renata Abaıqyzy.
Memlekettik balabaqsha salynýy kerek edi...
Alaıda Uly dala men Qasym Qaısenov jáne Buqar jyraý men 38-shi kósheleriniń boıynda ornalasqan «Arnaý» turǵyn úı oramynyń, sondaı-aq onymen kórshiles «Qamal», «Adal», Nova city, Nura Esil, «Álem» jáne «Alan» turǵyn úı alaptarynyń turǵyndary Nur-Sultan qalasynyń basshylyǵynan «Arnaý» turǵyn úı oramyndaǵy kvartalishilik keńistik qurylysynyń josparyn qaıta qaraýdy surap otyr. Úndeý jasaǵandardyń aıtýynsha, turǵyn úı oramynyń ishinde salystyrmaly túrde shaǵyn jer ýchaskesi bar. Onda ákimdiktiń 2014 jylǵy 11 naýryzdaǵy №120-364 qaýlysyna sáıkes árqaısysy 300 oryndyq eki qabatty balabaqsha salý josparlanǵan edi. Kóp adamdar úshin bul osy aýdanda páter satyp alýdyń sheshýshi faktoryna aınaldy. Alaıda aldanyp qalǵan adamdardyń aıtýynsha, 7 jyldan keıin qandaı da bir qoǵamdyq tyńdaý, talqylaý, áleýmettik zertteý, saýaldama júrgizilmesten aýdan josparyna túzetý engizilip (ákimdiktiń 2021 jylǵy 30 maýsymdaǵy №510-2315 qaýlysy), osy jer ýchaskesiniń jartysynda 340 oryndyq tórt qabatty jekemenshik balabaqshanyń qurylysy bastaldy. Al bos turǵan ekinshi bóliginde 1 200 oryndyq bes qabatty jeke mektep salý josparlanǵany belgili boldy. Degenmen osy aýdanda birde-bir memlekettik mektepke deıingi bilim berý mekemesi joq.
Osyǵan baılanysty turǵyndar elorda basshylyǵynan atalǵan ýchaskede jekemenshik balabaqsha salýdy toqtatyp, ol oryndy memleket muqtajy retinde memlekettik balabaqshanyń qurylysyna arnap alyp qoıýdy surap otyr. Sondaı-aq jer ýchaskesiniń ekinshi jartysynyń nysanaly maqsatyn qaıta qaraýdy jáne jeke mekteptiń ornyna taǵy bir memlekettik balabaqsha salýdy suraıdy. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda, ýchaskeni ekige bólmeı, oryn sany kóp bir balabaqsha turǵyzýdy talap etýde.
Joǵaryda atalǵan aýdandar men turǵyn úı oramdarynda mektep jasyna deıingi balalar sany óte kóp. Sondyqtan qoljetimdi jerde balabaqshalar bolýǵa tıis. Jekemenshik emes, memlekettik balabaqshalar bolǵany durys. Sebebi kóptegen otbasynyń, ásirese 2 jáne odan da kóp bala tárbıelenetin shańyraqtardyń kirisi balaqaılardy jekemenshik balabaqshalarǵa ornalastyrýǵa múmkindik bermeıdi. Al keıbir otbasylardyń tipti memlekettik dotasııamen jekemenshik balabaqshalardaǵy oryndar úshin de aqy tóleýge múmkindigi joq. Shaǵyn jer ýchaskesinde tórt jáne bes qabatty nysandar turǵyzý áreketi turǵyn úı oramyn odan saıyn tyǵyzdaı túsetinin de umytpaǵan jón.
«Qarajatty qaltamyz kótermeıdi...»
– Búgin biz ata-ana retinde Uly dala dańǵylynyń, 38-shi, Buqar jyraý kósheleriniń boıyna jekemenshik balabaqsha saldyrmaý úshin jınalyp otyrmyz. Memlekettik balabaqsha salýǵa arnalǵan jerge jekemenshik balabaqsha salynyp jatyr. Búginde balalarymyz mektepke deıingi bilim beretin uıymnyń birde-birine baryp júrgen joq. Sebebi balany alys jerdegi balabaqshaǵa aparyp, alyp kelý bizge qıynǵa túsedi. 2014 jyly qalalyq ákimdik jer ýchaskesin balabaqsha salý úshin bólgen bolatyn. Keıin, salynyp jatqan balabaqshanyń memlekettik emes, jekemenshik ekenin mańdaısha jazýdan kórip, bildik. Al aýdanymyzdaǵy jekemenshik balabaqshalar quny óte qymbat. Ony qaltamyz kótermeıdi. Bilim basqarmasynyń ókilderi bolsa, 2017 jyldan beri memlekettik balabaqshalar salynbaıtynyn aıtyp jatyr. Nege salynbaı jatyr degen saýalymyzdyń jaýabyn ózderi de bilmeıdi, – dedi Amangúl esimdi ana.
Árıne, árbir ata-ana urpaq órbitý, baspana alý kezinde balasynyń bolashaǵyn oılaıdy. Úıge jaqyn balabaqsha bolsa deıdi. Alaıda páter satyp alar kezde mańaıda memlekettik balabaqsha bolady dep aldanyp qalǵan jalǵyz jan Almagúl emes. Elorda aýmaǵynda ondaı ata-analardyń qatary kóp.
– Úsh bala tárbıelep otyrǵan otbasymyz. Úshinshi balam balabaqshaǵa bara almaı, úıde otyr. Sebebi eresek eki qyzymdy aı saıyn 110 myń teńge tólep oqytamyn. Al úshinshisin balabaqshaǵa berý úshin kem degende taǵy 50 myń teńge tóleýim qajet. Ondaı qarajatty qaltamyz kótere almaıdy. Sondyqtan bizdiń búgingi janaıqaıymyz memlekettik balabaqshaǵa baılanysty bolyp otyr. Biz úı alar kezde «Arnaý», «Qamal» turǵyn úı keshenderiniń aýmaǵynda bir emes, eki memlekettik balabaqsha salynýǵa tıis edi. Alaıda jýyrda osy memlekettik balabaqsha salynatyn orynǵa jekemenshik balabaqsha men jekemenshik mektep turǵyzylatynyn estip, aldanyp qalǵanymyzdy anyq uǵyndyq. Úkilegen úmitimiz úzilip, kóńilimiz sý sepkendeı basyldy. О́zderińiz biletindeı, elordada mektepaldy daıarlyq máselesi bilim oshaǵy qabyrǵasynda qarastyrylmaǵan. Balaqaılar balabaqshada nemese jekemenshik uıymdarda tárbıelenedi. Solaı bola tura, memlekettik balabaqshalar máselesi áli de bolsyn shash etekten. Jekemenshik balabaqshaǵa ornalastyra almaǵan ata-ana balasyn mektepaldy daıyndyqsyz birden mektepke berýge májbúr, – dedi Elvıra esimdi ana.
Qazaqta «bala – tapqandiki emes, baqqandiki» degen sóz bar. Endeshe, sol bala memlekettik balabaqshada tárbıelenip, memleket oqytsa, memleket qanattandyrsa, ol urpaq kúni erteń eń aldymen ózin ósirip jetkizgen memleketke qyzmet etpeı me? Erteńine eleńdegen el osyny eskerse, balalardy jekemenshikke jaýtańdatpaı, ózi-aq baǵyp-qaǵar edi. Ázirge bul ata-ananyń arman-qııaly ǵana. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» osyǵan qulaq assa deımiz.
