Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń daǵdarysqa qarsy jáne turaqtandyrý sharalar paketin iske asyrý salasyndaǵy strategııalyq bastamalary arqasynda Qazaqstan ekonomıkalyq ósý men bank sektorynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etip, ekonomıkany belsendi ártaraptandyrý men ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýǵa kiristi. Bul turǵyda Fransııanyń álemdik ekonomıkalyq jáne qarjy daǵdarysy saldarlaryn eńserý jónindegi tájirıbesi úlken qyzyǵýshylyq týdyratyny anyq. Osyǵan oraı dúnıe júzindegi damyǵan elderdiń qatarynan sanalatyn kári qurlyqtyń tarlan eliniń ekonomıkasy, elimiz úshin odan úırenýge bolatyn ónegeler, eki eldiń ekonomıkalyq baılanystary týraly sóz etýdi jón kórgen edik.
Jahandyq daǵdarys álemdik ekonomıkanyń kóptegen álsiz jaqtaryn ashyp, erkin rynokpen birge týyndaıtyn birshama problemalar men sáıkessizdikterdi aıqyndap berdi. Sonymen birge daǵdarys dástúr boıynsha ekonomıkalyq ornyqty dep sanalatyn Eski álemdegi damyǵan elderdiń myzǵymastyǵyna synaq jasap, olardaǵy memlekettik basqarýdyń róli men tıimdiligi jaıynda oı sabaqtaýǵa sebep boldy. Eýroodaq sheńberinde kelisilgen talaptar men krıterıılerge qaramastan, onyń jetekshi elderi birqatar sebepter boıynsha túrli dárejede daǵdarystan shyǵyn shekkendiginiń ózi kóp nárseni kórsetip berdi.
Sóıte tura daǵdarys sabaǵy fransýz ekonomıkalyq júıesiniń keıbir basymdyqtaryn aıqyn dáleldedi. Fransııanyń EO sheńberinde daǵdarystan eń az shyǵyn shekkeni belgili. Oǵan turǵyndardyń tutynýshylyq qabiletin memleket tarapynan bekitip bergen ishki rynokqa baǵyshtalǵan ónerkásip baǵdary boıynsha bank salasyndaǵy jetkilikti joǵary retteý jáne daǵdarysqa qarsy sharalar paketin jedel iske asyrý qolǵa alynǵandyǵy sep bolǵan edi. Shyn máninde, fransýz úkimetiniń daǵdarysqa qarsy bastamalary kóp jaǵynan Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń álemdik jáne otandyq qarjy sáýletin reformalaý, daǵdarystan keıingi rynokty qalypqa keltirý, banktik tártipti qatańdatý jáne bıznes-kapıtaldyń moraldyq jaýapkershiligin ornatý jónindegi kóregen, alysty boljaǵan, sondaı-aq jańashyl ıdeıalarymen úndes ekenin atap ótken jón.
Joǵary áleýmettik baǵytty rynoktyq ekonomıka tetigin saqtaı otyryp, strategııalyq mańyzdy salalarda memlekettik qatysýdyń eleýli mólsherde bolýyn fransýz ekonomıkasynyń sıpatty ereksheligi dep atap ótýge bolady. General de Goll ýaqytynan beri Fransııada memlekettik dırıjızm mádenıeti sanaǵa sińdirilip keldi. Iаǵnı, eń mańyzdy salalarda ındıkatıvtik josparlaý jáne olardaǵy memlekettik menshiktiń belgili bir úlesin saqtaý qaǵıdattaryna negizdelgen ekonomıkany basqarýǵa belsendi memlekettik aralasý saıasaty iske asyp otyrdy.
Memlekettik aralasý, bir jaǵynan, rynoktyń ashyqtyǵy jaǵdaıynda bıznestiń básekelestik sebeptemesin tómendetetini bárimizge belgili. Ekinshi jaǵynan, “qolmen” jedel basqarý “jumystaǵy irkiliske”, “rynoktyń aqaýyna” ýaqtyly aralasýǵa, sondaı-aq paıdany ádeıilep barynsha joǵarylatýǵa umtylýshy jeke bıznestiń jıileý qoldanatyn, aqtaýǵa turmaıtyn táýekelderin boldyrmaýǵa múmkindik beredi. Memlekettiń aralasýy bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligin umytpaýǵa kepildik týǵyzady. Munyń ózi uzaq jyldar boıǵy qoǵamnyń “áleýmettik qundylyqtaryn” qorǵap kelgen myqty sosıalıstik oppozısııanyń fransýzdyq bolmysy úshin óte mańyzdy. Alaıda Fransııanyń búgingi basshylyǵy sosıalıstik muradan aqyryndap alystap, onyń bıýdjetke salmaǵyn azaıtý maqsatynda kúsh-jiger jumsap kelgenimen, ekonomıkadaǵy memlekettik aralasý deńgeıi tómendemeı otyr.
Sóıte tura jahandaný jaǵdaıyndaǵy álemniń kúshti syrtqy faktorlary rynoktyń “tabıǵı” damýy, tipti ortaq eýropalyq ekonomıkalyq keńistiktiń myqty proteksııalyq qolshatyry astynda da, ekonomıkalyq qaýipsizdikke belgili bir qaterdi ózimen birge ala júretinin fransýzdar aıqyn túsinedi. Fransýz úkimeti energetıka, telekommýnıkasııa, avtomobıl jasaý, qoǵamdyq kólik sııaqty joǵary tehnologııalyq, ǵylymdy kóp qajet etetin jáne resýrstyq syıymdy óndiris salalarynda baqylaýdy saqtap otyr. Sonymen qatar memlekettiń áleýmettik turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin ekonomıkanyń úshinshi sektory – qyzmet kórsetý salasynda orta jáne shaǵyn bıznesti damytýǵa kóp kúsh jumsalýda.
Salalyq mamandandyrý qaǵıdaty boıynsha birikken Kásiporyndar qaýymdastyǵynyń kásibı ınstıtýty Fransııada memleket pen jeke bıznestiń ózara árekettesýiniń mańyzdy tetigi bolyp sanalady. Shyn máninde olar Fransııanyń ishinde bolsyn, Eýropalyq komıssııada bolsyn memlekettik deńgeıde óz músheleriniń múddelerin qorǵaıdy. Kásibı qaýymdastyqtar qyzmeti Eńbek kodeksimen rettelip, naqty salada kompanııanyń jalpy múddesin alǵa bastyrýǵa jol ashady. Onyń ózinde kompanııalar arasynda erkin básekelestik qaǵıdaty buljymaı saqtalady.
Búginde fransýz bıznesi ortaq eýropalyq rynok sheńberinde jumys isteıtindikten, Brıýssel onyń negizgi kúıtteý arenasyna aınalyp otyr. Bul úderis qatań quqyqtyq óriste órbıdi: qaýymdastyqtar salanyń problemalyq máselelerin talqylaý maqsatynda semınarlar jáne konferensııalar uıymdastyrady, pikirler tyńdalynyp, problemanyń sheshimin tabýdyń aldyn ala jospary – “aq qaǵaz” ázirlenedi. Bul qujat Eýrokomıssııaǵa jáne EO múshe elderiniń О́kilderine kelisýge jiberiledi. Sońynan jospar jobasy birtindep naqty zań jobasyna nemese jarlyqqa aınalady. Eýrokomıssııanyń ony aqyrǵy ret bekitýi ádette kásibı qaýymdastyqtyń basty maqsatyna aınalady. Osy turǵyda bizdiń Elbasynyń bastamasymen ázirlengen, búginde óz kúshindegi “Jeke kásipkerlik týraly” Zańnyń mańyzdylyǵyn atap ótken jón.
Fransııada qyzmeti eldiń Konstıtýsııasymen bekitilgen Ekonomıkalyq jáne áleýmettik keńes te mańyzdy ról atqarady. Keńes barlyq ekonomıkalyq zań jobalaryn qaraýǵa jáne ol jónindegi ózderiniń qorytyndysyn Fransııa Parlamentine usynýǵa mindetti. Keńes bes jyldyq mandaty bar 231 keńesshiden turady. Olardyń 163-in, kásipodaqtardy, ónerkásip qyzmetkerleri, aýylsharýashylyq jáne basqa da salalar birlestikterin qosa alǵanda, kásibı qaýymdastyqtar tarapynan taǵaıyndalady. Bul sekildi fransýz tájirıbesi bizdiń el úshin belgili bir qyzyǵýshylyq týdyra alady.
Ozyq tehnologııalardy damytý jáne olardy óndiriske endirý jónindegi Fransııanyń tájirıbesi kóp jaǵynan paıdaly. Bul rette bastysy básekege qabilettilik polıýsterin qurý jónindegi saıasat bolyp tabylady. Polıýster belgili bir aýmaqtarda ınnovasııalyq jobalar boıynsha birlese jumys isteıtin kásiporyndardy, daıyndyq ortalyqtary men zerthanalardy biriktiredi. Innovasııalyq jobalardy iske asyratyn mekemeler úsh jyl boıy korporatıvtik salyqtan, tipti keıbir jaǵdaılarda belgilengen jyldyq salyq salýdan bosatylatyndyǵynyń mańyzy zor.
Daǵdarystan keıingi kezeńde Fransýz úkimeti tehnologııalyq basymdylyqty kúsheıtýge nıet tanytýda. Ol úshin 35 mıllıard eýro mólsherinde memlekettik zaem uıymdastyrý kózdelýde. Bul qarajat joǵary bilim berýdi, ǵylymı-zertteý baǵdarlamalaryn, joǵary tehnologııalyq shaǵyn jáne orta kásiporyndardy, telekommýnıkasııa men bıotehnologııalardy, ornyqty damý baǵdarlamalaryn jańǵyrtýǵa jumsalady.
Fransýz ekonomıkasynda ekologııalyq maqsattaǵy ekonomıkany damytý taǵy bir mańyzdy úrdis bolyp sanalady. О́ıtkeni, qatań ekologııalyq standarttar uzaq merzimdi perspektıvada eýropalyq rynokta sheshýshi básekelestik faktor bolyp qana qoımaıdy, sonymen qatar jalpy halyqaralyq ekonomıkalyq saıasattyń ózekti baǵyty bolmaq.
Bizdiń el úshin osy saladaǵy fransýz tájirıbesi erekshe mańyzdy. Ásirese ol energııany saqtaıtyn tehnologııalar men óndiristerdi damytý turǵysynda qundy-aq. Energııany paıdalanýdy baqylaý jáne Fransııada qaıtarymdy energııa kózderin ázirleý arty balamaly qýat kózderiniń energııany turmystyq paıdalanýdyń 12%-yna deıin jabýǵa múmkindik berdi. Energııany saqtaǵysh qondyrǵylarǵa jumsalatyn kapıtaldyń jarty ótemin qaıtaratyn fransýz kompanııalaryna salyqtyq nesıe beriledi. Munyń ózi elektr qýatynyń shyǵyny ónimniń ózindik qunynda ájeptáýir seziletin salalardyń birqataryndaǵy ónerkásip óndiristeri úshin aıryqsha ózekti. Eldiń qaıtarymdy energııa kózderin paıdalanatyn barlyq derlik óńirlerinde klasterler bar. Fransııanyń iri elektrenergetıkalyq operatorlary sońǵy jyldary kún energııasy óndirisine ınvestısııa salýda.
Osy oraıda Qazaqstanda kún batareıasy óndirisin damytý jónindegi birikken jobany atap ótýge bolady. Ony qazaq-fransýz tehnologııalar transferti ortalyǵy iske asyrýda. Fransııanyń Kún energııasy ınstıtýty búginde qazaqstandyq kremnııdiń qasıetterin zertteý ústinde. Osylaısha kún batareıasy úshin fotovoltalyq shyny óndirisin jolǵa qoıý kózdelýde.
EO-daǵy basym jaǵdaıymen kózge túsip, dúnıejúzilik rynokta ónimdiligi men aınalymdylyǵy jaǵynan tek AQSh-qa ǵana jol beretin Fransııanyń aýyl sharýashylyǵy erekshe kóńil aýdarýǵa turarlyq sala bolyp sanalady. Salany eýropalyq sýbsıdııalandyrý edáýir mánge ıe bolǵanymen, agrarlyq baza Fransııada maqsatty memlekettik retteýdiń arqasynda tıimdi bolyp keldi jáne bola beredi. Rynoktyń ornyqtylyǵy jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge kepildik berý basty maqsat sanalady. Mysaly, jas fermerler 12 jyl merzimge 4-5% mólsherinde jeńildik nesıesin ala alady. Munyń nátıjesinde fermerler sany turaqty túrde kóbeıip keledi. Arnaıy qurylǵan memlekettik ınstıtýttar fermerlik sharýashylyqtarǵa tólemsiz negizde ózderiniń ınjener konsýltanttaryn jiberip otyrady. Olar fermerlerge eýropalyq sýbsıdııalar úshin qujattardy durys rásimdeýge, ónimdilikti arttyrýǵa kómektesedi.
Sektorǵa qarjylaı kómek jergilikti bıýdjet, memlekettik bıýdjet jáne EO bıýdjeti esebinen bólinedi. Sonymen birge Fransııanyń aýyl sharýashylyǵyndaǵy jalpy tabys ta, eginniń túsimdiligine baılanysty, sýbsıdııa úlesi 5%-dan 15%-ǵa deıindi quraıdy. Negizinen ol tabıǵı jaǵdaıy qolaısyz aımaqtardaǵy fermerlerge ótem retinde beriledi. Sondaı-aq egistik jerlerdi aýylsharýashylyq óndirisinen shyǵarýǵa, óndiris tıimdiligin arttyryp, fermerler turmysyn jaqsartýǵa, shaǵyn sýlandyrý júıelerdi salý arqyly qorshaǵan ortany qorǵaýǵa sýbsıdııa retinde jumsalady.
Jahandyq qarjy daǵdarysy fransýz fermerlerine kóp qolaısyzdyq týǵyzdy. Alaıda osy jaǵdaıdyń ózinde fransýz úkimeti 2,5 mıllıard eýro somasynda qomaqty kómek josparyn bekitti. Aýylsharýashylyq óndirisshiler ulttyq kásipodaq federasııasy arqyly sýbsıdııa, munaı ónimderine salyqty qaıtarý jónindegi grant, 2-3% jeńildik stavka boıynsha kommersııalyq bank arqyly nesıe bólindi.
Sonymen qatar Qazaqstan úshin osy eldiń qyzmet kórsetý salasyndaǵy shaǵyn jáne orta bıznesti, eń aldymen týrıstik bıznesti qoldaý jónindegi fransýz tájirıbesine nazar aýdarý paıdaly bolar edi. Eldiń eńbekke jaramdy jastaǵy adamdarynyń 8%-ǵa jýyǵyn qamtıtyn týrızm el IJО́-siniń 7%-yna deıin beredi. Mundaı nátıjelerge fransýzdar tek qana aıryqsha klımattyq jaǵdaı men tamashalaıtyn kórnekti oryndarynyń arqasynda ǵana emes, eń bastysy saýatty memlekettik saıasattyń, adamı jáne ınvestısııalyq resýrstardy tıimdi bólý, uzaq merzimdi basqarýǵa kóngish rynok qurý arqasynda qol jetkizip otyr. Áńgime damyǵan kólik ınfraqurylym, qonaqúı jáne restorandyq bıznes, kýrorttyq aımaqtardy damytýǵa, tarıhı eskertkishterdi qaıta jańǵyrtýǵa turaqty túrde ınvestısııa salý týraly bolyp otyr. Bul sektordyń damýy 60-shy jyldarda ishki týrızm úshin fransýz óńirlerinde qýaty mol kýrorttyq ınfraqurylymdy qurýdan bastalǵanyn kópshilik bile de bermeıdi. Bul óz kezeginde sheteldik týrısterdi tartýdyń qolaıly bazasyna aınalyp úlgerdi.
Jahandyq jáne óńirlik qaýipsizdikti nyǵaıtý jónindegi ózekti mindetterdi sheshýde Fransııanyń halyqaralyq arenada atqaratyn erekshe róli men orasan zor áleýetin eskere kelgende, joǵaryda aıtylǵandardyń barlyǵy ekijaqty Qazaqstan-Fransııa qarym-qatynasynyń strategııalyq áriptestik deńgeıine kóterilýiniń aıryqsha mańyzdylyǵyn qýattaıdy. Munyń negizinde eki eldiń múddeleri, Qazaqstannyń álemdik saıasattaǵy róliniń ósip kele jatqany jáne eki memleket basshylary N.Nazarbaev pen N.Sarkozıdiń arasynda qalyptasqan joǵary deńgeıdegi senimniń jatqandyǵy sózsiz. Saıası turǵyda Fransııa Qazaqstandy Eýrazııalyq óńirdegi óziniń eń basym áriptesiniń biri dep esepteıdi jáne EQYU men basqa da halyqaralyq uıymdardaǵy bizdiń bastamalarymyzdan bastap álemdik arenada bizdiń elimizge tolyq qoldaý kórsetip keledi.
Búginde ekijaqty qarym-qatynas aıtarlyqtaı qarqyndy damýda. Tıimdi ınstıtýttyq baza jolǵa qoıylǵan – Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi úkimetaralyq komıssııa, vedomstvoaralyq birqatar komıssııalar, Qazaqstan-Fransııa iskerlik keńesi jumys isteýde. Odan basqa “Nazarbaev-Sarkozı” komıssııasy qurylýda.
Ekonomıkalyq salada taýar aınalymynyń qarqyndy ósýi, qazaqstandyq rynokqa fransýz tikeleı ınvestısııasy men fransýz kásiporyndary kelýiniń óse túsýi baıqalady. Fransııa 2009 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstannyń saýda áriptesi retinde álemdik sheteldikter arasynda 4-shi oryndy jáne eýropalyq elder arasynda 2-shi oryndy ıelenedi. 2009 jyl boıynsha taýar aınalymynyń kólemi 3,8 mıllıard AQSh dollaryn qurady. Iаǵnı, ol QR syrtqy saýdasynda 5.4 paıyzdy quraıdy. Saýda maksımýmy 2008 jyly 6,2 mıllıard AQSh dollaryna jetken edi. Bizdiń ekonomıkadaǵy fransýz ınvestısııasynyń jalpy kólemi 5.5 mıllıard dollardy qurasa, onyń 3.9 mıllıard dollary tikeleı ınvestısııanyń úlesine tıedi. Qazaqstanda fransýz kapıtalynyń qatysýymen júzge tarta kásiporyn isteıdi.
Biz úshin álemdik rynokta jetekshi orynǵa shyǵyp otyrǵan Fransııanyń birqatar, ıaǵnı atom ónerkásibi, ǵaryshkerlik, metallýrgııa, telekommýnıkasııa jáne tehnıkalyq bilim berý salalary boıynsha ózara birlesken jobalardyń bolýy erekshe mańyzdy sanalady. Bul birlesken óndirister men ıadrolyq otyn, ásker qajetin óteý úshin jabyq baılanys júıesi jáne fransýz avıasııasy úshin tıtannan jasalǵan detaldar. Máselen, Jerdi qashyqtyqtan zondylaýdyń ǵaryshtyq birlesken keshenin jáne ǵaryshtyq apparattardy jınaý men testileýdiń birlesken júıesin qurý jobalary Indýstrııalandyrý kartasyna endi, TMD-da oǵan balama joq.
Yntymaqtastyqtyń osy baǵyttary “Eýropaǵa jol” memlekettik baǵdarlamasynyń mindet-maqsattaryna tolyǵymen sáıkes keledi. Atalǵan jobalar fransýzdyń ozyq tehnologııalaryn tek alý úshin ǵana emes, sonymen qatar uzaq merzimdik perspektıvada bizdiń elimizdiń básekelestik artyqshylyqtaryn qalyptastyrý úshin baza jasaýǵa, jedel ındýstrııalandyrý men ártaraptandyrýdy júrgizýge, Qazaqstannyń turaqty damýǵa degen trendin ornyqtyrýǵa múmkindik beredi.
Nurlan DÁNENOV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń
Fransııadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi.
Jahandyq daǵdarys álemdik ekonomıkanyń kóptegen álsiz jaqtaryn ashyp, erkin rynokpen birge týyndaıtyn birshama problemalar men sáıkessizdikterdi aıqyndap berdi. Sonymen birge daǵdarys dástúr boıynsha ekonomıkalyq ornyqty dep sanalatyn Eski álemdegi damyǵan elderdiń myzǵymastyǵyna synaq jasap, olardaǵy memlekettik basqarýdyń róli men tıimdiligi jaıynda oı sabaqtaýǵa sebep boldy. Eýroodaq sheńberinde kelisilgen talaptar men krıterıılerge qaramastan, onyń jetekshi elderi birqatar sebepter boıynsha túrli dárejede daǵdarystan shyǵyn shekkendiginiń ózi kóp nárseni kórsetip berdi.
Sóıte tura daǵdarys sabaǵy fransýz ekonomıkalyq júıesiniń keıbir basymdyqtaryn aıqyn dáleldedi. Fransııanyń EO sheńberinde daǵdarystan eń az shyǵyn shekkeni belgili. Oǵan turǵyndardyń tutynýshylyq qabiletin memleket tarapynan bekitip bergen ishki rynokqa baǵyshtalǵan ónerkásip baǵdary boıynsha bank salasyndaǵy jetkilikti joǵary retteý jáne daǵdarysqa qarsy sharalar paketin jedel iske asyrý qolǵa alynǵandyǵy sep bolǵan edi. Shyn máninde, fransýz úkimetiniń daǵdarysqa qarsy bastamalary kóp jaǵynan Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń álemdik jáne otandyq qarjy sáýletin reformalaý, daǵdarystan keıingi rynokty qalypqa keltirý, banktik tártipti qatańdatý jáne bıznes-kapıtaldyń moraldyq jaýapkershiligin ornatý jónindegi kóregen, alysty boljaǵan, sondaı-aq jańashyl ıdeıalarymen úndes ekenin atap ótken jón.
Joǵary áleýmettik baǵytty rynoktyq ekonomıka tetigin saqtaı otyryp, strategııalyq mańyzdy salalarda memlekettik qatysýdyń eleýli mólsherde bolýyn fransýz ekonomıkasynyń sıpatty ereksheligi dep atap ótýge bolady. General de Goll ýaqytynan beri Fransııada memlekettik dırıjızm mádenıeti sanaǵa sińdirilip keldi. Iаǵnı, eń mańyzdy salalarda ındıkatıvtik josparlaý jáne olardaǵy memlekettik menshiktiń belgili bir úlesin saqtaý qaǵıdattaryna negizdelgen ekonomıkany basqarýǵa belsendi memlekettik aralasý saıasaty iske asyp otyrdy.
Memlekettik aralasý, bir jaǵynan, rynoktyń ashyqtyǵy jaǵdaıynda bıznestiń básekelestik sebeptemesin tómendetetini bárimizge belgili. Ekinshi jaǵynan, “qolmen” jedel basqarý “jumystaǵy irkiliske”, “rynoktyń aqaýyna” ýaqtyly aralasýǵa, sondaı-aq paıdany ádeıilep barynsha joǵarylatýǵa umtylýshy jeke bıznestiń jıileý qoldanatyn, aqtaýǵa turmaıtyn táýekelderin boldyrmaýǵa múmkindik beredi. Memlekettiń aralasýy bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligin umytpaýǵa kepildik týǵyzady. Munyń ózi uzaq jyldar boıǵy qoǵamnyń “áleýmettik qundylyqtaryn” qorǵap kelgen myqty sosıalıstik oppozısııanyń fransýzdyq bolmysy úshin óte mańyzdy. Alaıda Fransııanyń búgingi basshylyǵy sosıalıstik muradan aqyryndap alystap, onyń bıýdjetke salmaǵyn azaıtý maqsatynda kúsh-jiger jumsap kelgenimen, ekonomıkadaǵy memlekettik aralasý deńgeıi tómendemeı otyr.
Sóıte tura jahandaný jaǵdaıyndaǵy álemniń kúshti syrtqy faktorlary rynoktyń “tabıǵı” damýy, tipti ortaq eýropalyq ekonomıkalyq keńistiktiń myqty proteksııalyq qolshatyry astynda da, ekonomıkalyq qaýipsizdikke belgili bir qaterdi ózimen birge ala júretinin fransýzdar aıqyn túsinedi. Fransýz úkimeti energetıka, telekommýnıkasııa, avtomobıl jasaý, qoǵamdyq kólik sııaqty joǵary tehnologııalyq, ǵylymdy kóp qajet etetin jáne resýrstyq syıymdy óndiris salalarynda baqylaýdy saqtap otyr. Sonymen qatar memlekettiń áleýmettik turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin ekonomıkanyń úshinshi sektory – qyzmet kórsetý salasynda orta jáne shaǵyn bıznesti damytýǵa kóp kúsh jumsalýda.
Salalyq mamandandyrý qaǵıdaty boıynsha birikken Kásiporyndar qaýymdastyǵynyń kásibı ınstıtýty Fransııada memleket pen jeke bıznestiń ózara árekettesýiniń mańyzdy tetigi bolyp sanalady. Shyn máninde olar Fransııanyń ishinde bolsyn, Eýropalyq komıssııada bolsyn memlekettik deńgeıde óz músheleriniń múddelerin qorǵaıdy. Kásibı qaýymdastyqtar qyzmeti Eńbek kodeksimen rettelip, naqty salada kompanııanyń jalpy múddesin alǵa bastyrýǵa jol ashady. Onyń ózinde kompanııalar arasynda erkin básekelestik qaǵıdaty buljymaı saqtalady.
Búginde fransýz bıznesi ortaq eýropalyq rynok sheńberinde jumys isteıtindikten, Brıýssel onyń negizgi kúıtteý arenasyna aınalyp otyr. Bul úderis qatań quqyqtyq óriste órbıdi: qaýymdastyqtar salanyń problemalyq máselelerin talqylaý maqsatynda semınarlar jáne konferensııalar uıymdastyrady, pikirler tyńdalynyp, problemanyń sheshimin tabýdyń aldyn ala jospary – “aq qaǵaz” ázirlenedi. Bul qujat Eýrokomıssııaǵa jáne EO múshe elderiniń О́kilderine kelisýge jiberiledi. Sońynan jospar jobasy birtindep naqty zań jobasyna nemese jarlyqqa aınalady. Eýrokomıssııanyń ony aqyrǵy ret bekitýi ádette kásibı qaýymdastyqtyń basty maqsatyna aınalady. Osy turǵyda bizdiń Elbasynyń bastamasymen ázirlengen, búginde óz kúshindegi “Jeke kásipkerlik týraly” Zańnyń mańyzdylyǵyn atap ótken jón.
Fransııada qyzmeti eldiń Konstıtýsııasymen bekitilgen Ekonomıkalyq jáne áleýmettik keńes te mańyzdy ról atqarady. Keńes barlyq ekonomıkalyq zań jobalaryn qaraýǵa jáne ol jónindegi ózderiniń qorytyndysyn Fransııa Parlamentine usynýǵa mindetti. Keńes bes jyldyq mandaty bar 231 keńesshiden turady. Olardyń 163-in, kásipodaqtardy, ónerkásip qyzmetkerleri, aýylsharýashylyq jáne basqa da salalar birlestikterin qosa alǵanda, kásibı qaýymdastyqtar tarapynan taǵaıyndalady. Bul sekildi fransýz tájirıbesi bizdiń el úshin belgili bir qyzyǵýshylyq týdyra alady.
Ozyq tehnologııalardy damytý jáne olardy óndiriske endirý jónindegi Fransııanyń tájirıbesi kóp jaǵynan paıdaly. Bul rette bastysy básekege qabilettilik polıýsterin qurý jónindegi saıasat bolyp tabylady. Polıýster belgili bir aýmaqtarda ınnovasııalyq jobalar boıynsha birlese jumys isteıtin kásiporyndardy, daıyndyq ortalyqtary men zerthanalardy biriktiredi. Innovasııalyq jobalardy iske asyratyn mekemeler úsh jyl boıy korporatıvtik salyqtan, tipti keıbir jaǵdaılarda belgilengen jyldyq salyq salýdan bosatylatyndyǵynyń mańyzy zor.
Daǵdarystan keıingi kezeńde Fransýz úkimeti tehnologııalyq basymdylyqty kúsheıtýge nıet tanytýda. Ol úshin 35 mıllıard eýro mólsherinde memlekettik zaem uıymdastyrý kózdelýde. Bul qarajat joǵary bilim berýdi, ǵylymı-zertteý baǵdarlamalaryn, joǵary tehnologııalyq shaǵyn jáne orta kásiporyndardy, telekommýnıkasııa men bıotehnologııalardy, ornyqty damý baǵdarlamalaryn jańǵyrtýǵa jumsalady.
Fransýz ekonomıkasynda ekologııalyq maqsattaǵy ekonomıkany damytý taǵy bir mańyzdy úrdis bolyp sanalady. О́ıtkeni, qatań ekologııalyq standarttar uzaq merzimdi perspektıvada eýropalyq rynokta sheshýshi básekelestik faktor bolyp qana qoımaıdy, sonymen qatar jalpy halyqaralyq ekonomıkalyq saıasattyń ózekti baǵyty bolmaq.
Bizdiń el úshin osy saladaǵy fransýz tájirıbesi erekshe mańyzdy. Ásirese ol energııany saqtaıtyn tehnologııalar men óndiristerdi damytý turǵysynda qundy-aq. Energııany paıdalanýdy baqylaý jáne Fransııada qaıtarymdy energııa kózderin ázirleý arty balamaly qýat kózderiniń energııany turmystyq paıdalanýdyń 12%-yna deıin jabýǵa múmkindik berdi. Energııany saqtaǵysh qondyrǵylarǵa jumsalatyn kapıtaldyń jarty ótemin qaıtaratyn fransýz kompanııalaryna salyqtyq nesıe beriledi. Munyń ózi elektr qýatynyń shyǵyny ónimniń ózindik qunynda ájeptáýir seziletin salalardyń birqataryndaǵy ónerkásip óndiristeri úshin aıryqsha ózekti. Eldiń qaıtarymdy energııa kózderin paıdalanatyn barlyq derlik óńirlerinde klasterler bar. Fransııanyń iri elektrenergetıkalyq operatorlary sońǵy jyldary kún energııasy óndirisine ınvestısııa salýda.
Osy oraıda Qazaqstanda kún batareıasy óndirisin damytý jónindegi birikken jobany atap ótýge bolady. Ony qazaq-fransýz tehnologııalar transferti ortalyǵy iske asyrýda. Fransııanyń Kún energııasy ınstıtýty búginde qazaqstandyq kremnııdiń qasıetterin zertteý ústinde. Osylaısha kún batareıasy úshin fotovoltalyq shyny óndirisin jolǵa qoıý kózdelýde.
EO-daǵy basym jaǵdaıymen kózge túsip, dúnıejúzilik rynokta ónimdiligi men aınalymdylyǵy jaǵynan tek AQSh-qa ǵana jol beretin Fransııanyń aýyl sharýashylyǵy erekshe kóńil aýdarýǵa turarlyq sala bolyp sanalady. Salany eýropalyq sýbsıdııalandyrý edáýir mánge ıe bolǵanymen, agrarlyq baza Fransııada maqsatty memlekettik retteýdiń arqasynda tıimdi bolyp keldi jáne bola beredi. Rynoktyń ornyqtylyǵy jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge kepildik berý basty maqsat sanalady. Mysaly, jas fermerler 12 jyl merzimge 4-5% mólsherinde jeńildik nesıesin ala alady. Munyń nátıjesinde fermerler sany turaqty túrde kóbeıip keledi. Arnaıy qurylǵan memlekettik ınstıtýttar fermerlik sharýashylyqtarǵa tólemsiz negizde ózderiniń ınjener konsýltanttaryn jiberip otyrady. Olar fermerlerge eýropalyq sýbsıdııalar úshin qujattardy durys rásimdeýge, ónimdilikti arttyrýǵa kómektesedi.
Sektorǵa qarjylaı kómek jergilikti bıýdjet, memlekettik bıýdjet jáne EO bıýdjeti esebinen bólinedi. Sonymen birge Fransııanyń aýyl sharýashylyǵyndaǵy jalpy tabys ta, eginniń túsimdiligine baılanysty, sýbsıdııa úlesi 5%-dan 15%-ǵa deıindi quraıdy. Negizinen ol tabıǵı jaǵdaıy qolaısyz aımaqtardaǵy fermerlerge ótem retinde beriledi. Sondaı-aq egistik jerlerdi aýylsharýashylyq óndirisinen shyǵarýǵa, óndiris tıimdiligin arttyryp, fermerler turmysyn jaqsartýǵa, shaǵyn sýlandyrý júıelerdi salý arqyly qorshaǵan ortany qorǵaýǵa sýbsıdııa retinde jumsalady.
Jahandyq qarjy daǵdarysy fransýz fermerlerine kóp qolaısyzdyq týǵyzdy. Alaıda osy jaǵdaıdyń ózinde fransýz úkimeti 2,5 mıllıard eýro somasynda qomaqty kómek josparyn bekitti. Aýylsharýashylyq óndirisshiler ulttyq kásipodaq federasııasy arqyly sýbsıdııa, munaı ónimderine salyqty qaıtarý jónindegi grant, 2-3% jeńildik stavka boıynsha kommersııalyq bank arqyly nesıe bólindi.
Sonymen qatar Qazaqstan úshin osy eldiń qyzmet kórsetý salasyndaǵy shaǵyn jáne orta bıznesti, eń aldymen týrıstik bıznesti qoldaý jónindegi fransýz tájirıbesine nazar aýdarý paıdaly bolar edi. Eldiń eńbekke jaramdy jastaǵy adamdarynyń 8%-ǵa jýyǵyn qamtıtyn týrızm el IJО́-siniń 7%-yna deıin beredi. Mundaı nátıjelerge fransýzdar tek qana aıryqsha klımattyq jaǵdaı men tamashalaıtyn kórnekti oryndarynyń arqasynda ǵana emes, eń bastysy saýatty memlekettik saıasattyń, adamı jáne ınvestısııalyq resýrstardy tıimdi bólý, uzaq merzimdi basqarýǵa kóngish rynok qurý arqasynda qol jetkizip otyr. Áńgime damyǵan kólik ınfraqurylym, qonaqúı jáne restorandyq bıznes, kýrorttyq aımaqtardy damytýǵa, tarıhı eskertkishterdi qaıta jańǵyrtýǵa turaqty túrde ınvestısııa salý týraly bolyp otyr. Bul sektordyń damýy 60-shy jyldarda ishki týrızm úshin fransýz óńirlerinde qýaty mol kýrorttyq ınfraqurylymdy qurýdan bastalǵanyn kópshilik bile de bermeıdi. Bul óz kezeginde sheteldik týrısterdi tartýdyń qolaıly bazasyna aınalyp úlgerdi.
Jahandyq jáne óńirlik qaýipsizdikti nyǵaıtý jónindegi ózekti mindetterdi sheshýde Fransııanyń halyqaralyq arenada atqaratyn erekshe róli men orasan zor áleýetin eskere kelgende, joǵaryda aıtylǵandardyń barlyǵy ekijaqty Qazaqstan-Fransııa qarym-qatynasynyń strategııalyq áriptestik deńgeıine kóterilýiniń aıryqsha mańyzdylyǵyn qýattaıdy. Munyń negizinde eki eldiń múddeleri, Qazaqstannyń álemdik saıasattaǵy róliniń ósip kele jatqany jáne eki memleket basshylary N.Nazarbaev pen N.Sarkozıdiń arasynda qalyptasqan joǵary deńgeıdegi senimniń jatqandyǵy sózsiz. Saıası turǵyda Fransııa Qazaqstandy Eýrazııalyq óńirdegi óziniń eń basym áriptesiniń biri dep esepteıdi jáne EQYU men basqa da halyqaralyq uıymdardaǵy bizdiń bastamalarymyzdan bastap álemdik arenada bizdiń elimizge tolyq qoldaý kórsetip keledi.
Búginde ekijaqty qarym-qatynas aıtarlyqtaı qarqyndy damýda. Tıimdi ınstıtýttyq baza jolǵa qoıylǵan – Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi úkimetaralyq komıssııa, vedomstvoaralyq birqatar komıssııalar, Qazaqstan-Fransııa iskerlik keńesi jumys isteýde. Odan basqa “Nazarbaev-Sarkozı” komıssııasy qurylýda.
Ekonomıkalyq salada taýar aınalymynyń qarqyndy ósýi, qazaqstandyq rynokqa fransýz tikeleı ınvestısııasy men fransýz kásiporyndary kelýiniń óse túsýi baıqalady. Fransııa 2009 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstannyń saýda áriptesi retinde álemdik sheteldikter arasynda 4-shi oryndy jáne eýropalyq elder arasynda 2-shi oryndy ıelenedi. 2009 jyl boıynsha taýar aınalymynyń kólemi 3,8 mıllıard AQSh dollaryn qurady. Iаǵnı, ol QR syrtqy saýdasynda 5.4 paıyzdy quraıdy. Saýda maksımýmy 2008 jyly 6,2 mıllıard AQSh dollaryna jetken edi. Bizdiń ekonomıkadaǵy fransýz ınvestısııasynyń jalpy kólemi 5.5 mıllıard dollardy qurasa, onyń 3.9 mıllıard dollary tikeleı ınvestısııanyń úlesine tıedi. Qazaqstanda fransýz kapıtalynyń qatysýymen júzge tarta kásiporyn isteıdi.
Biz úshin álemdik rynokta jetekshi orynǵa shyǵyp otyrǵan Fransııanyń birqatar, ıaǵnı atom ónerkásibi, ǵaryshkerlik, metallýrgııa, telekommýnıkasııa jáne tehnıkalyq bilim berý salalary boıynsha ózara birlesken jobalardyń bolýy erekshe mańyzdy sanalady. Bul birlesken óndirister men ıadrolyq otyn, ásker qajetin óteý úshin jabyq baılanys júıesi jáne fransýz avıasııasy úshin tıtannan jasalǵan detaldar. Máselen, Jerdi qashyqtyqtan zondylaýdyń ǵaryshtyq birlesken keshenin jáne ǵaryshtyq apparattardy jınaý men testileýdiń birlesken júıesin qurý jobalary Indýstrııalandyrý kartasyna endi, TMD-da oǵan balama joq.
Yntymaqtastyqtyń osy baǵyttary “Eýropaǵa jol” memlekettik baǵdarlamasynyń mindet-maqsattaryna tolyǵymen sáıkes keledi. Atalǵan jobalar fransýzdyń ozyq tehnologııalaryn tek alý úshin ǵana emes, sonymen qatar uzaq merzimdik perspektıvada bizdiń elimizdiń básekelestik artyqshylyqtaryn qalyptastyrý úshin baza jasaýǵa, jedel ındýstrııalandyrý men ártaraptandyrýdy júrgizýge, Qazaqstannyń turaqty damýǵa degen trendin ornyqtyrýǵa múmkindik beredi.
Nurlan DÁNENOV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń
Fransııadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi.
