Qurdym

Oıyn, qyzyq qýǵan biz sııaqty jú­­girmekter men buralqy sóz, kúlki baq­qan jigit-jeleń bolmasa, qasyna jolaıtyndar shamaly bolatyn. Sebebi ol kisi úlken basymen jaıdyń ózinde tosyn qylyqtar shyǵaratyn. Urttap alady. Kóshede kele jatyp, tura qalyp óleń aıta jóneledi. Nemese saýdyń ózinde betińe qarap turyp óleńdete jóneledi. «Smaǵul ishten tynyp úıde jatyr, adasyp, adam uqpas kúıde jatyr. Qasynda basyn súıer tiri jan joq, apyr-aı bolǵany ma zamanaqyr» degendeı keıbir shýmaqtarynyń jobasy ǵana esimde (bul shýmaqtyń da úshinshi, tórtinshi joldary qýattyraq-tyn, uıqasy men keıbir sózderi ǵa­na este qalǵandyqtan, ózim qurap alyp otyrmyn). El aýzynda qalǵan qýaqy óleńderi de bar. Men ol kisini kóre qalsam osyndaı sózderi úshin kóp úıirsekteıtinmin. Asa jaqyndap ket­peımin, qashyp kete qoıatyndaı ara­qashyqtyqty saqtaımyn da, qasyn­da júrip otyram. Birnárse dep óleń­detip ketýi múmkin, óıtpese de jaı sóılegeniniń ózi qyzyq. Jalt bury­lyp, áldene dep qalsa tirkesteri kesek túsedi. Tura qalyp zaýlatyp óleń oqyǵany, ásirese. Kóbine jyraýlar poe­zııasyn burqyratar edi. Oqys óleń­dete jóneletinimen qoımaı, túri de sus­ty, jaýyryndy, zor kisi-tuǵyn.

Úlkender «senderdiń kórgenderiń zamany ótip, ábden shógip qalǵan Smaǵul ǵoı» dep otyratyn, ras bolsa. Biraq sol 2000 jyldarǵa qaraıǵy ýaqyttyń ózinde túr-tulǵasy, sóz saptasy osy zamannyń adamyna kelińkiremeıtin. Erte zamandardan baıqamaı osy kúnge túsip ketip, jaı tappaı júrgen jandaı kórinetin. Ol týraly el ne dese o desin, men tuńǵysh ret Sákenniń «Babalaryma» degen óleńin ánimen sol kisiden estigenimdi nege jasyra­ıyn. Bul án bizdiń el ishinde baıaǵydan aıtylǵanymen, Sákenniń áni retinde tanylyp, tas­­pada qalmaǵan. Keıin, bertinde dástúrli ánshi Ǵalym Mu­ha­medın taýyp alyp shyrqap, tas­paǵa basty. Ol kezde Smaǵul marqum bolyp ketken. Tuqymsyz. Keń pishil­gen, aýzynan óleń tógilgen dalanyń adamy edi. Jalǵyz aty boldy ǵoı deımin, mal baǵatyn. 9-10 synyp oqyp, eseıip qalǵanymda sońǵy ret Smaǵuldy atamnyń qystaǵynan kórdim. Kórshi aýylda bir baıdyń malyn baǵatyn. Qymyz berip, tyńdap qalýǵa tyrystyq. «Zaman ne bop barady, kesir óńsheń, sen tistegen nandy men jemeımin, men tistegen nandy sen jemeısiń...» dedi otyrdy da. «Sen tistegen» degende qolyn sart etkizip maǵan qaraı shoshaıtqanda bir shoshyp qalasyń. «Aqyr zaman bolarda bulaq tartylady, qarap turǵan jigitke qyz artylady» deýshi edi, tárizi, kelip tur. Kóldeı shalqyp jatatyn myna Aınabulaqtyń tabany tandyrdaı, tartylyp qalypty» degeni esimde.

Ákeımen uzaq otyryp áńgime­lesti. Sherin tarqatty-aý deımin. Tórde jaman dombyra ilýli tura­tyn, sony keltirip, Sákenniń «Baba­la­ryma» ánin aıtty. Almatyda konser­vatorııaǵa túsip, Sákenniń jary Gúlbahramdikinde jatyp oqyǵanyn, keıin oqýdan shyǵyp qalǵanyn bildirdi. Bul kisi Gúlbaram deıdi eken. «Qoly ashyq, «qarnyń ashyp qalmasyn» dep aqsha salyp beretin qaltama» dedi. Mádı Bapıuly týraly aıta kelip, «Úshqarany» yńyldap, árbir jerinen shaldy. «Qaqabaı, Bápı edi bir týysqan, aıanbaı óle-ólgenshe kek qýysqan» degen tusyn qaıtalap, qazaqtyń osysy kimge úlgi degen syńaıda sóılegeni áli esimde. Qazir aýylda da, men kórgen jerlerde de ondaı qazaq joq.

El aýyp ketken, jyndy atandyrǵan Smaǵuldyń tarıhı sanasy anaǵurlym joǵary, aqyly saý sonda qazir ańdasam. Sákenniń «Babalaryma» óleńi men Mádıdiń «Úshqarasyn» salystyryp, pikir aıtyp otyr. Ekeýi de qashqylyqty-qýǵylyqty taǵdyrdan syr shertedi ǵoı. Oqýshy kezimde men ondaı áńgimeni eshkimnen estimegem. «Almatydan poıyzda kele jatyp, qazaqtyń bir qyzyna tıisip turǵan úsh orysty ıtshe tepkilep, mılısııa kirip kelgende poıyzdan sekirip, sodan qozǵalyp ketken» deıtin Smashty. Sodan keıingi ómirin orystyń araǵy shaıyp ketken dalanyń eski qazaǵynyń bir keıpi osy ma degen oıǵa qalasyń keıde.