Asan qaıǵy Baıanaýyl taýyn kórgende: «Baıanǵa jaımaı, qoı semirmes» degen eken. Endeshe, tabıǵat syıǵa tartqan kórikti mekendegi kórnekti oryndarǵa birge saıahattaıyq! Tarıhqa kóz júgirtsek, Baıanaýyl óńirindegi kóne tarıhı-tabıǵı eskertkishterdi zertteý jumystary ótken ǵasyrdyń ekinshi jartysynda, ıaǵnı 1960 jyldary myqtap qolǵa alyna bastapty. Áli kúnge deıin ǵalymdar arheologııalyq-etnografııalyq zertteýlerdi jalǵastyrý úshin atbasyn burýǵa asyq. 2018 jyly jergilikti ólketanýshy Altynbek Qurmanovtyń baǵyt-nusqaýymen aýdandyq mádenıet jáne tilderdi damytý bólimi sakraldy oryndardy belgileýmen aınalysa bastady. Maqsaty túsinikti. Halyqty tarıhpen bettestirý – mańyzdy sharýa. «Pavlodar oblysy boıynsha sakraldy oryndardyń 70 paıyzy Baıanaýyl óńirine tıesili. Buǵan aýdanymyzda qasıetti oryndardyń kartasyn jasaǵanda kózimiz jetti. Basqasyn aıtpaǵanda, respýblıkalyq júz sakraldy orynnyń úsheýi Baıanaýylda», dep Altynbek Qurmanov sıpattama berdi.
Búginde Baıanaýyl aýdanynyń sakraldy kartasynda tańbalanǵan qasıetti jerler jeterlik desek, olar mynalar: Qońyr áýlıe qasıetti úńgiri, Jasybaı batyrdyń zıraty, Máshhúr Júsiptiń kesenesi. Árıne, bul baǵyttaǵy atqarylyp jatqan jumystardyń barlyǵy urpaq qamy úshin. Qasıetti jerdiń mártebesi tek taý-tasyn aralap, kóline shomylýmen ólshenbese kerek.
Ertedegi temir dáýirindegi jerleý kesheni. Sabyndykól aımaǵynda Baıanaýyl-Qaraǵandy tas jolynyń boıynda ornalasqan. Bul – kóne qorym osy óńirde, ıaǵnı qola dáýirinde ómir súrgen adamdardyń jerlengen orny. Keshendi zertteý 2016 jyly Toraıǵyrov ýnıversıtetiniń arheolog ǵalymy Vıktor Merstiń basshylyǵymen júzege asty. Aldaǵy ýaqytta da ǵylymı turǵyda tolyǵymen zerttelmek. Ol jerden tabylǵan zattar men buıymdar ýnıversıtet ǵalymdarynyń zerthanalarynda saqtaýly.
Baıbaqy bulaǵy. Kóne dáýirdegi jerleý kesheni, arheologııalyq eskertkish. Jasybaı-Toraıǵyr tas jolynyń boıynda, Kempirtastyń soltústik-shyǵysynda ornalasqan. Bul qorym Pavlodar memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetine qarasty akademık Á.H.Marǵulan ortalyǵynyń basshysy Tımýr Smaǵulovtyń jetekshiligimen zerttelýde. Bolashaqta qola dáýirinen tolyqqandy habardar etetin qorymdy ashyq aspan astyndaǵy mýzeı etip jasaý josparlanýda. Qorymnan tabylǵan adam qańqasy jáne qysh ydystardy, kóne zattardy osy ortalyqtyń ǵalymdary zertteýde.
Toraıǵyr saq qorǵandary. Saq-sarmat dáýirine jatatyn bul keshendi de Á.H.Marǵulan ortalyǵy ǵalymdary zertteýmen aınalysýda. Ony da ashyq aspan astyndaǵy mýzeıge aınaldyrý josparda bar. Baıanaýylǵa demalýǵa kelgen týrıster men jergilikti turǵyndardyń tamashalaýyna múmkindik jasalmaq.
Joldybaı tas. Joldybaı qoryǵyndaǵy petroglıfter. Pavlodar memlekettik ýnıversıtetiniń ǵalymy V.K.Merstiń zertteýinde osy tastaǵy kóne dáýirdiń sýretteri sol zamanda ómir súrgen adamdardyń tynys-tirshiliginen molynan habar beredi. Ańshylyq kásibi, janýarlardy qolǵa úıretý jáne kóship-qonyp júrgen eldiń baǵyt-baǵdaryn aıqyndap turǵanyn kóremiz. Bul tastaǵy jazýlar kóne temir, qola dáýirine jatady. Ornalasqan jeri – Jańatilek aýyldyq okrýgi, Muryntal.
Túrkilerdiń tabyný ortalyǵy. Arheologııalyq zertteýde túrkilerdiń tabyný ortalyǵy sol zamandaǵy Altaı taýlarynan batysqa jónkile kóshken eldiń basyn biriktiretin jáne táńirge tabyný dástúrin oryndaıtyn nysan bolyp tabylady. Jalpy, músin (balbal tastardyń) turǵan jerinde adam múrdesi jerlenbeıdi. Ol jerlerde tek qana sol zamandaǵy dástúrli táńirge tabyný orny bolyp sanalady. Qundykól aýyldyq okrýginiń Keregetas jazyǵynda ornalasqan.
Jumbaq qyz tasy. Kóne túrki-qypshaq zamanyna jatady. Eldegi ańyz-ápsana áńgimelerge zer salsaq, Jumbaq qyz tasy táýliktiń bir mezgilinde, ıaǵnı túske qaraı kúnniń kózi túskende tastaǵy qyzdyń beınesi kúlip turady desedi. Al kún aýǵannan keıin bul sýret kórinbeı ketedi. 1960 jyldary akademık Á.H.Marǵulan bastaǵan arheolog-ǵalymdar, atap aıtsaq, Meıir Qadyrbaevtar osy óńirde qazba jumystaryn júrgizip, kóne túrki zamanynan da burynǵy dáýirdiń qonys oryndaryn ashqan. Estýimizshe, tabylǵan jádigerlerdi arheolog-ǵalymdar Almatyǵa alyp ketken. Keıbireýi respýblıkalyq murajaıda turǵan kórinedi. Degenmen áli de bul óńirde músin tastar barshylyq. Olardy zerttep, ǵylymı aınalymǵa engizý ǵalymdardyń enshisinde.
Arǵymaq tas. Arǵymaq tas petroglıfteri kóne temir, qola dáýirleriniń enshisindegi dúnıe. Arǵymaq tas atalýy tastaǵy beınelerde arǵy babalarymyzdyń arǵymaq jylqyǵa minip, ań aýlap júrgenderi beınelengen. Ol beınelerde buǵy, bulan sekildi túz janýarlary jáne túıelerdiń sýretteri salynǵan. 1960 jyldary akademık Á.Marǵulannyń ekspedısııasy zertteý jumystaryn bastasa, búgingi tańda Álekeńniń shákirtteri – Sultanmahmut ýnıversıtetiniń jáne Pavlodar memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń arheolog-ǵalymdary zertteý jumystaryn jalǵastyrýda. Baıanaýyl memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń aýmaǵynda ornalasqan.
Qulan áýlıe úńgiri. Bul úńgir áýlıeli Qyzyltaý jotalarynyń eń bıiginde ornalasqan kıeli jer. El aýzyndaǵy ańyz-ápsanalar men eskilikti áńgimelerge zer salsaq, Qulan áýlıe úńgiri Nuh Paıǵambar zamanynan bastalady eken. Nuh Paıǵambar zamanynda jer betin topan sý basyp, Nuh paıǵambar jan-janýarlardy aman alyp qalý úshin úlken keme jasaıdy. Ańyzdaǵy Qulan, Qyran, Qońyr esimdi áýlıeler kemege ornalasamyz dep kelgende sımaı qalsa kerek. Sodan úsh áýlıe bórenelerden sal jasap, kemeniń sońyna baılaıdy. Soltústikten soqqan jelden saldary úzilip, úsh áýlıe úsh jerde qalǵan eken. Sý qaıtqanda Qońyr áýlıe Baıanaýyldaǵy óz esimimen atalatyn úńgirde, Qyran áýlıe Baıanaýyl taýlarynyń shyńynda, al Qulan áýlıe osy bıik Qyzyltaýdyń jotasyndaǵy úńgirde qalǵan desedi. Jalpy, eldiń aıtýynsha, Keńes úkimeti ornaǵanǵa deıin bul taýlarda jabaıy jylqy qulan mekendep, jazdyń ystyǵynda osy úńgirdi kóleńkeleıdi eken. Ashtyq, jut jaılaǵan zamanda osy janýardyń túri joǵalyp ketti desedi. Qulan áýlıege qatysty áli de ańyz-ápsanalar barshylyq. Tarıhshy ǵalymdar zerttese, talaı oqıǵanyń elge jetetinine senimdimiz. Ornalasqan jeri – Qyzyltaý aýyldyq okrýgi.
Abylaı han ordasy. Abylaı han – qazaq ordasynyń eń uly handarynyń biri. Arqa óńirinde Abylaı hanǵa qatysty jer ataýlary az emes. Sonyń biri – Baıanaýyl jerinde. Ǵylymı tujyrymǵa súıensek, akademık Manash Qozybaev óz eńbeginde 1734 jyly Abylaı handy Sabyndykóldiń jaǵasynda aq kıizge otyrǵyzyp, han kótergenin jazady. Baıanaýyldaǵy dańqtylar alleıasyndaǵy tasbelgiden de sony kóremiz. Abylaı han Baıanaýyldy 3-4 jyl qonys qylǵan. Qyzyljarǵa (Petropavl) orystardyń bekinis salyp jatqanyn eskergen Oljabaı, Malaısary batyrlar Abylaı handy Kókshetaýǵa qonys aýdarýyn ótingen. «Búgin Qyzyljarǵa bekinis salǵan orys erteń Kókshetaýdy da alady. Jaýdyń ótinde bolǵanyńyz durys», dep aıtqan eken. Sol 3-4 jyl jaılaý qonys qylyp, ordasy bolǵan jer búgingi kúni «Hannyń, tóreniń qaraǵashy» dep atalady. Jyr-dastandar men ańyz-ápsanalardan bul jerdi Abylaı hannan buryn Esim, Táýke handardyń jaılaý qylǵanyn estip, oqyp júrmiz. Mysaly, Jamal qoja Álqojaulynyń jyrlarynda mundaı derekter keltiriledi.
1756 jyly Baıanaýyldyń teriskeıinde Abylaı hannyń jaılaýda otyrǵany Quljadan shyqqan kerýenbasy tatar, uıǵyr saýdagerleriniń Tobyl voevodasyna jazǵan raportynda kórsetilgen. Bul qujat Omby qalasy A.S.Pýshkın atyndaǵy kitaphanada Katanaev qorynda saqtalǵan. Ol týrasynda Qarqaraly, Semeı óńirin zertteýshi, ólketanýshy B.Násenovtiń kitabynda da kezdesedi. 1756 jyly Baıanaýyldyń teriskeıinde otyrǵan Abylaı han kórshiles Jasybaı kóliniń jaǵasyndaǵy «Tas qorany» qonys qylyp otyrǵan Oljabaı batyrdy Shúrshit (qytaı) áskerine qarsy attandyrady. Búgingi kúni Qaraǵandy oblysy, Osakarovka aýdanyna qarasty Shúrshitqyrǵan jeri osy joryqpen baılanysty. Sol 1756 jyly Baıanaýyldaǵy jaılaýynan Kókshetaýǵa kóshken Abylaı han óziniń úlken balasy Toǵym tóreni Baıanaýyldaǵy ordasyna tastap ketedi. Toǵym tóreden qazaq halqynyń alǵashqy salaly tarıh ǵylymynyń doktory, akademık Ermahan Bekmahanov osy jerde dúnıege kelgen. Ol – Abylaı hannyń tikeleı urpaǵy.
«Jalpy, bizdiń halyqta el bılegen han jaılaýda bolsyn, qystaýda bolsyn ol jer hannyń ordasy sanalady. Ol áýlet bóten jerge qonys salmaıdy. Bul áńgime-ápsanalardy uly ǵulama Máshhúr Júsip Kópeıulynyń shákirtteri bolǵan Imanǵalı Mánenuly, Aldajar Ábdirazaquly, Ánapııa Áýbákiruly, Janaıdar Asylbekuly qarııalar bastary qosylǵanda tilge tıek qylýshy edi», deıdi Altynbek Qurmanov.
Abylaı han ordasyna qoıylǵan tas belgi Baıanaýyl memlekettik ulttyq tabıǵı parki Jasybaı bólimshesine qarasty aýmaqta.
Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Shoń bı. Qamar Qasymov. HIH ǵasyrda patsha ımperııasy qazaq dalasyna kirgende alǵashqy qara halyqtan shyǵyp, aǵa sultan bolǵan – Shoń bı Edigeuly. Shoń bı Edigeuly jóninde uly ǵulama Máshhúr Júsip Kópeıulynyń, basqa da aqyndardyń muraǵattarynda keńinen qamtylǵan. Shoń bı jóninde jazǵan Qalmuqan Isabaevtyń «Sert» romany ol kisiniń uly dalanyń danagóı kemeńgeri bolǵanyn aıǵaqtap turǵandaı. Ádebıetshi Adolf Iаnýshkevıch kúndelik dápterinde bylaı dep jazady: «Shoń sultan emes, biraq iri adam. Ol orystar osy jerge keler aldynda ómir súrgen. Aqyly, ádildigi jáni kúsh-qýatynyń zorlyǵy arqasynda óz ortasynda úlken bedelge ıe bolǵan. Onyń ámiri anaý-mynaý hannan artyǵyraq pármendi júrgen. Qylmyskerlerdi ózi jazalaǵan, olardy keıde asaý atpen súırettirip, aıaýsyz óltirtken...», dep jazsa, «Qazaqtyń ózin ózi basqara alatyndyǵyn dáleldeımin dep Shoń shyqqan. Búkil qazaq arenasyna osy sertpen shyqqan jalǵyz bı – osy», deıdi Qalmuqan Isabaev óz zertteýinde.
Shoń bı Túrkistanda jerlengen. Baıanaýyldaǵy Shoń bıdiń qystaýyna belgitas ornatyldy.
Shoń bıdiń qystaýy halyq sheberi Qamar Qasymovtyń da týǵan jeri. Q.Qasymov 1893-1966 jyldary ómir súrgen. Ol – qazaq arasynan shyqqan kásibı sheber, Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri. Alǵashqy Qurmanǵazy orkestri qurylǵanda búkil ult aspaptaryn óz qolymen jasap shyqqan jáne Mońǵolııanyń ult aspaptaryn qalpyna keltirgen Qamar Qasymov jasynan qolóner buıymdaryn jasaýmen shuǵyldanǵan. Qamar Qasymovtyń óz qolymen áshekeılep, órnektep jasaǵan mýzyka aspaptary Qazaqstannyń Ortalyq jáne Yqylas atyndaǵy Halyq mýzyka aspaptar murajaılarynyń qorynda saqtaýly tur. Onyń zıraty Almaty qalasyndaǵy Keńsaı qorymynda. Qamar Qasymovtyń tas belgisi Toraıǵyr aýyldyq okrýgine qarasty Shońnyń qaraǵashynda.
Edige bıdiń bılik tasy. Edige bı Tólebaıuly XVIII ǵasyrdaǵy Qaz daýysty Qazbek bı, Buqar jyraý, Abylaı han zamanynyń bıik tulǵasy. Edige bı jóninde Máshhúr Júsip Kópeıulynyń eńbekterinde keńinen qamtylǵan. Máshhúr Júsip jazbalarynda «Bul bizdiń qazaqta úsh Edige bolǵan. Baı Edige, batyr Edige, bı Edige», deı kele, baı Edige kishi júzden, batyr Edige Toqtamys zamanynda ómir súrgenin, zıraty Ulytaýda jatqanyn jáne bı Edige Shoń, Toraıǵyrdyń ákesi ekenine toqtalady. Zamanynda úshtiń birine ilikken Edige bı Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulamada Syr men Shý boıyndaǵy eldi Arqaǵa ákelgen rýbasylardyń biri bolǵan. Ol zamanda Baıanaýyldyń shuraıly jerin qalmaqtar qonys qylyp, kóship kelgen eldi Dalbadaǵy Qaraǵaıly bulaqqa toqtatypty. Aryp-ashyp kelgen el 5-10 jyl esin jıǵansha osy arada bolady. Sońynan Oljabaı batyr eldiń basyn biriktirip, Baıanaýyldy qalmaqtardan bosatty. El úlkenderiniń áńgimesine qulaq assaq, sol zamanda Edige bı túıege minip, bılik tastyń ústine aq kıizdi tósetip, eldi jıyp, jastardy janyp, jaýǵa qarsy úgit-nasıhat júrgizgen. Sol zamannan bizge jetken tas eskertkish Jańatilek aýyldyq okrýgine qarasty Qaraǵaıly bulaqta tur. Bul jer qazir Baıanaýyl memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń aýmaǵy.
Qurmanbaı abyz tasy. Qurmanbaı abyz Baıqonaquly – HIH ǵasyrda ómir súrgen dalanyń daryndy tulǵasy. Úlken ıslam dininiń bilgiri. Eldi aýyzbirlikke shaqyryp, aýyryp-syrqaǵandaryn emdep, qatarǵa qosqan qasıetti adam.
Qurmanbaı abyz jóninde maǵlumattardy jınaqtap júrgen ólketanýshy Muhamet-Qaıyr Sháripovtiń aıtýynsha, Qurmanbaı abyz Baıqonaquly 1829-1901 jyldary ómir súrgen eken. Baıanaýyl aýdanynyń Dalba (qazirgi Jańatilek aýyldyq okrýginde) týyp-ósken. Qyzyljar qalasyndaǵy medreseni oıdaǵydaı aıaqtap, oqýyn ári qaraı Buharadaǵy «Kókiltash» medresesinde jalǵastyrǵan. Bul jerden arab, parsy tilderin meńgerip, Jańqozy – Qaraman abyz ekeýi Sham (Damask) qalasynda oqyp, tereń bilim alǵan.
Kúni búginge deıin aýyrǵan, naýqas adamdar abyz atanyń basyna qonyp, saýyǵyp ketetini ómir shyndyǵy, tylsym keremet. Qurmanbaı abyz Q.Sátbaevtyń dúnıege kelerin boljaǵan jáne azan shaqyryp «Ǵabdýlǵanı» dep atyn qoıǵan qasıet ıesi. Qurmanbaı abyzdyń bir keremeti Máshhúr Júsip esimimen baılanysty aıtylady. Birde eldi aralap uzaq jolǵa shyqqan Máshhúr Júsip Qurmanbaı abyzdyń zıratynyń qasynan ótip bara jatyp, abyzdyń arýaǵyn synamaqshy bolypty. Sol sebepti Máshhúr Júsip óziniń kóshirine: «Qurmanbaı abyzdyń zıratynyń qasynda ótip bara jatqanda toqtamaı-aq qoı, kerisinshe atty qamshylap, tezdetip júr», dep buıyrady da, ózi duǵa qaıyrmaı otyra beredi. Sóıtip, zırat syrtynan jyldamdatyp óte bergeninde trashpenkeniń dońǵalaǵy úzilip túsken eken. Máshhúr Júsip: «Á, Qurmanbaı! Bir dońǵalaqtyq shamań bar eken áli, jaraısyń!», dep kúlipti de, kóshirine: «Áı, endi toqtaımyz, abyzdyń arýaǵyna duǵa qaıyramyz», dep arbadan túsip jaıaýlap keri júrip duǵa qaıyrypty. Sosyn arbasyna bet alǵanda arbanyń dóńgelegi men basqa saımandary shóp arasynan tabyla ketken eken.
Qurmanbaı abyz Jańatilek aýylynan 16 shaqyrym qashyqtyqta jerlengen. Tas belgi sol jerge qoıylǵan.
Totııa ana zıraty. Totııa ana týraly áńgimeler búgingi kúnge deıin el aýzynda saqtalǵan. Dalba taýlarynyń eń bıik shoqysy osy ananyń esimimen atalady.
Totııa ana HVII-HVIII ǵasyrda ómir súrgen. «Ol Qara batyrdyń joldasy. Bular Babyr men Qunııazdyń áke-shesheleri. Qalyń elge bılik aıtqan, úlgi bolǵan, eldegi daý-damaılardy sheshken kıeli adam», deıdi ólketanýshy Muhamet-Qaıyr Sháripov.
Totııa ana zıraty Dalba taýlarynyń eń bıiginde ornalasqan. Dalbanyń eń bıigi – Totııa. Totııa anamyz keshegi jaýgershilik zamanda óziniń biraýyz sózimen elin apattan aman alyp qalypty. Arǵyn-Aıdabol Babyr anasy dúnıeden ótkende anasynyń bir kúndik sútin aqtaımyn dep aq jýǵyzyp, arýlatyp máıitti arqalap alyp osy taýdyń basyna kóterip aparyp, jerlegen eken. Sodan beri sol taý Totııa dep atalady. Anaǵa qurmet taǵzym etý orny bul. Teńiz deńgeıinen 1060 metr bıiktikte Jańatilek aýylynan ońtústikke qaraı 17 shaqyrym jerde. Tas eskertkish osy jerge ornatylǵan.
Oljabaı batyrdyń tas qorǵany.Oljabaı batyr HVIII ǵasyrda Baıanaýyl jerin jońǵar basqynshylarynan azat etkende jaý áskerin tosyp alý úshin jaýyngerlerine tas qorǵan jasatqan. Osy jerde jan alysyp, jan berisip sý ornyna qan urttap, búgingi eldiń saqtalyp qalýyna sebepker bolǵan talaı bozdaqtar jer qushty. 1973 jyly Baıanaýyldaǵy týǵan jeri Jasybaıǵa kelgen akademık Á.H.Marǵulan zertteý jumystaryn júrgizip, qarý-jaraqtardyń qırandylary – sadaq jebesiniń ushtary, naızanyń ushy, dýlyǵalardyń qaldyqtaryn tapty.
Oljabaı batyr Tolybaıuly 1709 jyly Túrkistan mańynda dúnıege kelgen. Saryarqany jońǵar-qalmaq basqynshylarynan azat etken uly qolbasshylardyń biri. Qystaýy Baıanaýla Jasybaı kóliniń mańynda bolǵan. 1783 jyly Ereımentaý jerinde jaılaýǵa kóship bara jatqanda dúnıe salyp, múrdesin aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna oraı Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine jetkize almaǵandyqtan sol jerge jerlengen. Búgingi kúni batyrdyń zıraty Aqmola oblysy, Ereımentaý aýdany, Oljabaı batyr aýyldyq okrýginde ornalasqan.
Oljabaı batyrdyń Qaraýyl tóbesi. Oljabaı batyrdyń tas qorǵanynyń syrtynda adam qolymen jasalǵan bıik tóbeshik tur. Qorǵandaǵy jaýyngerlerge qııan-keski urysta baǵyt silteýshi jaýynger turatyn qaraýyl tóbe. Bul jerde de talaı jaýynger oqqa ushty.
Oljabaı batyrdyń tas qorasy. Baıanaýyl jerin jaýdan bosatqan Oljabaı batyr Jasybaı kóliniń kúnshyǵysynda alasa taý-tastyń yǵynda tastan qonys saldyrǵan. Osy jerde batyrdyń qarý-jaraq qoımasy bolǵan. Búginde bul jer Oljabaı batyrdyń tas qorasy dep atalady.
Jalańtós asýy. Baıanaýyldan Jasybaı demalys aımaǵyna baratyn tas joldyń boıynda úlken asý bar. Ol asýdy búgingi tarıhty bile-bilmeıtin keıbir jurt «Serpantın» dep ataıdy. Negizgi tarıhı ataýy – Oljabaıuly Jalańtós batyrdyń asýy. Sol almaǵaıyp zamanda Jasybaı batyr qaza tapqan soǵysta Jalańtós te osy jerde qaza tapqan. Al Jasybaı batyr zıraty Baıanaýyldyń kúnshyǵysynda, batyrdyń esimimen atalatyn kólmen eki aralyqta. Ol jerdi Jasybaı asýy deıdi. Búgingi Jalańtós asýyndaǵy Jasybaı batyrǵa qoıylǵan músin tas joldyń Jasybaı demalys aımaǵyna aparatynyn meńzeıdi.
Álkeı Marǵulannyń ata qonysy. Jasybaı eldi mekeni, «Dýlat bıdiń qara bulaǵy». Qazaq arheologııa etnografııasynyń atasy, segiz ǵylymdy qatar alyp júrgen akademık Álkeı Haqanuly Marǵulan 1904 jyly osy jerde dúnıege kelgen. Á.Marǵulan áıgili on san orta júzge uran bolǵan Oljabaı batyrdyń urpaǵy. Áıgili ǵalym 1973 jyly Baıanaýylǵa kelgeninde óziniń kindik qany tamǵan Dýlat bıdiń qara bulaǵyndaǵy qystaýyna qada qadap ketken. Sol qaraǵaıdan qıyp qadaǵan belgi kúni búginge deıin tur.
Jaıaý Musanyń týǵan jeri – Jasybaı eldi mekeni, «Orman batyrdyń Qaraqýysy». Áıgili halyq kompozıtory, ánshi XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Sankt-Peterbýrg, Baltyq jaǵalaýy, Polsha elderinde bolyp, nota jáne skrıpka aspabyn úırenip, elge kelgen soń qazaq ánderin alǵashqy ret skrıpkada oryndaǵan. «Dala Poganınıi» atanǵan daýylpaz jyrshy Jaıaý Musa Baıjanuly 1835 jyly osy Orman batyrdyń Qaraqýysynda dúnıege kelgen. 1929 jyly qazirgi Jańatilek aýyldyq okrýgine qarasty Aqshoqy qystaǵynda dúnıeden ótken. Orman batyr – Oljabaı batyrdyń týysy.
Aty ańyzǵa aınalǵan Baıanaýylǵa tikeleı qatysy bar Oljas Súleımenov, Sháken Aımanov, Shapyq Shókın, Ermahan Bekmahanov jáne basqa da Alashqa aty tanymal tulǵalardyń týǵan jerleri de belgilenip qoıylǵan.
Mine, ázirge anyqtalǵan jáne tas belgi ornatylǵany – osy oryndar. Igilikti is munymen toqtap qalmaq emes. Bul baǵyttaǵy jumystar urpaqtyń tarıhı dúnıetanymyn arttyrýmen qatar, óńirge týrısterdi tartýǵa sep bolady dep kútilýde. Endeshe, iske sát!
Pavlodar oblysy,
Baıanaýyl aýdany
