Jyr júırigi Qashaǵan…

Qazaq ádebıetiniń tarıhynda asqan dara talantymen aty qalǵan Qashaǵan Kúrjimanulynyń ómir-mektebi – tereńnen tolǵap, alystan barlap, bıikten samǵap, talǵammen talǵap baryp oqylyp, jazylatyn tarıh. Jyr dúldúli atanǵan daraboz aqynnyń sońynda qalǵan asyl dúnıeleri jaqsylar men jaısańdar, zerdeliler men zeıindiler, bilgirler men bilimdiler bas qosqan jerde taldaýǵa túsip, maqtaýǵa turatyn salmaqty shyǵarmalar. Jyr jampozynyń qaı óleńin alyp qarasaq ta, jer qoınaýynda sırek kezdesetin marjan tastar sekildi óte qundy. Aqyn óleńderinen onyń minez-qulyǵy, tabıǵı jaratylysy kórinedi.

О́miri týraly jyrlarynyń birinde:

Atam bir qaıtyp dúnıeden,

Bes jasta jetim qaldyrdy.

Basyma qaıǵy saldyrdy.

Anam kórdi jesirlik,

Sóıtip basym qańǵyrdy, –

dep sóz órneginde kózin ashpaı jetimdiktiń salmaǵy moınyna túskenin baıandaıdy. О́mir ógeısitkenimen, óleńi ógeılemeı, tyńdaǵan qulaqtyń quryshyn qandyrǵan aqynnyń ádemi jyrlary júre kele kópshilik jınalǵan jerde eldiń qýany­shyna aınalyp, jurtshylyqtyń qurmetine bólendi. Tipti ony jalshylyq jumystan bosatyp, jurtshylyq bas qosqan jerde ónerin jyrlatyp, tamashalaıtyn boldy.

Aıtýly jyraýdyń basyna qonǵan baǵy – ónermen qalaı serik bolǵany týraly jyrshy, nemere inisi Shádimen Úsembaev óz esteliginde bylaı deıdi: «Jaz. Shilde. О́kshesi oıylyp, tabany soıylyp, mal sońynda azap shegip, aryp-ashqan Qashaǵan bala taıaǵyn jerge shanshyp, shapanyn kúrke etip jata qalsa, kózi ilinip ketedi. Tús kóredi. Túsinde bir qara kisi kelip, balanyń qolynan tartyp turǵyzyp: «Dorbalap alasyń ba, qapshyqtap alasyń ba?» dep suraıdy. «Bergenińdi alamyn» deıdi Qashaǵan. Qara kisi qolyn jaıyp, bata beredi: «О́ner berdim, elge shash» deıdi. Qashaǵanǵa jyrdyń baǵy osylaı qonǵan eken. Daýylpaz aqyn óziniń tókpe jyrynyń birinde talanty týraly aıtqany óte sátti, nanymdy shyqqan dúnıe:

«Meniń atym Qashaǵan,

Táńirim artyq jasaǵan.

Adaı túgil Alshynnyń,

Alshyn túgil Alashtyń,

Aıtqyshy edim qashannan».

Qashaǵannyń týǵan jerine qatysty birneshe pikir bar. Birinde («Mańǵystaý ensıklopedııasy», 2009 j.) beıbit kezde de, el basyna kún týǵan qııamet-qaıym shaqta da aýyly aralas-qoıy qoralas túrikmen halqynyń jerinde ómirge kelgendigi aıtylsa, ekinshisinde «Mańǵystaýdyń, Adaı ýeziniń Jańǵaq jerinde týǵan, bul jer keıin Túrikmenstan quramynda qalǵan» delinedi.

Halqymyzdyń talantty uly 1841 jyly týyp, jetimdiktiń taqsiretin tart­qanyn derekterden bilemiz. Bir jaǵynan qys­sa, ekinshi jaǵynan úıip-tógip bere salatyn keń Alla ony ákeden aıyryp, mal-múlikke kende qylǵanmen, qabilet-qarymǵa baı qyldy. 15-16 jasynda jaldanyp, kópestiń malyn baqty. Odan ári ómiriniń ózegi, kúneltisiniń arqaýy óner-óleń boldy. Mańǵystaý, Atyraý, Aqtóbe óńirlerin, Horezm aımaǵyn aralap, el arasyndaǵy belgili óner maıtalmandarymen tanysqan, olardan úırene jáne ózin moıyndata erjetti. Aqtan, Bala Oraz, Nurym, Qalnııaz, Qurmanǵazy, Aralbaı, Qashqymbaı, Murat, Yǵylman, Qospaq, О́mir sekildi sol zamannyń sóz ıeleri Qashaǵannyń qarymyn birden bildi, qapysyz tanydy. Aıaq alysyna, sóz saptaýyna súısindi. Barlyq óleńi quımaqulaq, óleńsúıgish azamattardyń aıtýymen aýyzsha tarap, Qazan tóńkerisi jyldarynan soń ǵana qaǵaz betine túse bastady. Eń alǵash baspa betinde jaryq kórýi aqyn qaıtys bolǵan soń alty jyldan soń, ıaǵnı 1935 jyly «Ádebıet maıdany» jýrnalynda jarııalanýy edi.

Darynnyń almas jyrlarynyń qata­rynda «Nurym men Qashaǵan» aıtysy, «Qa­shaǵan men Izbas» aıtysy, dastan-jyr­larynyń súbelisi «Adaı tegi», «Ata­meken», «Topan», «Qarasaı-Qazı» jáne t.b. shyǵarmalary halyq arasyna keńinen tarap, óziniń laıyqty baǵasyn alǵan.

Barshamyzǵa belgili Qashaǵan Kúrji­manulynyń 170 jyldyq mereıtoıy 2011 jyldyń tamyz aıynda Mańǵystaý óńirinde toılandy. Qazaqstannyń halyq jazýshysy Ábish Kekilbaevtyń jyr dúldúliniń sol merekesinde: «Qashaǵandy kórgenderden adam qalmaı barady. At kótere almaıtyn bolǵasyn qara býrasyna minip, qarakólden jasaǵan tyǵyryq bórkin edireıte kıip, el aralap júrgen qara shal desedi. Qasyna Aralbaı, Sáttiǵul, Muryn, Túmen, Súgir, Shamyǵuldar eretin kórinedi. Qashaǵan ólgesin ol saltanat ta kózden bir-bir ushty. …Qazirgi qolda bar Qashaǵannyń shyǵarmalary negizinen marqum Qabıbolla Sydıyqov aǵamyzdyń eńbegi. Oǵan Muryn, Janjigit, Shamyǵul, Shádiman, Qumar, Nazarbek, Álqýat, Qobylash, Sultandardyń Qashaǵannan aıtqan jyrlarynyń qanshalyqty tolyq ekendigin eshkim bilmeıdi. Bizdińshe, talaı óleńiniń tek sulbasy ǵana júrgen sııaqty. Qashaǵan jyrlaǵan jyrlar da tolyq saqtalmaǵan. Qashaǵan tirilip ketse, ózinen qalǵan asyl muralardy urpaǵyna jetkizgen Qabıbolla Sydıyqovtaı asyl aǵamyzǵa ábden rıza bolar edi» dep aıtqany kóńilge túrli oı salar oryndy áńgime.

Jyr dúldúli Qashaǵannyń jyr mek­tebin qalyptastyrýǵa yqpal etken al­dyńǵy aǵa tolqyn aǵalary – Maham­bet pen Abyldyń mektebi desedi zert­teý­shiler. Daýylpaz aqynnyń jyrlary Qazaq­stannyń batys aımaqtaryna, qaraqalpaq, túrikmen elderine keń taraǵan. Tabıǵaty zerek aqyn eski jyraýlardyń ádisimen aýyzsha jattap alyp, jyrlaǵan.

Kózi tirisinde jampoz jyraýdyń óz aýzynan jyr, dastandaryn jazyp alǵan Kóshen О́serbaev pen Temirǵalı Kúntýǵanovtar bolatyn. Rýhy bıik qazaq taǵdyry qandaı kúıge tússe de, ulttyq rýhanı baılyǵyn joǵaltpaı, kóziniń qarashyǵyndaı saqtaǵan halyq. Osy sózimizge Qashaǵannyń búginge jetken aıtystary men súbeli shyǵarmalary aıǵaq.

Qashaǵan Kúrjimanulynyń eń óresi bıik, súbeli birqatar shyǵarmasy týǵan el men ósken jerge arnalǵan. Arqaly aqyn kózben kórgen kórinisti sol qalpynda-aq boıamasyz bere salady. Mysaly, «Topan» dastanynda:

«Mynaý Edil men Jaıyq, Jem eken,

Bul jetimderge dem eken,

Jesirlerge keń eken,

Shóbi malǵa maı bolar…» deıdi

Aqyn – el adamy. Onyń kókirek-sandyǵynan týǵan jyrlar ózi ómir súrgen ortamen birge órilip otyrady. Bul tabıǵı zańdylyq. Aqynnyń daralyǵy, ereksheligi sol, ol týǵan halqynan bir sát te ajyramaýy kerek. Tópeletip jyrlaǵan «Topan» dastany 1900 jyly Jem ózeni tasyǵan sáttegi oqıǵaǵa arnalǵan.

Bir rýly eldiń tarıhyna arnaǵan «Adaı» degen dastanynyń jazylý tarıhy batys óńirine belgili aqyn Taz Qashqynbaıdyń: «Adaıdyń ákesi kim?» degen suraǵyna jaýap retinde shyǵarylǵan dúnıe eken. Qyljaqty suraqqa aqynnyń salmaqty óleńmen jaýap berýi – birinshiden, el tarıhyna nemquraıdy qaramaǵandyǵy bolsa, ekinshiden, aqynnyń tegine nusqan keltirgisi kelgen menmensigen kókirekke óziniń bıiktigin kórsetken tereń astarly, maǵynaly óleń. Bul – eldiń namysyn qorǵap, aryn arlaǵan órshil óleń dep aıtýǵa turarlyq shyǵarma.

Aıtys dodasynda aldyna jan sal­maǵan Qashaǵannyń sóz saptasy, sóz qaıyrý maqamy sóz óneriniń sheksiz máńgiligimen tutasyp jatqan dúnıe. Oınaqy oram, shuraıly sóz bir-birimen qabysyp, aqylmen astasyp turǵan parasatty oıdy týǵyzady. Mysaly, ózin tómendetip, tuqyrtqysy kelgen Izbasqa:

Sen bir jaby, men – tulpar,

Sen bir qarǵa, men – suńqar,

Toǵyńdy shaıqap búlinbe.

Men – muhıt jatqan tereńmin,

Shamshyraq janǵan túbimde.

…Men qaıyrtpaı ketken Qashaǵan,

Anaý Taz Qashqynbaı, Tama Izimge,

Ulyq bolar, Izbas-aý,

Talasqan bizben bilimge! –

dep qaıyrǵan shýmaqtar jaqsynyń jaǵa­syna jarmasqan jamannyń mańdaıynan atqan oqpen birdeı.

Qashaǵannyń ózindik ereksheligi – HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń 30-jyldary aralyǵynda Batys Qazaqstan aýmaǵynda aıtys ónerinde aldyna jan salmaýynda jatyr. Onyń jalpaq jurtqa jaıylǵan ataq-dańqyna ishteı de, syrttaı da baqtalas keıbir áriptesteri ony oılamaǵan jerden, tutqıyldan basyp qalyp, ońtaıly tusta opyq jegizýge, sóıtip el maqtaǵan Qashaǵandy súrindirýge, sol arqyly ózderiniń abyroıyn asyrýǵa árekettengen. Oǵan oıda joqta soqtyqqan Saqyp, Izim, Izbas aqyndardyń áreketin osylaı demeske amalymyz joq.

Qashaǵan murasyn jınap, el kádesine taratýda eldiń belgili azamaty, marqum Tańash Meńdibaev jemisti eńbek etti. Ádebıetke qushtar onyń «Syrlasyń da, muńdasyń da zaman» atty kitaby basylyp shyqty. Munda Qashaǵan aqyn jaıly buryn-sońdy jaryq kóre qoımaǵan dúnıelerdiń bolýy – kitap mazmunyn arttyra túsedi. T.Meńdibaev deregine súıensek, Qashekeń serigimen birge shaǵyn aýyldyń ústinen túsedi. Olar at basyn tiregen otaýda jalǵyz boıjetken otyr edi. Jolaýshylar otaýǵa bas suǵyp, daýystap sálem beredi.

– Bul úıge qonýǵa bolmaıdy, – deı salady boıjetken. Biraz ótinish-tilekterden soń beıtanys boıjetken:

– Toqtańyz, – deıdi. – Qonaq bolsańyz qoıatyn eki shartym bar. Biri – suraq, biri – jumbaq. Osyny sheshseńizder ǵana qonýǵa ruqsat.

Birin-biri tanymaıtyn Qashaǵan aqyn men boıjetken qyz sóz saıysyna túsedi. Suraq-jaýap órbitedi, jumbaq aıtysady. Eki jaq ta birin-biri jeńe almaıdy. Al boıjetken bolsa, aqyn kisiniń jaı adam emesin sózine qaraı topshylap biledi. Qashaǵan aqyn bolar dep toqtaıdy. Aqyndy syı-qurmet kórsetip, aýyldyń jaqsylaryn jınap, eki-úsh kún qonaq qylady.

Qoshtasarda boıjetkenniń kóńili Qashaǵan aqynǵa qulaıdy. Sonysyn boıjetken:

– Aǵa, maǵan ne aıtasyz? – deıdi.

Sonda Qashekeń:

– On – ıt, jıyrma – qasqyr, otyz – arystan, qyryq – jolbarys, elý – tusaý, alpys – shider, jetpis – kisen, seksen – kóseý, toqsan – torǵaı, júz – jumyrtqa... – dep jaýap qatyp júre beripti. Boıjetken ne aıtaryn bilmeı, del-sal kúıde bolyp turǵanda, qasyna kelgen jeńgesi bylaı depti:

– Sáýlem, qapa bolma, aqyn óz ómirin aıtty ǵoı. «On jasta ıt qýǵan bala edim, jıyrmada qasqyrdaı jigit boldym. Otyzda arystandaı, qyryqta jolbarystaı aıbyndy edim, elý keldi, aıaqqa tusaý tústi. Endi alpysyń shider emeı nemene? Jetpiste kisendeýli bolmaımyz ba? Seksen kelgesin men de bir, oshaq basyndaǵy kóseý de bir. Toqsanǵa kelseń, torǵa túsken torǵaısyń. Júz de bir, jarylǵan jumyrtqa da bir. Kóńilińdi túsirgen taǵdyrdan, ýaqyttan myqty emespin» degeni. О́mirińe qııanat jasaýǵa aqynnyń ary barmady. «Qosh» degeni dep jubatypty.

Qashaǵan – qansha aıtsań da taýsylmaıtyn telegeı teńiz aqyn. Onyń irili-usaqty shyǵarmalary – qazaq ádebıe­tine qosylǵan altyn arna. Qashaǵan rýhy aldynda shákirti, halyq aqyny Sát­tiǵul Janǵabyluly kóp ter tógip, onyń shyǵarmalaryn jınaqtap, qaǵazǵa túsirgen bolsa, beride ólketanýshy, fı­lo­logııa ǵylymdarynyń kandıdaty Qa­bı­bol­la Sydıyquly súbeli úles qosty. Ol Almaty qalasynan «Topan» atty jyr kitabyn bastyryp, «Alqalasa áleý­met» degen kitapqa keıbir týyndylaryn engizdi.

«Altyn kezdik qyn túbinde jatpas» degendeı, Qashaǵan Kúrjimanulynyń esimi respýblıka kólemine tarap, Mańǵystaýda mereıtoıy, onyń atyndaǵy baıqaýlar ótkizile bastady. 1991 jyly toılanǵan 150 jyldaǵy aıasynda «Qyryqkez» qaýymyndaǵy basyna kúmbezdi tam salyndy, eskertkish taqta qoıyldy. Aqtaý qalasynda turǵyzylǵan eskertkish te osy sátte jumystyń jalǵasy. Á.Kekilbaev Qashekeńdi darııa dep beker atamaǵany belgili. Túbine tunǵany kóp darııadaı tereń, aıdyny shalqar jyraýdyń, aıtary mol aqynnyń artynda qalǵan muralaryn zerttep, jınaqtaý – búgingi urpaq paryzy. Anyǵyn aıtsaq, kúni búginge deıin osy paryzdy oryndaı almaı kelemiz. 2011 jyly «Jazýshy» baspasynan 2000 taralymmen jaryq kórgen «Qaıyrtpaı ketken Qashaǵan» kitaby úlken jumystyń ornyn kórsetip ushqan balapan deımiz. Alda qyrannyń qanat qaǵysyndaı alymdy, búrkittiń baǵyndyrǵan belesindeı bıik ister tur. Tek urpaǵymyz baba atyna adal, ata murasyna qushtar bolsyn. Jyr atasy Jambyl:

Súıinbaı men Qashaǵan,

Qara óleńdi mataǵan,

Atyn jattap balalar,

Áli kúnge ataǵan, –

dep jyrǵa qossa, taǵy bir qazaqtyń syrshyl aqyny Ilııas Jansúgirov:

Atyraý – alys bizge, jerdiń túbi,

Qashaǵan – júırik jyraý, eldiń tili.

Shashqanda kúıden kóbik Qurmanǵazy

Qashaǵan – jyrdan tókken

marjan-dúrdi, –

dep shabyttana jyrlaýy tegin emes. Bul alystaǵy aǵaıyn tarapynan aıtylǵan ádil de júrekjardy joǵary baǵa.

Ýaqyt – ótpeli, dúnıe – jalǵan. «Ǵa­lymnyń haty, aqynnyń aty ólmeıdi» degendeı, Qashaǵan jyrlarymen birge jasap keledi, halqyn bolashaqqa bastap barady. Qashaǵan aqynnyń ómiri máńgilik deýimizdiń syry osynda.

О́mirzaq OZǴANBAEV,

«Ardagerler uıymy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi Ortalyq keńesi tóraǵasynyń birinshi orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń doktory,

professor