Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ilham Álıevtiń Jarlyǵymen qaıratker aqyn A.Djavadtyń 130 jyldyq mereıtoıy Bakýde bastalardan bir kún buryn uıymdastyrylǵan «Azattyq uranshysy» atty eske alý jıyny baýyrlas túrki elderiniń Ismaıl Gaspraly aıtqandaı, «tilde, pikirde, oıda birligi» bekem ekenin kórsetse kerek. Osy jolda ǵumyr keship, repressııa qurbanyna aınalǵan Ahmed Djavad memlekettik egemendik pen halqynyń bostandyǵy úshin kúresti. Túrki halqy úshin erlikter jasady jáne ulttyq qoǵamdyq sananyń ósýine aıtarlyqtaı úles qosty. Halyqtyń ulttyq sezimin, túrkilik sanany oıatatyn shyǵarmalar jazdy. 1914 jyly jazylǵan «Qarateńizdiń tolqyndary» shyǵarmasy túrki álemine úmit sáýlesin túsirgenin aıtady biletinder.
«Azattyq uranshysy» atty eske alý jıynyna Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli, Ázerbaıjannyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshiciniń keńesshisi Rovshan Kazymov, Memlekettik tarıh ınstıtýtynyń dırektory Erkin Ábil, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ Túrkitaný kafedrasynyń professory, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi Amantaı Shárip, «Aljır» memorıaldy-murajaı kesheniniń dırektory Samat Tergembaev, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Nur-Sultan qalasy fılıalynyń dırektory Dáýletkereı Kápuly, ázerbaıjan dıasporasynyń ókilderi, sonymen qatar uıym basshylary, zııaly qaýym ókilderi men kórnekti ǵalymdar qatysty. Jıynda sóz sóılegen Akademııa basshysy D.Qydyráli A.Djavadtyń túrki álemindegi orny týraly baıandady:
«Búgingi is-sharanyń «ALJIR» memorıaldy kesheninde ótýiniń sımvolıkalyq máni zor. Ahmed Djavad sanaly ǵumyryn ázerbaıjan halqynyń azattyǵyna arnaǵan ári sol jolda qýǵyn-súrginge ushyraǵan qaıratker. A.Djavad tek ázerbaıjan halqynyń ǵana emes, túrki álemine ortaq tulǵa. Ol Ahmet Baıtursynuly, Myrza Fatalı Ahýndzade, Gasan bek Zardabı, Mustafa Shoqaı, Ishenaly Arabaev syndy túrkige tutqa bolǵan tuǵyrly tulǵalardyń biri. Ol 26-28 jasynda azattyq uranshysy retinde baýyrlas Ázerbaıjannyń memlekettik ánurany sózderin máńgige tańbalady. Onyń ómirsheń shyǵarmalary túrkilik sana-sezimniń qalyptasýyna zor yqpal etti.
Onyń aıaýly jary Ahýnd-Zade Shýkýrııa Sýleımanqyzy da Qazaqstanǵa jer aýdarylyp, 1938-1945 jyldary «ALJIR» lagerinde jazyqsyz 8 jyl otyrǵan. Aqynnyń jarymen birge jer aýdarylǵan 44 ázerbaıjandyq áıeldiń qatarynda 1918-20 jyldary Ázerbaıjan Demokratııalyq R+espýblıkasynyń Premer-Mınıstri Hoıskıı Fatalı hannyń qyzy Tamara hanym da bolǵan. Sondyqtan uly aqynnyń mereıtoıy aıasynda Ahmed Javadpen birge jazyqsyz qýǵyn-súrgin qurbandaryn da eske alyp, rýhtaryna taǵzym etemiz. Mundaı zulmatty umytýǵa bolmaıdy», dedi.
Sonymen qatar, qonaqtar nazaryna kórnekti qaıratker A.Djavadtyń ómirbaıany men jary Ahýnd-Zade Shýkýrııa Sýleımanqyzynyń estelik suhbaty týraly derekti fılm usynyldy.
Is-sharaǵa qatysýshylar qýǵyn-súrgin qurbandarynyń rýhyna taǵzym etip, «Eske alý qabyrǵasyna» gúlshoqtaryn qoıdy.
Budan keıin qatysýshylar mýzeı ekspozısııalarymen tanysyp, «ALJIR» lagerinde jazasyn ótegen ázerbaıjandyqtar týraly taqyryptyq kórmeni tamashalady. Olardyń qatarynda A.Djavadtyń 1938-1945 jyl aralyǵynda Qazaqstanǵa jer aýdarylǵan jary Ahýnd-Zade Shýkýrııa Sýleımanqyzyna arnalǵan ekspozısııa da bar.
Jıyn sońynda qýǵyn-súrgin qurbandarynyń rýhyna Quran baǵyshtaldy.
