Mońǵoldardy orystardyń pikiri qyzyqtyrmaıdy
– Siz ádebıetke óleńmen kelipsiz, odan keıin prozaǵa aýysypsyz, eki janrda jazýdyń artyqshylyǵy bar ma eken?
– Shyndyǵynda, óleń ózdiginen jazylady, durysy, ózi keledi. Poezııa úshin jospardyń da, basqanyń da qajeti joq. Jas kezimnen kúnde derlik birneshe shýmaq óleń jazýǵa daǵdylanǵanmyn. Júre kele óleńniń de óz kemshiligi bar ekenin baıqadym. О́leń ózdiginen saýlap kele bastaǵanda men onyń aldynda tym dármensiz ekenimdi sezindim. Keıde olar maǵan ózimdiki emes sııaqty kórinetin. Sondyqtan aqyn retinde ózime eshqashan senimdi bolǵan emespin. Al prozanyń jóni bólek. Jazýshy proza jazý barysynda bárin jymdastyra biledi. Ony jazý úshin arnaýly jospar quryp, tipti ony kez kelgen ýaqytqa aýystyrýǵa da múmkindigiń bar. Sodan keıin keıipkerleriń týraly sheshim qabyldaý da óz aldyna bir qyzyq dúnıe. О́ıtkeni men keıipkerlerim úshin ózime jaýapkershilik alamyn. Sosyn ózimniń shyǵarma týdyrýshy ekenimdi avtomatty túrde sezinemin. Bul da qanaǵattanǵan jaýapkershiliktiń belgisi bolmaq. Al aqyndar eshteńege, tipti óz óleńderine de jaýap bermeıdi. Olar ózderin áldebir aspanı sózderdiń aýdarmashysy retinde sezinedi. Biraq eshqaısymyz da ásire shamandyq keıipte bolmaǵanymyz abzal. Eger shamanshyl bola berseń, ádebıet jasaý aıdalada qalady.
– Siz osyǵan deıin oqyrmanǵa jeti óleńder jınaǵyn usynypsyz, aınalaǵa, myna álemge aqynnyń kózimen qaraý múlde bólek shyǵar?
– Men buǵan qysqasha bylaı dep jaýap berer edim. Aqyndar eshqandaı jaýapkershiliktiń sheńberinde bolmaıdy, tipti olar áldebir qoǵamda emes, óz álemderinde ǵana ómir súredi. Árıne solaı bolýy kerek te.
– Sizdiń «Impýls daýysy» atty romanyńyz Mońǵolııadaǵy, sonymen qatar Qytaıdaǵy Ishki Mońǵoldaǵy halyq emshileriniń tarıhy týraly baıandaıdy. Meni bul kitaptyń ataýy qatty qyzyqtyrdy. Mońǵoldar bolashaqty boljaı alatynyn osy shyǵarmańyzda tilge tıek etesiz, tipti kez kelgen adamnyń taǵdyryn onyń dybysynan boljaýǵa bolady degen baılam aıtasyz.
– Sol romandy jazý úshin men halyq emshilerimen dostastym. Tipti ımpýls biz oılaǵannan da joǵary boljaý qasıetine ıe ekenin túsindim. Jaqsy dáriger bir mınýt ishinde naýqastyń tamyr soǵýyna qarap oǵan dál dıagnoz qoıa alady. Mundaı dıagnoz úshin óte qymbat fızıkalyq tekserý jáne kem degende úsh-tórt kúndik kezeń qajet. Eger siz úsh jyl ishinde aýyr aýrýǵa tap bolsańyz, onda sizdiń ımpýlsińiz búginde bul aqparatty áldeqashan óńdep qoıǵan. Bul ózinshe bir tylsym dúnıe sııaqty.
– Sizdiń «Qarly romans» povesińiz kóptegen tilge aýdaryldy. Máskeý Ádebıet ınstıtýtynyń professory Kaznacheev bul shyǵarmany Hemıngýeıdiń «Shal men teńizimen» deńgeıles dep baǵalapty. Bul baǵa sizdi ósirdi me?
– Joq. Kaznacheev myrza osylaı aıtqanda men ózimdi jaısyz sezindim. Sondyqtan men osy sııaqty maqtaýlardy shyǵarmashylyq ósý jolyma paıdalanbadym. Biraq onyń bul baǵasy mońǵoldardyń atalǵan shyǵarma týraly eshteńe bilmegenin túsindiredi. Sońǵy 30 jylda elimiz barlyq salada, sonyń ishinde ádebıette de Reseıden alystap ketti. Máskeýdegi Ádebıet Instıtýtyn bitirgennen keıingi ómir jolymda ýnıversıtet professorynan jaqsy baǵa estý men úshin qýanysh. Biraq mońǵoldardy, ásirese jas býyn oqyrmandardy orystardyń pikiri qyzyqtyrmaıdy.
– Alǵashqy romanyńyz «Sıqyrly saǵym» kommýnıstik dáýirdegi qarapaıym mońǵol otbasylary men olardyń urpaqtarynyń postsosıalıstik ómirin sýretteıdi. Romandaǵy oqıǵalar ómirde bolǵan ba?
– Kitapta baıandalǵan jaıttarǵa óte uqsas oqıǵalar týraly kóp estidim. Al men romanyma ózime tanys oqıǵalardy ǵana paıdalandym. Romannyń basty keıipkerleri meniń qurdastarym edi, sol úshin bul romandy jazý óte ońaı boldy.
Jıyrma eki jyl kitap jazyp ómir súrdim
– Mońǵol jazýshylary bolashaqta ádebıet boıynsha Nobel syılyǵyn alady dep oılaısyz ba? Kimder alady dep oılaısyz?
– Jýyq jyldardaǵy Nobel syılyqtary saıası sebeptermen jıi berildi. Meniń oıymsha, Ýkraınanyń bir qalamgeri aldaǵy qazan aıynda osy syılyqty alýy múmkin. Al kúnderdiń kúni álde bir mońǵol jazýshysy da osy syılyqty alýǵa laıyq keletin shyǵar. Suraǵyń óte salmaqty, ne aıtarymdy bilmeı otyrmyn. Shvesııa Qytaımen tikeleı qaqtyǵysatyn bolsa, Qytaıdaǵy Ishki Mońǵolııadaǵy keıbir jazýshynyń da múmkindigi bar shyǵar. Sonymen bunyń bárin ýaqyt sheshedi. Eger kez kelgen mońǵol jazýshysy Nobel syılyǵyn alsa, men onyń el moıyndaıtyn talantty aqyn nemese keremet jazýshy bolǵanyn qalaımyn. Bul biz úshin óte mańyzdy. О́ıtkeni bul syılyqty kóptegen qarapaıym qalamger aldy emes pe?!
– Múmkin, mońǵol jazýshysy retinde eń aldymen siz alatyn shyǵarsyz?
– Eger solaı bolsa, sol úlken qýanyshty senimen birge toılaımyn. (Kúldi).
– Jıyrma eki jyl boıy esh jerde jumys istemepsiz, tek jazýshylyqpen aınalysasyz. Mońǵolııada jazýshylardyń jaǵdaıy qalaı? Qalamaqyǵa kún kórý múmkin be?
– Iá, múmkin. Sondyqtan men osy joldy tańdadym. Qazir kitap jazý arqyly tipti qomaqty aqsha taýyp júrgen basqa avtorlar da bar. Solardyń kesirinen men jazýmen ómir súremin degendi qoıdym. Olardyń bul ospadarlyǵy meni qatty qynjyltady.
– Álem ádebıeti mońǵol ádebıetine áser etti me?
– Árıne. Shetel ádebıeti bolmasa, biz tek «Mońǵoldardyń qupııa shejiresinde» ǵana ómir súretin edik.
– Sizdiń elde kitap naryǵy qalaı? Jazýshylardyń kitaptary úıiniń balkonynda úıilip jata ma, álde satyla ma?
– Joǵaryda aıtqanymdaı, bizde ártúrli avtorlar jaryqqa shyqty. Arasynda jaqsy jazatyndary da bar. Biraq olardyń kitaptaryn satyp alatyndar óte az. Al jaza almaıtyndar da jaǵalasyp ómir súrýde, biraq olardyń jazǵandaryn aq-qarany aıyrmaıtyn oqyrmandar satyp alyp júr. Bul jerde logıka saqtalmaǵan.
– Sózdiń kúshine senesiz be?
– Árıne, senýim kerek. Bul senim meniń ómirimniń máni bolyp tabylady.
– Bir qyzyǵy, aqyndar proza jazsa, móldiretip jazady. Munyń nendeı syry bar? Aqyn bolýdyń maǵynasyn bir aýyz sózben sıpattaı alasyz ba?
– Menińshe, kez kelgen keremet jazýshy eń aldymen aqyn bolyp qalyptasýy kerek. Al jazýshy aqyn emes, tek jazýshy ǵana bolsa, odan eshteńe shyqpaıdy. Eger siz úlken shyǵarmanyń ishinen jurtty tańdandyra alatyn kúshti poetıkalyq qýatty sezine almasańyz, onda onyń jazǵanynan eshteńe shyqpaıdy.
Áńgimelesken
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»
