Aqjúrek

«Dúnıe shirkin! О́tedi bir kún... Qalady artta mıllıon somdyq oıyn-kúlkiń...». Bul – el aýzynda, halyq áninde ǵana aıtylatyn sózder me? Joq álde meniń júregimnen de jaryp shyǵyp, qaǵazǵa quıylyp tur ma? Ekeýi de shyǵar. Qalaı bolǵanda da keremet sózder. О́mirdiń anyq aqıqaty, ashy shyndyǵy... Jaryq dúnıeniń syr-sıpaty bul. Jer basyp júrgeniń de tátti arman... Árıne, tizgin óz qo­­lyńda bolsa súre bersem deısiń. Biraq bári de bir Qudaıdyń qolynda. Ne isteý kerek?! Jaýap: jaryq dú­nıe­niń qadirin bil. Adam bolyp tý­dyń ba, adamsha ómir súr. Is bitir. Iz qaldyr... Qarymdy qalamger, bitimdi qaı­ratker  Qaldarbek Naımanbaev qalyń jurtqa erte tanyldy. Gazet­te istedi, «Jalyn» bas­pa­syn basqardy. Qa­zaq qalamgerleriniń qas­terli shańyraǵy – Qazaqstan Jazýshylar odaǵyna jetekshilik etti. Qazaq KSR Joǵary Keńesiniń depýtaty boldy. О́zi irgetasynan qalyptastyrǵan  Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýym­dastyǵy tól «týyndysyndaı» edi. Iá, qadirli Qalekeńe týǵan Qazaq­stanyna  qyryq jyl qalammen qyzmet etip, jıyrma til­de sóz arnady. Qyryqtyń ústinde kitaptar shyǵarǵan, kól-kósir rýhanı qazyna syılaǵan jazýshylyǵy óz aldyna, qaıda júrse de ósip-ónsin dep, tarıhı atajurtyna – Qazaqstan atty eline kóship kelsin dep atqa minip, Qytaı, О́zbekstan, Reseı, Mońǵolııany aıtpaǵanda, Germanııa men AQSh-qa deıin aralaǵan, Bel­gııa men Avstralııada turatyn bes qandasyna deıin elep-eskergen qaı­ratkerligi bólek edi. Biz Qaldarbek Naımanbaev oryn­daǵan jumys, atqarǵan mansaptardyń keıbirin ǵana joǵaryda elestettik. Osy qyzmet, mansap, laýazymdardyń bárinde de ol jeke basy ǵana jarq etip, jalyndap qoıǵan joq, basqarǵan salasy, bıligi múmkindigine qaraı jurttyń bárine qolynan kelgenshe járdemdesip, jaqsylyq jasady. Qazaq ádebıetine qaı jerde de qolushyn sozyp, aǵalaryn, qatarlastaryn jarylqaǵandaryn aıtpaǵanda (ol kezde kitabyńnyń ýaqtyly shyǵýynyń ózi – úlken baqyt), júzdegen talantty jastardyń jyltyraǵan shoǵy bolsa  der kezinde tutatyp, alǵashqy kitaptaryn shyǵaryp berip, tusaýyn kesti. Áýeli qalamger Qaldarbek Naı­manbaevtyń shyǵarmashylyq eń­bekterine tańdaı toqtalyp, jazý­shynyń tól ÁDEBI ÁLEMI qandaı, qaı qasıetterimen asyl, nendeı erekshelikterimen jasyl ekendigin baıqap-barlap kórsek deımiz. Qaldarbek Naı­manbaevtyń «Tańerteńnen túske deıin» degen áńgimesine tikeleı toq­talyp kórelik. О́ıtkeni, bul áńgime – qazirgi tańda da eskirmegen, kúni keshe jazylǵandaı qabyldanar, jar­qyn dúnıe. Jazylǵanyna 40 jyl ótse de 1935-39 jyldar tynysyn, naı­zadaı Naızabaı shal bolmysyn, minez-qulqyn tereń tanytyp, adam bolyp ǵumyr keshýdiń maǵyna-mánin umyttyrmaı, qalyń oqyrmanǵa – halyqqa ómirdi súıýdi, qazaq bolyp ómir súrýdi uǵyndyryp, úıretip ke­le jatqan kemel áńgime. Aıtpaqshy, bul shyǵarmanyń taǵdyrlyq negizi – ómirbaıandyq jaǵy da bar. Mundaǵy Naızabaı – jazýshynyń ákesi Naı­manbaıdy, al onyń zaryǵyp, alpystan asqanda saǵynyp kórgen uly –  jaryq álem esigin shyryldap ashqan sábı – Qaldarbek. ... Naızabaı shal búgin tań syz bere-aq turdy. Olaı etetin jóni de bar. Bylaı da erte turatyn adamnyń búgingisi bólekshe. Úmitim úzildi-aý dep júrgende áıeli bala kóteripti. Endi tolǵatyp jatyr. Já­ne qıyn, aýyr tolǵaq. Asyly, dú­nıege jańa adam ákelý áste de ońaı emes. Sondyqtan shaldyń ózi de qatty ýaıymdap,  degbiri ketip, kó­ńili alaburtyp, alyp-ushyp barady. Onyń ústine úrimim úzildi-aý dep júrgende... Báıgetorysyna qarǵyp minip, quıǵyta jóneletindeı kúı keship turǵany sol. Áıeli: «Qý jan-aı!..» – dep jáne bir yńyranǵanda shal ózinen múshel jas kishi inisi Saparbektiń úıine qalaı jetip barǵanyn bilmeı qaldy. Mundaıda erkek baıǵustyń qolynan ne keledi. Urǵashy bireý-mireý kerek. Biraq basa-kóktep barý­dyń orny joq. «Tileýińdi bergirler, tátti uıqyda jatyr-aý» dep kidirdi. Sosyn «Qatynjandy neme bilem. Áıtpese osy ýaqytqa deıin kisi jatý­shy ma edi?!» deıdi. Munysy endi artyq. Bunyń basyndaǵy kúıdi bil­meıdi ǵoı bular. Áńgime basyndaǵy bas keıipkerdiń oı aǵynynyń ózi Naızabaı shal harakterin ashyp, daralaı bastaǵan joq pa?! ... Osy sát shalqar dalany aq munarǵa qundaqtap kún shyǵyp kele jatty. Lezde kóz jeter jerdiń bári narttaı nurǵa bólendi. Jer betine shashyraı tógilgen myń-can sáýle kózin asha bastaǵan ár kók qyltanaqqa bir súıkenip, bıleıtindeı. Qyr bitken jadyrap sala berdi. Sol mezet úı jaqtan ushyp kele jatqan Saparbektiń úlken balasyn kórdi. Balaǵa qarap júgirmekshi edi, býyn-býyny qaltyrap, attap basa almady. Júregi atqaqtap soǵyp, qoly ustaǵan shylbyryn qysa túsken. «– Ata, shúıinshi, shúıinshi! Apam ul týdy, – dedi bala... Jańa ǵana qysyp ustap turǵan Báı­getorynyń shylbyryn bos tastaı bergen shal áli quryǵandaı júrelep otyra ketti». Kári keýde kúmbir qaǵyp, júrek shir­kin órekpı soqty. Alpystyń tórteýine shyqqanyn umytqandaı. О́zin jıyrma bestegi jigitteı sezindi. Kózine jas alý degendi bilmeıtin shadyr shaldyń kózinen ystyq tamshylar ytqyp ketken-di. Aıanatyn ne bar? Toı. Toqty so­ıyldy. О́rik-meıiz dastarqanǵa qo­ıyldy. Baryn aıaıtyn túri joq shaldyń. Serke baýyzdaldy, taqymǵa basyp álgi jigitter ketti. Naızabaı shal­ǵa jelik bitti me, taǵat taba alma­dy. Aqyry Báıgetorynyń ústine qondy. «– Oıpyr-o-o-oı! – dedi Saparbek onyń izinen kóz almaı qarap turyp. – Kó­kem baıǵusta es qalmaǵan-aý!?». Iá, solaı. Áýelinde kókpar­shy­lardy oraı ótip, atynyń basyn áreń irikken Naızabaı topqa túspedi. Olardyń tartysyna kóńili  tolmaı, «Mynalar kókpardy qor qyldy-aý!» dep turǵanynda kórshi kolhozdyń jigitteri kelip, dodany qyzdyryp jiberdi. Naǵyz kókparshylar. Más­tegin sabalap dodaǵa kiretin bir aýyldasy: «Naızeke-aý, mynalar qoıatyn emes qoı, – degende shal topqa qalaı qoıyp ketkenin bilmeı de qalǵan edi». «Shaldyń kóz aldy – kók munar. Ol búgingi kól-kósir qýanysh ústinde kez­desken qumarlyq otyna órtenip ketýge beıil. Báıgetorynyń saýyryna qamshy tıgeni de osy. «Kókpardy jibersem, Naızabaı atym qurysyn!» Kók­parshynyń taqymyndaǵy serkeni álginde ózi ataǵany, endi ony tartyp áketse, uıat bolatyny shaldyń esinde joq. «Tuńǵyshym týǵan kúni... Kókpar tartqanymnyń aldy-arty da osy bolsyn». Shal kókparshyǵa jaqyndap-aq qalǵan. Báıgetory jermen-jeksen bolyp ushyp kele jatqan. Áp degenshe álgi (kóldeneńdegen) bireý de qıqýlap qoltyq astyna kep qapty. «Qaıt, keıin qaıt! – dep shal aıqaı saldy, – О́lesiń...». Bári de kózdi ashyp-jumǵansha ótti de ketti. Dalaqtaǵan áńgúdik aldyńǵy kók­parshynyń aldyna kese-kóldeneń kele berem degende úlgere almaı qaldy. So boıda anaý  sytylyp ketti de, artyndaǵy Báıgetory  bar pármenimen álgi attylyǵa soqtyǵyp, anadaı jerge ushyp tústi...». Bul – tús mezgili edi. Áttegen-aı! Shaldy úıiniń oń jaǵyna ákep saldy. Erteńine shaldy shyǵaryp bara jatqanda Báıgetorynyń kózinde jas móltildepti. Ony eshkim kórdi me, kórmedi me, belgisiz. Al sol túni Báıgetory aýyldan qozykósh jerdegi qorymǵa baryp, jas qabirdiń basynda melshıip uzaq tu­rypty. Sol túni jaryq dúnıege jańa kel­gen sábı de tynshý kórmeı, uzaq jylapty. Sol tún – 1939 jyldyń naýryz aıy­nyń naq ortasynan aýǵan tún eken... Bir shyǵarmanyń sońy bir qýanysh, bir ókinishpen osylaısha  aıaqtaldy... Endigi nysanamyz  – jazýshynyń «Ot pen Oıyn» dep atalatyn romany bolsyn. Ony oqı otyryp ǵumyrdyń Ot pen Oıyndaı kúrdeli shyndyǵyna, jańa­shyldyq pen eskiniń sharpysqan sumdyǵyna kýá bolamyz. «Bir kezde basymdy kótersem, baılaýly jatyr ekenmin. Jan-jaǵyma qaradym. Álgi Toǵanbaı joq. Janymda Jańyl otyr. Jylap otyr. Jatqan jerim – Pernebektiń úıin­degi dáý peshtiń keń buryshy eken. Sur tekemettiń ústi qaraqoshqyl núktelerge tolyp ketken. Sirá, mur­nym qanasa kerek. Tilim aýzyma syı­maıdy. Erinderim de ıkemge keler emes. Tisterimniń arasyna jylymshy bir kilegeı turyp qalypty. Jutynsam-aq júrek aınytady. Qyl arqan bilegimdi qıyp barady. Sál tartynsam-aq janym kózimniń aldyna keledi. Julqynbaıyn desem, Jańyl túıindi sheshe alar emes». Qalekeńniń «Qoshtasqym kel­meıdi» atty povesi, hıkaıaty osylaı bastalady. Birinshi jaqtan, basty keıipker atynan baıandalatyn hıkaıat. Bastalady deımiz, al is júzinde bul – povestiń sońy... Shyǵarmadaǵy sıýjet basty keıipkerimiz – 10 klastyń oqý­shysy bozbala Nurseıittiń  órim, tili joq qyz Jańylmen tanysýy­men sabaqtalyp, bulardyń áke-she­sheleri arasyndaǵy qarym-qatynas, áńgime, eki jas arasyndaǵy móldir sezim oıanýymen birte-birte ádemi órbı kelip, sottalǵan, doǵal, qatygez jigit Toǵanbaıdyń aralasýymen kúrt órship, shıyrshyq atyp, sharyq­taý shegine jetken. Buǵan sebep – Toǵanbaıdyń aıýandyǵy. Ol úl­biregen ádemi mylqaý qyzǵa qatty qyzyǵyp, áke-sheshesi momyn, qartań adamdar, al tilsiz, álsiz qyz eshkimge shaǵymdana almaıdy dep esepteıdi; endeshe «áıeldikke jarymaıtyn» qyzdy qushyp, raqatqa batsa, onyń eshqandaı aıyby joq. Aýyl syrtyndaǵy ujymshar baq­sha­lyǵyna qaraýyl bolyp ári jeńil-jelpi kútimimen shuǵyldanyp, dala qosynda otyrǵan qos úıdiń (munyń úıi men Jańyldyń úıi) úlkenderi qazaǵa kóńil aıtýǵa Kóktaldaǵy ortalyqqa ketip, Nurseıit pen Ja­ńyl ekeýi ǵana qalǵan. Mine, osy ońashalyq Toǵanbaı úshin izdegenge suraǵan bolyp janyp túsken. Al­dynda ol da joq-tyn. Nurseıit aıaq astynan bireý bas salyp býyndyryp jatqandaı, Jańyldyń jaman daýysy shyq­qanyna qarasa, Toǵanbaı qyzdy qu­shaqtap alypty. Jańyl bulqy­nady. Toǵanbaı bultartpaı búktep, astyna baspaqshy. Ne isteý kerek? Áli jetpese de aıqasyp arasha túsýi shart. Nurseıit  jalma-jan jetip baryp, Toǵan­baıdy tobyqtan bir tepti... Povestegi jasóspirimdik tazalyq pen jyryndy jaýyzdyqtyń jekpe-jegi, móldir mahabbat pen pendelik ǵadaýattyń maıdany ómir arenasyna osylaı shyǵyp, Toǵanbaı men Nurseıittiń jan aıaspas tóbelesine ulasqan. Qalekeń, mine, osy shyrqaý, shytyrman, sumdyq sáttiń bir shoǵyn – shyǵarmanyń sońyn basyna shyǵa­rypty. Árıne, ádeıi. Oqyp otyrǵan kisini birden «Qalaı boldy?» degiz­ip eleńdeter, qyzyqtyryp ta shı­ryqtyra úıirip tarta jóneler sátti, kórkemdik ádis bul. «Jańyl peshtiń buryshyna baryp tyǵylypty. Bizge qaraýǵa shamasy joq. Bir ýys bolyp búrisip qalǵan. Toǵanbaıdyń túri kisi shoshyr­lyq... Toǵanbaı únsiz keldi de, jaǵy­ma tartyp-tartyp jiberdi. Kózimniń oty jarq ete qaldy. –  Sen ne óziń? Shynyń ba? Ol jaǵyma taǵy tartyp-tartyp jiberdi. – Munyń qyz qoryǵyshyn. Aldy­men k... qarap al. – Áliń jetedi, – dedim men. – Ur, ura ber. Biraq Jańylǵa tıme». Mundaı sózge kónip, tezge toqtaı qoıatyn Toǵanbaı ma? Aıtqanyn tyńdamaǵan Nurseıitti uryp qulat­ty. Nurseıit ornynan turyp jáne arashalady. Toǵanbaı endi qalta­synan kezdigin sýyrdy. «Bir sátte ol ózine qaraı julqa tartyp,  ıektiń astynan qaıqaıta bir urdy. Shalqalaı bergenimde ishimnen bir tepti. Odan arǵysyn bilmeımin...». Esin jınaǵannan keıin baryp ne bolǵanyn bildi. Toǵanbaıdyń bul qylmysy, aıýan­dyǵy – daý joq, Jańyldyń ákesi Pernebek pen sheshesi Bıjamal úshin ǵana emes, Nurseıittiń ózi, she­she­si úshin de tóbeden jaı túsken­deı oqıǵa. Jańyl úshin – tipti shok. Sarabdal da sańlaq sýretkerdiń kezinde qazaq ádebıetinde qubylys bolǵan bul povesi qazir de sol qal­pynda qalyp, oqyrman halyqty moıyndatady desek, munymyz tıtteı de jónsiz maqtaý emes-aq. ... «Erteńine ertelep Pernebek Kóktaldan arba ákeldi de, úı múlkin ún-túnsiz arta berdi. Tipten bar-bári­ne ýáj sózi daıyn turatyn apasynyń ózi buǵan lám-lım dep aýzyn ashqan joq. Pernebek burylǵan joq. Tó­men qaraǵan qalpy qos attyń júge­nin qaǵyp-qaǵyp jiberdi. Arba doń­ǵalaqtary syqyr-syqyr etip jyljı jóneldi. – Saǵan qarap barady Jańyl. Qoshtasyp qalsańshy, – dedi apam meniń jeńimnen tartyp. – Qoshtasqym kelmeıdi, – dedim julyp alǵandaı!». Iá, Nurseıit Jańylmen qoshtas­qysy kelmeıdi. Eshqandaı da. Ol – alǵashqy júregin dúrsildetken mazdaq sezimi, bastan keshken bozba­lalyq sherýi, ózegin órtegen ókinishi. Toǵanbaıdan taıaq jep, jyǵylyp tursa da, jeńilip, jer bolyp qalǵan joq. Tuńǵysh mahabbaty – Jańyl, tanysqany... – Taıǵanatqan ómir. Tipti Toǵanbaı da – júreginde. Bozbala Nurseıit bastan kesh­ken bir ómir belesin: mahabbat pen marhabbatty, tóbeles pen tebirenisti biz de taǵy bir ret bastan keshtik. Sál kómeskilengenimen, umytylmapty, jarq ete jańǵyryp, qaıtadan júregimizdi aýyrtyp, Jańyl men Nurseıittiń tazalyǵy men tabandylyǵy tánti etip, mereı­lendirip sala berdi. Bul – Qal­darbek ashqan ádebı jańalyq, eskirmeıtin, janyp, jalyndaı beretin áleýmettik ádemi jaqsylyq. Men Qalaǵańnyń «Bastaý» povesin, «Kóktóbe» romanyn, «Úmit ótkeli» jınaǵyn kezinde jeke paryqtap, taldaǵanmyn. Biraq munyń ózi de – Qaldarbek Naımanbaevtyń tól sóz ónerimizdegi tolaǵaı ornyn, asqan asýlary men ashqan jarqyn jańalyqtaryn  tutas baıqap,  tolaıym baǵalaýǵa áli de jetkiliksizdigi dálel tilemeıdi. Sol sebepti de ol – aldaǵy ýaqyttyń enshisi, amandyq bolsa aldaǵy kezde de oralamyz. О́ıtkeni, onyń «Sol bir tún», «Kókem ekeýmiz», «Beımezgil qonaq», «Túngi jol», «Uzaq jol», «Aqkent keshi», «Ol ekeýi jáne men» povesteri de tereń taldaýdy, ádil baǵalaýdy tileı­tinin aıta ketkimiz keledi. Tipti, jýrnalıstıka salasyndaǵy eńbek­teri de jeke zerttep, zerdeleýdi qajet­sinetini aksıoma. Halqymyzda ejelden qolda­nylyp kele jatqan «Eldiń atyn er shyǵarady, erdiń atyn el shyǵarady» degen maqal bar. Kerisinshe, eli joq – Er jetim, Eri joq el de jetim. Al búgingi kúni biz eri az emes, eli de qul emes, bostan, baqytty memleketpiz. Tipti, maqsaty uly ultpyz. Al sondaı eli bar er, qabyrǵaly qalam qaıratkeri Qaldarbek Naıman­baev­tyń, 60 jyldyǵy kózi tirisinde, 70 jyldyǵy kózi ketken soń 2009 jyly az-kem  atalyp ótken áleýmet aǵasynyń, ádebıet jaǵasynyń atynda áli bir mektep, bir kóshe de joqtyǵyn, qaıtys bolǵanyna qatysty shyqqan bir estelik-esse, eki shyǵarmalar kitabynan basqa eshteńesi qaıta basylmaýyn qalaı túsinemiz? Onyń ómirden ozǵanyna da 10 jyl tolypty. Eń quryǵanda tıtteı on is bitirilmeýi nelikten? О́tken ótti, «eshten – kesh jaqsy». Qaldarbek Naımanbaev 75-ke toldy. О́lmeıtuǵyn sóz, óshpeıtuǵyn iz-is qaldyrǵan azamatqa bılik pen buqara bolyp, tıisti mınıstrlikter, Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýym­dastyǵy, Ońtústik Qazaqstan oblysy ákimdigi bolyp  qurmet kórsetsek, káne! Ashyǵyn aıtsaq, mundaı shara-sharýa­lardyń Qalekeńe túkke keregi joq, bular myna bizge – ózimizge, halyq­qa, Qazaq eline kerek. Qalamgerdiń jeti tomdyq shy­ǵarmalar jınaǵyn memlekettik tap­syrysqa kirgizip, jaryqqa shyǵarsaq. Týǵan jeriniń tórinde músini tursa, oblys ortalyǵynyń órinde eńseli eskertish ornatylsa, nur ústine nur bolar edi. Mektepke, kóshelerge esimi be­rilýi kerektiginiń basy ashyq nárse dep bilemiz. О́z basym aǵamyz týraly «Qazaq­tyń Qaldarbegi» atty tolymdy esse, estelikter jınaǵyn qurastyryp, jeke syn kitabymdy daıyndaýǵa kirisip kettim. «Bilim» baspasy 2009 jyly «Siz kútken kitap» serııasymen Qal­darbek Naımanbaevtyń «Dańq tuǵyrynda» atty tuńǵysh derekti hıkaıattarynyń basyn qosyp qaıta jarııalapty. Bul kitap kezinde avtordyń atyn birden shyǵarǵan, sport taqyrybynda jańalyq bolyp,  qazaqtan shyqqan áıgili balýan Ábilseıit Aıhanov pen bahadúr boksshy Ábdi­salam Nurmahanovtar tulǵasyn tanystyrǵan, jas­tar súıip oqyǵan tamasha týyndy bolatyn. Sony qaıta oqı otyryp oıǵa oralǵany – jas Qaldarbek Naımanbaevtyń da belgili bokser, keıin kóptiń aldyna shyǵyp, kózge túsip júrmese de, babyn saqtaǵan sportshy bolǵany edi. Kezinde qazaq jastaryn dúr silkindirip, olardyń ata jolyn qýyp, kúres pen judyryqtasýǵa jappaı bet burýyna muryndyq bolǵan bul kitap qaıta-qaıta jaryq kórip tursa da artyq emes. Buǵan qosa men «ashqan» taǵy bir jańalyq kúlli eldi de eleń etkizerine kúmándanbaımyn.  Qolyma Erǵalı Muhıtdınovtyń «Qazaq kúre­si» atty kitaby tústi. Kitapta Qaldarbek Naımanbaevqa qatysty «1992 jyly ótken birin­shi Dúnıejúzi qa­zaqtarynyń qu­ryl­taıynda belgili qa­lamger, osy qaýymdastyqtyń Tóralqasy Tór­aǵa­synyń birinshi orynbasary Qaldarbek Naı­manbaev pen Erǵalı Muhıtdınovtyń bas­tamasymen qazaq kúresinen halyqaralyq kúres federasııasy quryldy. 2002 jyly Túrkistanda ótken Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıynda Qal­darbek Naımanbaevtyń basshy­lyǵymen Dúnıejúzilik qazaq kúr­esiniń federasııasy bolyp qaı­ta ómirge keldi», degen derek bar eken. Baıqaısyz ba, táýelsiz memle­ketimizdegi ulttyq kúresimizdiń jandanyp, ómirge kelýiniń bastaýynda Qaldarbek Naımanbaev tur. Qazaq kúresi odaǵynyń tuńǵysh jetekshisi Qaldarbek Naımanbaev. Qaıratker Qaldarbek Naı­manbaev shynynda da óte isker, batyl, seri, uıym­dastyrǵysh, bedeldi jan bolsa da, kóp nárse tikeleı óz qolynda tursa da, qaısybir qalam­gerler «júzik­tiń kózinen ótetin pysyq» dep jańylysyp, jala jaýyp júr­gendeı, jylpos emes-tin. Jeke basyna kelgende tym sypaıy, syrbaz, «ózime emes, ózgelerge bolsyn» deıtin qanaǵatshyl, arly jan bola­tyn. Sonyń bir erek mysaly – áriptesteriniń bárine ókimetten ataq, syı-sııapat surap, orden, páter úlestire júrip, ózine bir ataq, ne bir orden almaǵany. Mine, sondaı tym sypaıylyqtan myna joly da ózin kórsetip, qasynda júrgen bizge «Men elimizdegi qazaq kúresiniń tuńǵysh uıymyn qurdym» dep aıtpapty da. Naq osy derekten, Qalekeń qolǵa alǵan asa mańyzdy bastamashylyqtan – bitken isten jáne bir usynys ózinen ózi týyndamaı ma? Osy ártúrli adamdar atyndaǵy neshe túrli týrnırler, jarystar ótip jatyr ǵoı. Sonda nege Qaldarbek Naımanbaev atyndaǵy dástúrli eldik nemese óńirlik qazaq kúresi saıysyn ótkizbeske?! Osylaı aıta bersek, qazaqtyń Qal­darbegine qatysty basqa da oryn­dy, paıdaly, taǵylymdy shara-sharýalar boı kórseter edi. Já, biz osymen maqalamyzdy shıyraıyq. Aman bolsaq, er-azamat bel sheship kirisse, ómirden ozǵan arysymyzdy ardaqtaıyq, qurmet kórseteıik, sóıtip, keıingige úlgi qaldyraıyq dese, bitpeıtin is, tyndyrylmaıtyn tirshilik bolmasy aıdaı anyq emes pe?! Baqyt SARBALAULY.