Jýyrda ǵana oblystyq mamandandyrylǵan ekonomıkalyq sottyń baspasóz qyzmeti arqyly Ekibastuzdaǵy GRES-2 AQ stansasy qorshaǵan orta, óńir ekologııasyna zııan keltirgeni úshin 2 mlrd. teńgeden artyq aıyppul tóleıtini habarlandy. Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary mınıstrligi Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıtetine qarasty oblystyq ekologııa departamenti GRES-2 stansasy AQ qorshaǵan ortaǵa zalal keltirip, ruqsatsyz emıssııa jasaǵandyqtan, stansa keltirgen shyǵyndy óteýin talap etip sotqa shaǵymdanǵan kórinedi. Zań júzinde bul óndiristik ekologııalyq baqylaýdy júrgizý talaptaryn buzý, qorshaǵan ortaǵa ekologııalyq ruqsatta belgilengen emıssııalar normatıvteriniń asyp ketýi, ne ekologııalyq ruqsattyń bolmaýynan degen sóz. Jalpy, ótken jyly elimizdiń birqatar kásiporyndary ekologııalyq talaptardy buzǵandary úshin 45 mlrd. teńge aıyppul tólese, 8 myńnan astam ekologııalyq zań buzý áshkerelenipti.
Qorshaǵan ortaǵa emıssııa jasaýǵa arnaıy ruqsat berilgendikten, jalpy, aýaǵa taratylatyn lastaýshy zattar ruqsat etilgen shamadan asqan joq dep otyr mamandar. О́ndiristi óńir Pavlodar oblysynda da tútinnen aıyqpaı turǵan ekologııalyq ahýaldyń sebepteri az emes. Búginde óńirde aýaǵa jylyna 600 myń tonna óndiristik qaldyqtar taraıdy eken. Ekolog mamandar bul san elimiz kólemindegi qaldyq zattardyń tórtten bir bóligi deıdi. Jurtshylyqtyń janaıqaıy oblysqa jańadan kelip qyzmetin bastaǵan Qanat Bozymbaevqa da jetti. Dereý Astanadan arnaıy mamandar shaqyryldy. Sóıtip, elimizdiń Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary mınıstrliginiń Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıtetiniń tóraǵasy Danııar Erenshinov bastaǵan arnaıy top kelip qaıtty. Jıynda óńir turǵyndaryn ekologııaǵa qatysty alańdatqan máselelerge komıtettiń nazar aýdarmaǵany aıtyldy. Mysaly, oblys ortalyǵy soltústik ónerkásiptik aýmaqtaǵy Bylqyldaq kóliniń jaǵdaıy talaı jyldardan beri aıtylyp keledi, onyń mańyndaǵy synap kómý polıgony turǵyndar úshin asa qaýipti. Mamandar synaptyń aýa men topyraqta mólsheriniń artqanyn aıtyp, alańdaýda. Qazir oblystyq ákimdik bul ýly polıgon men kóldiń kimniń menshiginde turǵanyn anyqtaý úshin jumystar júrgizýde. Jergilikti bıýdjetten qarjy bólinip, zertteý jumystary júrgizilip, aýmaqtyń ǵylymı-tehnıkalyq negizdemesi ázirlenedi. Jalpy, oblystaǵy úsh qala – Ekibastuz, Aqsý, Pavlodarda aýaǵa taraıtyn zııandy qaldyqtar osy tóńirekte ornalasqan zaýyttar esebinen kóbeıetini belgili. Buǵan qosa, oblystyń 37 paıyzǵa jýyq jeri burynnan qalǵan polıgon aýmaǵyn qamtıdy.
Oblys ákimi Qanat Bozymbaev barlyq qujattar zań júzinde rettelgen soń baryp, Bylqyldaq kólin tazartý jáne lastanǵan aýmaqty joıýda sheteldik mamandar kómegine júginý qajet deıdi. Nysannyń tehnıkalyq-ekologııalyq negizdemesin jasaý qajet. Halyqaralyq ekologııalyq uıymdar kómegine júginýge týra kelýi de múmkin. Jalpy, Bylqyldaq kóli men onyń mańyndaǵy polıgon týraly komıtet ábden habardar. Komıtet tóraǵasy Danııar Erenshinov qarjylandyrý kózderin qarastyrýǵa ýáde berdi. О́ıtkeni, jurtshylyq qaptaǵan kásiporyndardan aýaǵa taraıtyn zııandy qaldyqtardan ábden zárezap boldy. Zaýyttardaǵy qoldanystaǵy qurylǵylar qorshaǵan ortaǵa túsetin qaldyqtardy tazalaı almaıtynyn biledi. Elimizdiń Salyq kodeksine engizilgen ózgertýler nátıjesinde 2009 jyldan bastap tólem júrgizilýi tıis zııandy zattar qatary 1,5 esege azaıtylypty. Tabıǵatty paıdalanýshy kásiporyndar aınalany lastaıtyn qaldyqtardyń 30-ǵa jýyq túrine ǵana tólem jasaıtyn kórinedi. Sondyqtan, komıtet ekologııalyq salyq salynatyn zııandy qaldyq túrlerin 87-ge deıin jetkizýge jumystar júrgizýde eken. Al, bizdiń oblysta «Qazgıdromet» mekemesine qarasty bar-joǵy 10 ekologııalyq beket bar. Sońǵy 10 jylda óndiristik kásiporyndardan shyǵatyn qaldyqtar mólsheri 46 paıyzǵa artqanyn eskersek, áli de bolsa ekologııalyq beketter qajet-aq. Beketterdegi qurylǵylar aýaǵa taraıtyn zattardyń 9 túrin belgileıdi. Oblystyq ekologııa departamentiniń baqylaý qurylǵylary 6-7 zatty tirkeı alady. Aýaǵa taraıtyn qalǵan zattardy eshkim bilmeıdi. Bul kásiporyndardyń qorshaǵan ortaǵa qoıylatyn talaptar qaltarysynda qalýlaryna múmkindik berip tur deýge bolady. Oblys basshylyǵynyń aıtýynsha, endi zııandy qaldyqtardyń ruqsat etiletin shektik normalary bekitiledi. Bul joba aldaǵy ýaqytta elimizdiń ózge óńirlerinde de júzege asyrylady. Iаǵnı shektik mólsher belgilengennen keıin tabıǵat paıdalanýshyǵa naqty talap qoıylady. Sanıtarlyq qorǵaý aımaqtarynda aýaǵa shyǵatyn qaldyqtardyń ruqsat etilgen shektik normalary belgilenedi. Osy oraıda qajetti qurylǵylar satyp alynady. Qazirgi ýaqytta aýaǵa shyǵatyn zııandy zattardyń nebary 15-16-synyń qalyptylyǵyn dáleldep beretin júıe bar ekeni de belgili. Kórsetkishter tabıǵatty paıdalanýshylarǵa dálel retinde usynylady. Ekolog mamandardyń aıtýlarynsha, óńirde mundaı qaldyqtardyń tizimi 150-ge jýyqtap qalypty. Sondyqtan, bıyl óńirdiń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartý úshin tıisti qural-jabdyqtar, zerthana satyp alynady.
Komıtet ókilderi qatysqan jıynda ekologııalyq ahýal ashyq talqylandy. Biz kásiporyndardan túsken salyq nemese óndirilgen aıyppul esebinen bıýdjetti toltyrý nıetinde emespiz. Maqsat – halyq alańdap otyrǵan ekologııalyq ahýaldy birlesip jaqsartý, deıdi oblys ákimi Qanat Bozymbaev. Aıtsa aıtqandaı, oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń málimetine súıensek, oblysta jyl saıyn tynys joldary aýrýymen 4-5 myń adam aýrýhanada emdeledi. Olardyń 80 paıyzy – balalar. Dárigerler balalardy taza aýaǵa jıi serýendetý qajet dese, halyq qorshaǵan orta lastandy, túrli aýrýlar osydan kelgen bolar dep otyr. Qazir ózi aınalaǵa, jutar aýa, isher sýǵa kúmánmen qaraıtyn boldyq. Aýadaǵy ýly zat adamnyń tynys alý joldarynyń shyryshty qabatyn kúıdirýi ábden múmkin. Mysaly, Ekibastuzdaǵy týberkýlezge qarsy dıspanserde jáne qalalyq aýrýhananyń juqpaly aýrýlar bólimshesinde tazartqysh qurylǵylary joq. Aýrýhanalardan shyqqan zııandy sarqyndy sýlar zalalsyzdandyrylmaıdy ári bıologııalyq turǵydan tazartylmaıdy. Al, bul sanıtarlyq turǵydan tıisti normalarǵa qaıshy keledi, deıdi dárigerler. Tabıǵaty sulý Baıanaýylda turmystyq qatty qaldyqtar polıgony joq. Kúl-qoqys dalada shashylyp jatyr. Kólderdiń mańyndaǵy aýyldarda káriz júıeleri ómiri bolmaǵan. Al, topyraqqa sińgen sý jer astymen kólderge quıylýda. Bizdiń oblys ekologııasy aýyr óńirlerdiń biri. Elimiz boıynsha onkologııalyq aýrýǵa shaldyǵýdan aldyńǵy orynda tur. Kásiporyndardyń birqatary Eýrazııalyq toptyń quramynda. Máseleniń mánisi de sonda, osy kásiporyndardyń jumysy ekologııalyq talapqa saı kelmeıtinin aıtyp, turǵyndar qazir ashyqtan-ashyq dabyl qaǵa bastady. О́ıtkeni, tazalanǵan, zalalsyzdandyrǵan degenniń ózinde burnaǵy jyldary aýaǵa 676 tonna zııandy qaldyqtar taraǵan. Bulardyń 65,1 paıyzy energııa óndiretin kásiporyndardan, 34,7 paıyzy óńdeýshi kásiporyndardan bólinipti. Byltyr oblystyń bas ekologııalyq ınspektory bolǵan Qanat Qalmahanov ENRC-ge qarasty kásiporyndardyń ekologııalyq zańnamany óreskel buzyp otyrǵandaryn, oblys ortalyǵyndaǵy «Alıýmınıı zaýyty» AQ pen Aqsý ferroqorytpa zaýyttaryndaǵy tazalaǵysh fıltrlerdiń 70-jyldary ornatylǵanyn, al, «Qazaqstan elektrolız zaýyty» AQ-ta mundaı súzgilerdiń joq ekenin aıtqan bolatyn. Osydan keıin, ókinishke oraı, Qanat Qalmahanov qyzmetinen ketti. Bizge ekologııalyq apatqa qarsy turatyn Qalmahanov sııaqty patrıot ekologtar qajet-aq. О́ndiristi óńir úshin kún tártibinen túspeıtin ekologııa, tabıǵatty qorǵaý, saqtap qalý basty másele. О́ıtkeni, qazir alyp «Qazhrom», «Qazaqstan Alıýmınıı», «Qazaqstan elektorlız zaýyty», «Eýrazııalyq energetıkalyq korporasııa» AQ sııaqty óndiris oryndarynda qorshaǵan ortany qorǵaý jóninde ekologııalyq saıasat qajettigi týyndap otyr. Zaýyttardyń aınalasyna kógaldandyrý, kóriktendirý, jumystary jasalýda. Aǵashtar otyrǵyzylýda. Kógaldandyrý, jasyl jelek, gúlzarlar ósirý jalǵasýda. Biraq, sonda da, óndiris oryndarynyń tabıǵatqa tıgizetin zııandy jaǵdaılaryna jurtshylyq kóńili tolmaıdy. Zalaldy qalaı joıý kerektigi jaıly másele mazalaýda. Jalpy, álemdik deńgeıde qoldaýǵa ıe bolǵan zamanaýı tehnologııalardy paıdalaný arqyly ǵana tabıǵat tazalyǵyn saqtap qala alamyz. О́ńirde óndiris oryndary kóp shoǵyrlanǵandyqtan, árıne olardan shyǵatyn zııandy qaldyqtar az emes. Bul adamdar densaýlyǵyna óte zııan. Qorshaǵan ortany da ábden lastaıdy. Túrli aýrýlar da kóbeıedi. Ekinshi másele, óndiris oryndarynyń tabıǵatqa tızigip otyrǵan zalaldaryna oraı tóleıtin ótemaqy tólemderi, ıaǵnı tabıǵatty lastaýshylar jaı yrymyn jasaı salmaı, sáıkesinshe tıisti qarjylaryn tólep otyrýlary tıis. Bıýdjetke budan túsken qarajat áleýmettik salalarǵa jumsalýy qatań túrde qadaǵalansa. Tabıǵatqa zııan keltirýshi óndiris oryndarynyń tólemaqylary álemdik kórsetkishterge jaqyndaýlary kerek. Ýaqyt sony talap etedi.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan».
Pavlodar oblysy.
_________________
Sýretti salǵan
Aıdarbek ǴAZIZULY.
Qorshaǵan ortaǵa emıssııa jasaýǵa arnaıy ruqsat berilgendikten, jalpy, aýaǵa taratylatyn lastaýshy zattar ruqsat etilgen shamadan asqan joq dep otyr mamandar. О́ndiristi óńir Pavlodar oblysynda da tútinnen aıyqpaı turǵan ekologııalyq ahýaldyń sebepteri az emes. Búginde óńirde aýaǵa jylyna 600 myń tonna óndiristik qaldyqtar taraıdy eken. Ekolog mamandar bul san elimiz kólemindegi qaldyq zattardyń tórtten bir bóligi deıdi. Jurtshylyqtyń janaıqaıy oblysqa jańadan kelip qyzmetin bastaǵan Qanat Bozymbaevqa da jetti. Dereý Astanadan arnaıy mamandar shaqyryldy. Sóıtip, elimizdiń Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary mınıstrliginiń Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıtetiniń tóraǵasy Danııar Erenshinov bastaǵan arnaıy top kelip qaıtty. Jıynda óńir turǵyndaryn ekologııaǵa qatysty alańdatqan máselelerge komıtettiń nazar aýdarmaǵany aıtyldy. Mysaly, oblys ortalyǵy soltústik ónerkásiptik aýmaqtaǵy Bylqyldaq kóliniń jaǵdaıy talaı jyldardan beri aıtylyp keledi, onyń mańyndaǵy synap kómý polıgony turǵyndar úshin asa qaýipti. Mamandar synaptyń aýa men topyraqta mólsheriniń artqanyn aıtyp, alańdaýda. Qazir oblystyq ákimdik bul ýly polıgon men kóldiń kimniń menshiginde turǵanyn anyqtaý úshin jumystar júrgizýde. Jergilikti bıýdjetten qarjy bólinip, zertteý jumystary júrgizilip, aýmaqtyń ǵylymı-tehnıkalyq negizdemesi ázirlenedi. Jalpy, oblystaǵy úsh qala – Ekibastuz, Aqsý, Pavlodarda aýaǵa taraıtyn zııandy qaldyqtar osy tóńirekte ornalasqan zaýyttar esebinen kóbeıetini belgili. Buǵan qosa, oblystyń 37 paıyzǵa jýyq jeri burynnan qalǵan polıgon aýmaǵyn qamtıdy.
Oblys ákimi Qanat Bozymbaev barlyq qujattar zań júzinde rettelgen soń baryp, Bylqyldaq kólin tazartý jáne lastanǵan aýmaqty joıýda sheteldik mamandar kómegine júginý qajet deıdi. Nysannyń tehnıkalyq-ekologııalyq negizdemesin jasaý qajet. Halyqaralyq ekologııalyq uıymdar kómegine júginýge týra kelýi de múmkin. Jalpy, Bylqyldaq kóli men onyń mańyndaǵy polıgon týraly komıtet ábden habardar. Komıtet tóraǵasy Danııar Erenshinov qarjylandyrý kózderin qarastyrýǵa ýáde berdi. О́ıtkeni, jurtshylyq qaptaǵan kásiporyndardan aýaǵa taraıtyn zııandy qaldyqtardan ábden zárezap boldy. Zaýyttardaǵy qoldanystaǵy qurylǵylar qorshaǵan ortaǵa túsetin qaldyqtardy tazalaı almaıtynyn biledi. Elimizdiń Salyq kodeksine engizilgen ózgertýler nátıjesinde 2009 jyldan bastap tólem júrgizilýi tıis zııandy zattar qatary 1,5 esege azaıtylypty. Tabıǵatty paıdalanýshy kásiporyndar aınalany lastaıtyn qaldyqtardyń 30-ǵa jýyq túrine ǵana tólem jasaıtyn kórinedi. Sondyqtan, komıtet ekologııalyq salyq salynatyn zııandy qaldyq túrlerin 87-ge deıin jetkizýge jumystar júrgizýde eken. Al, bizdiń oblysta «Qazgıdromet» mekemesine qarasty bar-joǵy 10 ekologııalyq beket bar. Sońǵy 10 jylda óndiristik kásiporyndardan shyǵatyn qaldyqtar mólsheri 46 paıyzǵa artqanyn eskersek, áli de bolsa ekologııalyq beketter qajet-aq. Beketterdegi qurylǵylar aýaǵa taraıtyn zattardyń 9 túrin belgileıdi. Oblystyq ekologııa departamentiniń baqylaý qurylǵylary 6-7 zatty tirkeı alady. Aýaǵa taraıtyn qalǵan zattardy eshkim bilmeıdi. Bul kásiporyndardyń qorshaǵan ortaǵa qoıylatyn talaptar qaltarysynda qalýlaryna múmkindik berip tur deýge bolady. Oblys basshylyǵynyń aıtýynsha, endi zııandy qaldyqtardyń ruqsat etiletin shektik normalary bekitiledi. Bul joba aldaǵy ýaqytta elimizdiń ózge óńirlerinde de júzege asyrylady. Iаǵnı shektik mólsher belgilengennen keıin tabıǵat paıdalanýshyǵa naqty talap qoıylady. Sanıtarlyq qorǵaý aımaqtarynda aýaǵa shyǵatyn qaldyqtardyń ruqsat etilgen shektik normalary belgilenedi. Osy oraıda qajetti qurylǵylar satyp alynady. Qazirgi ýaqytta aýaǵa shyǵatyn zııandy zattardyń nebary 15-16-synyń qalyptylyǵyn dáleldep beretin júıe bar ekeni de belgili. Kórsetkishter tabıǵatty paıdalanýshylarǵa dálel retinde usynylady. Ekolog mamandardyń aıtýlarynsha, óńirde mundaı qaldyqtardyń tizimi 150-ge jýyqtap qalypty. Sondyqtan, bıyl óńirdiń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartý úshin tıisti qural-jabdyqtar, zerthana satyp alynady.
Komıtet ókilderi qatysqan jıynda ekologııalyq ahýal ashyq talqylandy. Biz kásiporyndardan túsken salyq nemese óndirilgen aıyppul esebinen bıýdjetti toltyrý nıetinde emespiz. Maqsat – halyq alańdap otyrǵan ekologııalyq ahýaldy birlesip jaqsartý, deıdi oblys ákimi Qanat Bozymbaev. Aıtsa aıtqandaı, oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń málimetine súıensek, oblysta jyl saıyn tynys joldary aýrýymen 4-5 myń adam aýrýhanada emdeledi. Olardyń 80 paıyzy – balalar. Dárigerler balalardy taza aýaǵa jıi serýendetý qajet dese, halyq qorshaǵan orta lastandy, túrli aýrýlar osydan kelgen bolar dep otyr. Qazir ózi aınalaǵa, jutar aýa, isher sýǵa kúmánmen qaraıtyn boldyq. Aýadaǵy ýly zat adamnyń tynys alý joldarynyń shyryshty qabatyn kúıdirýi ábden múmkin. Mysaly, Ekibastuzdaǵy týberkýlezge qarsy dıspanserde jáne qalalyq aýrýhananyń juqpaly aýrýlar bólimshesinde tazartqysh qurylǵylary joq. Aýrýhanalardan shyqqan zııandy sarqyndy sýlar zalalsyzdandyrylmaıdy ári bıologııalyq turǵydan tazartylmaıdy. Al, bul sanıtarlyq turǵydan tıisti normalarǵa qaıshy keledi, deıdi dárigerler. Tabıǵaty sulý Baıanaýylda turmystyq qatty qaldyqtar polıgony joq. Kúl-qoqys dalada shashylyp jatyr. Kólderdiń mańyndaǵy aýyldarda káriz júıeleri ómiri bolmaǵan. Al, topyraqqa sińgen sý jer astymen kólderge quıylýda. Bizdiń oblys ekologııasy aýyr óńirlerdiń biri. Elimiz boıynsha onkologııalyq aýrýǵa shaldyǵýdan aldyńǵy orynda tur. Kásiporyndardyń birqatary Eýrazııalyq toptyń quramynda. Máseleniń mánisi de sonda, osy kásiporyndardyń jumysy ekologııalyq talapqa saı kelmeıtinin aıtyp, turǵyndar qazir ashyqtan-ashyq dabyl qaǵa bastady. О́ıtkeni, tazalanǵan, zalalsyzdandyrǵan degenniń ózinde burnaǵy jyldary aýaǵa 676 tonna zııandy qaldyqtar taraǵan. Bulardyń 65,1 paıyzy energııa óndiretin kásiporyndardan, 34,7 paıyzy óńdeýshi kásiporyndardan bólinipti. Byltyr oblystyń bas ekologııalyq ınspektory bolǵan Qanat Qalmahanov ENRC-ge qarasty kásiporyndardyń ekologııalyq zańnamany óreskel buzyp otyrǵandaryn, oblys ortalyǵyndaǵy «Alıýmınıı zaýyty» AQ pen Aqsý ferroqorytpa zaýyttaryndaǵy tazalaǵysh fıltrlerdiń 70-jyldary ornatylǵanyn, al, «Qazaqstan elektrolız zaýyty» AQ-ta mundaı súzgilerdiń joq ekenin aıtqan bolatyn. Osydan keıin, ókinishke oraı, Qanat Qalmahanov qyzmetinen ketti. Bizge ekologııalyq apatqa qarsy turatyn Qalmahanov sııaqty patrıot ekologtar qajet-aq. О́ndiristi óńir úshin kún tártibinen túspeıtin ekologııa, tabıǵatty qorǵaý, saqtap qalý basty másele. О́ıtkeni, qazir alyp «Qazhrom», «Qazaqstan Alıýmınıı», «Qazaqstan elektorlız zaýyty», «Eýrazııalyq energetıkalyq korporasııa» AQ sııaqty óndiris oryndarynda qorshaǵan ortany qorǵaý jóninde ekologııalyq saıasat qajettigi týyndap otyr. Zaýyttardyń aınalasyna kógaldandyrý, kóriktendirý, jumystary jasalýda. Aǵashtar otyrǵyzylýda. Kógaldandyrý, jasyl jelek, gúlzarlar ósirý jalǵasýda. Biraq, sonda da, óndiris oryndarynyń tabıǵatqa tıgizetin zııandy jaǵdaılaryna jurtshylyq kóńili tolmaıdy. Zalaldy qalaı joıý kerektigi jaıly másele mazalaýda. Jalpy, álemdik deńgeıde qoldaýǵa ıe bolǵan zamanaýı tehnologııalardy paıdalaný arqyly ǵana tabıǵat tazalyǵyn saqtap qala alamyz. О́ńirde óndiris oryndary kóp shoǵyrlanǵandyqtan, árıne olardan shyǵatyn zııandy qaldyqtar az emes. Bul adamdar densaýlyǵyna óte zııan. Qorshaǵan ortany da ábden lastaıdy. Túrli aýrýlar da kóbeıedi. Ekinshi másele, óndiris oryndarynyń tabıǵatqa tızigip otyrǵan zalaldaryna oraı tóleıtin ótemaqy tólemderi, ıaǵnı tabıǵatty lastaýshylar jaı yrymyn jasaı salmaı, sáıkesinshe tıisti qarjylaryn tólep otyrýlary tıis. Bıýdjetke budan túsken qarajat áleýmettik salalarǵa jumsalýy qatań túrde qadaǵalansa. Tabıǵatqa zııan keltirýshi óndiris oryndarynyń tólemaqylary álemdik kórsetkishterge jaqyndaýlary kerek. Ýaqyt sony talap etedi.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan».
Pavlodar oblysy.
_________________
Sýretti salǵan
Aıdarbek ǴAZIZULY.
