Jeruıyq

Ata Zańymyzdyń 38-babynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary tabıǵatty saqtaýǵa jáne tabıǵat baılyqtaryna uqypty qaraýǵa mindetti» dep naqtylanǵan. Sondyqtan, tól mindetimizdi adal atqaryp, Jetisýdyń ekologııalyq jaǵdaıyn qalypty normada saqtaýǵa kúsh salýdamyz. Bizdiń negizgi min­detimiz Elbasynyń Jarlyǵymen bekitilgen «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý tujyrymdamasyn oryndaý boıynsha belgilengen sharalardy atqarý dep esepteımiz. Basty ustanym – resýrstardy qoldaný barysynda jaýapkershilikti arttyrýǵa zańnama sheńberinde yqpal etý, nátıjeli tehnologııany durys paıdalanyp, ekonomıkany modernızasııalaýǵa talpyntý bolyp tabylady. Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jobalaryn iske asyrýshylarǵa qoıylyp ári baqylanatyn negizgi talap halyqaralyq standarttarǵa saı, jaqsy da qolaıly, qaldyqsyz hám resýrs saqtaıtyn tehnologııany engizý bolyp tabylady. Bul turǵyda 16 joba qaraldy. Olar respýblıkalyq jáne aımaqtyq ındýstrııalandyrý kartasyna engen polımerlik qaptardy shyǵaratyn «Ýnıversal» JShS, balyq óńdeıtin «IýSKO Logıstık ınterneshnl» AQ, Esik jemis konservileý kásiporny, júk tasıtyn avtomobıl kóligin jáne avtobýstardy qurastyratyn «Hyundai» zaýyty, maıburshaq óńdeý zaýyty, Moınaq GES qurylysy, Jetigen-Qorǵas temirjoly qurylysy bolyp tizbelene beredi. Jalpy, sońǵy málimetke súıen­sek, túrli qajettilikterge oraı ­atmo­s­fe­ralyq aýa qabatyna turaqty túr­de las zattar shyǵaratyn óndiris oryndary kózderinen shamamen – 30 myń tonna (lımıt 83 myń tonna), sondaı-aq, suıyq túrinde tógiletin las tógindiler – 59 myń tonna, jalpy óndiris qaldyqtary 224 myń tonna bolyp shyǵarylýda. Shyny kerek, oblysymyzdaǵy óndiris oryndary ýaqyt talabyna saı jańa tehnologııany paıdalana bilgendikten bul keleńsizdiktiń kólemi jyldan-jylǵa azaıýda. Biraq onymen toqmeıilsýge bolmaıdy. Tól mindetimizge saı 2012-2013 jyldary zań talabyna sáıkes atqarǵan jumys nátıjesi boıynsha Almaty oblystyq sot júıesine tabıǵatty paıdalanýshylar tarapynan qorshaǵan ortaǵa keltirgen 330011 mln. teńge kólemindegi zalaldy óteý jaıly 232 talap jiberildi. Bul kúnderi 290 mıllıon teńgeni quraıtyn 22 ákimshilik is Almaty oblystyq ekonomıkalyq sotynda qaralýda. Zańdy belinen basa áre­ket etken 21 tulǵanyń jumysyn toq­tatýǵa oraı qattalyp jiberilgen mate­rıaldyń 17-sin sot qanaǵattandyrdy. 2013 jyly memlekettik ekolo­gııa­lyq saraptamaǵa túsken 199 joba boıynsha 147 oń qorytyndy shyǵaryldy, 4-ýi maquldanbady. Jobalarǵa aldyn ala júrgizilgen saraptamanyń 21 qorytyndysyn tolyqtyryp, qosymsha materıal daıyndaýǵa jiberildi. 38 joba qaralýda. 10 materıaldy tapsyrys berýshiler qaıtaryp aldy. Qorshaǵan ortaǵa emıssııa ruqsaty boıynsha 100 ruqsat berilse, bizdiń mamandardyń qarap, saraptaýynda 8-i qaldy. Qorshaǵan ortaǵa emıssııa ruqsatyn beretin portal «E-lısenzııalaý» formatynda qurylyp, belgilengen erejege saı elektrondy formatta emıssııaǵa ruqsat berý jaıly túsirilgen ótinishter boıynsha 23 saraptama qorytyndysy jáne 209 qaýipti qaldyqtar tólqujattaryn tirkeý júrgizildi. Sý resýrstaryn tıimdi qoldaný úshin jáne elektr qýatyn alý kezin­de shyǵatyn zııandy tómendetý maq­satynda oblysta 8 gıdroelektrstan­sa iske qosylyp, barlyǵy 28-ge jetip, jalpy qýattylyǵy 270 megavat­­­­ty qurady. Sonyń ishinde ekologııa­­­lyq talapqa saı kelmegen eki stan­sa­nyń qujattary qaıtaryldy. Jańar­tylatyn energııa kózderi boıynsha oblysta 6 jel stansasyn turǵyzý belgilendi. Ekologııalyq talapqa saı Sarqan GES-2 qurylymy bas­ta­lyp, Esik GES-i qurylysy aıaq­taldy. Almaty oblysy boıynsha 2017 jyly jalpy qýattylyǵy 920 MVt bolatyn sýdan, jelden, kún­nen qýat alatyn 23 shaǵyn GES qury­­lysy salynyp EKSPO-2017-ge usy­nylady dep josparlanǵan. Sondyq­tan bul óndiris oryndarynyń alǵash­qy qujattarynan bastap zańna­ma sheńberinde laıyqty jumys júrgi­zýine óz tarapymyzdan tól minde­ti­mizge saı talap ta qoıýdamyz. Balqash TES-i qurylysy Jetisý ǵana emes respýblıka úshin de asa mańyzdy bol­ǵandyqtan osy óndiris orny boıyn­sha jasalǵan jobany muqııat tekserýdemiz. Oblysta eldi mekenderdi gazdandyrý boıynsha júrgizilip jatqan jumys qorshaǵan ortaǵa zııandy zattardy shyǵarýdy azaıtýǵa múmkindik beredi. Jalpy, Almaty oblysy boıynsha 8 qala, 180 eldi mekendi gazdandyrý jumysy qarqyndy júrýde. Almaty qalasynyń mańyndaǵy aýdandardy gazdandyrý aıaqtalýda, sonymen qatar Shılibastaý-Taldyqorǵan gaz qubyrynyń qurylysy bastaldy. Biz birqatar óndiris oryndary jáne áleýmettik, mádenı-turmystyq nysandardy gazdandyrý boıynsha qujat jasadyq. Búgingi kúnge 110 gaz berý kózi tizimdeldi. 2013 jylǵa kvotalardy bólý josparyna oblystan 8 kásiporyn engendikten ekologııalyq talapty túsindirý jumy­syn júrgizdik. Qorshaǵan orta jáne sý resýrs­ta­ry mınıstirliginiń bastaǵan sharala­r­yn óz óńirimizde iske asyrý maqsatynda barlyq elektr stansalarynyń teh­nıkalyq aýdıtin 2020 jylǵa deıin júrgizý belgilendi. Tekeli qalasyndaǵy qorǵasyn-myrysh kombınatynyń qaldyq qoımasy týraly turǵyndar tarapynan kóp narazylyq týǵany belgili. Bizdiń talabymyz boıynsha sonyń bireýi qaıta qalpyna keltirildi, ekinshisinde bastalǵan jumys aıaqtalyp qaldy. Osylaısha, uzaq ýaqyt boıy qorshaǵan ortany lastap turǵan olqylyq joıy­lyp ólkeniń ekologııalyq jaǵdaıy jaqsarady. Almaty – Qulja kúrejolynyń boıyndaǵy «Tazar» polıgony Alma­ty áýejaıynan ushaqtardyń ushý qaýipsizdigine áser etetindigi jan-jaqty dáleldenip, bizdiń talabymyz boıynsha aýdanaralyq arnaıy sot sheshimimen polıgon jabyldy. Qazirgi ýaqytta qaıta qurýǵa baǵyttalǵan jobalyq qujattardyń tehnıkalyq negizdelýi jáne óńdelýi aıaqtaldy. Oblystyq bıýdjetten bul jumystarǵa 119 mln. teńge bólinip, sonyń 11 mln. teńgesi ıgerildi. Qorshaǵan ortany lastaǵany úshin 1.318,4 mln. teńge tólem tússe, oblys bıýdjetinen tabıǵatty qorǵaý sharalaryna 903.1 mln. teńge bólinip, zań sheńberinde ıgerildi. Eldi mekenderde qatty turmystyq qaldyqtardy shyǵarýmen aınalysatyn tabıǵat paıdalanýshylarǵa talap qoıý máselesine basa nazar aýdarmaıtyny ras. Ýaqyt aǵymyna saı 9 jylda 11 tıptik polıgon salyndy, ol úshin oblys bıýdjetinen 1,2 mlrd. teńge bólinip, jumsaldy. Polıgondardy salý úshin ákimdikter arqyly 353 oryn berilgeni – bizdiń jumystyń nátıjesi. Búgingi kúni jerdi paıdalaný boıynsha taǵy 187 memlekettik akt daıyndaldy. Qoryta aıtqanda, oblys kóle­min­­de iri problemalyq máseleler Sor­bulaq kóliniń zııandylyǵyn azaıtý jáne Balqash kóliniń tabıǵı qalpyn qorǵap, bıoártúrligin saqtaý bolyp sanalady.

Qalıjan MÁLIBEKOV,

Almaty oblysy boıynsha ekologııa departamentiniń basshysy.