Qarjy pıramıdasy: qaýip pen qater

Aqylynan ańǵaldyǵy basym qazekem tilimen órt sóndirip, sózimen el sendirip ketetin «Aldarlar» qurǵan qaqpanǵa tutylyp qalyp, qutylyp keter jol taba almaı júr. Taıaýda ǵana elordada qarjylyq pıramıda uıymdarynyń birinen zardap shekken kelinshek Ishki ister mınıstrligi ǵımaratynyń aldynda narazylyq bildirip, óz-ózin órteýge bel býǵany da janymyzdy aıazdaı qarıdy.

Halyqty qanaý men tonaýdy ádetke aınaldyrǵan qarjy pıramıdalarynan jurt qandaı zardap shekti? Aqshasynan aıyrylǵan jábirlenýshilerdiń sany qan­sha? Qylmystyq iske qatysy bar uıym­dardy ne kútip tur? Búginde osy ózek­ti suraqtar kún tártibinen túspeı keledi.

54 mlrd teńge qoldy boldy

«О́tken jyly elimiz boıynsha qarjy pıramıdalarynyń qurbany retinde 31 myńnan astam azamat tirkelgen bolatyn. Olarǵa jalpy somasy 54 mlrd teńgeden astam qarjy kóleminde zalal keltirilgen. Qazirgi kezde ishki ister organdarynyń óndirisinde osy sanattaǵy 65 qylmystyq is bar. Úsh myńnan astam adam jábirlenýshi bolyp tanyldy», deıdi IIM Tergeý departamentiniń basshysy Sanjar Ádilov jaǵdaıdy túsindirip.

Álbette, kisiniń qarjysyn alaıaqtyq jolmen ıemdenip ketý qylmys sanalatyny álimsaqtan belgili. Ol – dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıoma. Áıtse de, áleý­metti ábigerge salatyndardyń arbaýy­na túsken azamattardyń sany 30 myń­nan asyp jyǵylǵany oılandyrmaı qoı­maıdy. Bul áriden qarasaq, buqara ha­lyqtyń ańqaýlyǵyn ańǵartsa, beri­den zerdelesek, jurttyń sanasynda «alma pis, aýzyma tús» degen masyl­dyq psı­hologııanyń órship ketkenin baıqatady.

Tanymal adamdardy tyńdap jańylǵandar az emes

Qarjy pıramıdalarynyń quryl­taı­shylary aldap soǵa ma, arbap ala ma, áıteýir bet-júzi elge tanys ánshińiz de, keıde óner áleminde aq ter, kók ter bolyp júrgen akterińiz de solardyń so­ıy­lyn soǵyp, jarnamasyn jasap jú­ret­ini bar. Qysqasy, basqany bilmedik, «qı­nalǵanda» solardyń qasynan tabylyp jatady. Tipti álgiler keltiretin kesir­di túsingennen keıin keshirim su­rap tikeleı efırge shyǵyp ta qalady. Sondaıda barmaǵyńdy tistep, «osylar ne «jep» aqyldy bolady eken, á?» dep te oılap úlgeresiń. Olaı oılamasqa amalyń da qalmaıdy. Biraz ýaqyt buryn jurt tanıtyn blogerler Meıirjan Tórebaev, Meıirhan Shernııazov, Ázim Saıdbaev sekildi azamattardyń da basy daýǵa qal­ǵanyn jurtshylyq jaqsy biledi.

«Almaty qalalyq soty tanymal vaı­nerler Meıirhan Shernııazov pen Meıirjan Tórebaevty eki aıǵa qamaýǵa alýǵa sanksııa berdi. Tergeý sotynyń sheshimimen tergeý organdarynyń ótinishi qanaǵattandyryldy. Shernııazov pen Tórebaevqa qatysty qamaýda ustaý merzimin eki aıǵa uzartý týraly sanksııa berildi», degen mátindegi aqparat ta tarap úlgerdi taıaýda.

20 sáýir kúni Tórebaev pen Shernııa­zov 10 táýlikke qamaýǵa alynǵany má­lim bolǵan. Sáýirdiń 19-y kúni keshke Me­ıirjan Tórebaevtan Almaty po­­lı­sııa departamentinde Mudarabah Capital qarjylyq pıramıdasyna qatysty qyl­mystyq is boıynsha jaýap alynyp jatqany týraly aqparat jarııalanǵan edi. Álbette, blogerlerdiń qorǵaýshylary ­aıypty joqqa shyǵaryp jatatyny má­lim. Rasynda da, kimniń aıypty, kimniń qan­daı jazaǵa laıyqty ekenin ýaqyt kórsete­di. Kinási joq bolyp, «sútten aq, sýdan ­taza» ekenin dáleldep shyqsa, qanekı?..

«Saıttardy buǵattaý, uıymdasty­rý­­­shylardy, fılıaldardy, qurylym­dyq bólimshelerdi ornatý sekildi shara­lardyń nátıjesinde 180-nen astam ınvestısııalyq kompanııa men fırmanyń qyzmeti toqtatyldy. 138 adam qylmystyq jaýapkershilikke tartylyp, olardyń 50-i sottaldy. Qalǵandaryna qatysty sot júrip jatyr» degen bolatyn IIM ókili osy taqyrypqa oraı uıymdastyrylǵan baspasóz máslıhatynda.

Shyny kerek, adamnyń basy daýǵa qalǵanda kimniń adal dos, kimniń amal dos ekeni baıqalyp qalyp jata­tyny bar. Joǵaryda biz attaryn ataǵan blo­gerlerdiń dostary arasynan osy máselege ún qatqandar boldy ma degen oımen áleý­mettik jelilerdi qarap shyqqanbyz. Baı­qaǵanymyz, shoýmen, prodıýser Marat Oral­ǵazın ǵana feısbýkte oıymen bóli­sipti. «Meıirhan da, Meıirjan da dosqa adal, peıili keń, esh aram oıy joq, kóńili ashyq, jaıdary jigitter. Ekeýi de otbasyly, kópbalaly ákeler. Qarajatqa muqtaj jandar da emes. Shyǵarmashylyqpen aınalysyp-aq sharýashylyǵyn domalatyp otyrǵan jigitter. Nege bulaı bolyp qalǵany meniń de mıyma kirip shyqpaıdy. Átteń, osyndaı jaǵdaıǵa dýshar bolyp qaldy. Bálkim ózderi de aldanyp qaldy ma eken?» dep jazba qaldyrǵan ol dostaryna qatysty máseleniń ádil sheshilgenin qalaıdy.

Kimniń aq, kimniń qara ekenin tergeý amaldary anyqtaıtyny sózsiz. Dese de, kezinde beınejazba arqyly Mudarabah Capital kompanııasyn ábden jarnamalap, «halal ınvestısııa» dep ataǵan Tórebaevqa senbeıtinder de bar.

«Asaýlarǵa» tusaý salatyn kez keldi me?

Qarjy pıramıdalarynyń jetek­shileri qazǵan orǵa túsip opyq jegenderdiń sany jyl ótken saıyn arta túspese, kemigen emes. Jurt ishinde «alaıaqtyq bıznes» atanyp ketken «kásip» ıelerine ımandaı senetinderdiń sany sıremegeni qoǵamdy oılandyrady. Oılandyrǵan soń shyǵar, Parlamentarızm ınstıtýty ókilderi uıymdastyrǵan basqosýda osy másele keńinen talqylanyp, utymdy usynystar aıtylǵan.

«Rasynda, qarjy pıramıdalary­nyń jumysyn jarnamalap júrgender­diń kóbisi óner adamdary, vaınerler, áleýmettik jelilerde myńdaǵan, mıl­lıon­daǵan oqyrmany bar juldyz­dar ekeni málim. Qysqasy, tanymal tul­ǵalardyń sońynan ergender olardyń aıtqanyna senip, aqshalaryn aıamaı salyp jatqanyn bilemiz. Nátıjesinde, aldanyp qalǵan­dar az emes. Qarjy pıra­mıdalarynyń aıt­qandaryna sengen «qurbandardyń» basym bóligi 31-60 jastaǵy azamattar. Olardyń basym bóliginiń jumysy da, joǵary bilimi de bar», deıdi Qarjylyq monıtorıng agenttiginiń tergeýshisi Oryn Turlybaev máseleniń mánisine úńilip.

Bul máselege qatysty ártúrli pi­kir­lerdiń bar ekeni málim. Máselen, Parlament Májilisiniń depýtaty Iýrıı Lı máseleni zańǵa ózgerister engizý ar­qyly sheshýge bolatynyn aıtady. Onyń oıynsha, ákimshilik quqyq buzýshylyq kodeksin, qylmystyq kodeksti jáne jarnamaǵa qatysty zańdardy rettegen lázim. «Qazaqstan halqyn qarjy ónimderine qatysty jalǵan jarnamalardan qorǵaǵanda ǵana másele sheshimin tabady», deıdi ol. Kim biledi, rasynda da zańǵa aıtarlyqtaı ózgerister engizilse, jurt tanıtyn azamattar «ańdamaı sóılegenniń aýyrmaı óletinin» túsinetin shyǵar.

Álemniń birqatar elinde rasynda da qarjylyq pıramıda sekildi alaıaq­tyq sıpaty bar kásipke bet burǵan kom­panııalarǵa, jalpy, osy baǵytta jumys isteýge nıeti barlarǵa zańmen tyıym salynǵany málim. Olardyń qatarynda Fransııa, Kanada, AQSh, Ulybrıtanııa, Japonııa, Germanııa sekildi birneshe el bar. Álbette, bul tizimdi ary qa­raı jalǵastyra berýge bolady. Al Qazaq­standa «qarjylyq pıramıda» degen sóz tirkesiniń qandaı uǵym beretini týraly naqty túsiniktemeniń joqtyǵy da oılandyrýy kerek. Qalaı alyp qara­saq ta, buqara halyqtyń qaltasyn qaqqan­darǵa tosqaýyl qoıatyn kez kelip jetti. Quzyrly organ da osy máselege myqtap nazar aýdarmasa bolmaıdy.

«Búginde qarjy pıramıdasyna jar­nama jasaǵandar ákimshilik jaýap­ker­shilikke tartylatyny belgili. Al mamandar jaǵy aıyppulmen shektelýdi doǵaryp, qylmystyq jaza kesý qajettigin aıtyp otyr. Ony halyq qalaýlylary da qoldap otyrǵany málim», deıdi Parlamenta­rızm ınstıtýtynyń dırektory Mansur­han Mahambetov máselege qatysty oıymen bólisip.

Estııar adamdar nege esin joǵaltady?

Zań rasynda da alaıaqtyq sıpattaǵy qylmysqa bet burǵandardy jazalaý úshin kerek ekeni aıtpasa da túsinikti. Bul máselege qatysty eshkimniń daýy da joq. О́ıtkeni árbir adam zań men qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin sezinýge tıis. Áıtse de, bizdi basqa jaǵdaı alańdatady.

Derekterge kóz júgirtsek, qarjy­lyq pıramıdanyń soıylyn soqqandar­dyń jar­namasyna aldanyp, aqshasynan aıyryl­ǵandardyń 74 paıyzy jumyspen qamtylǵan estııar azamattar eken. Ony qoıshy, qarmaqqa túsken balyqtyń kú­ıin keshkenderdiń 62 paıyzynyń jo­ǵary bilimi de bar. Olardyń jalǵan jarnamanyń jetegine erýine ne sebep? Osy jaǵdaı kimdi de bolsa tolǵandyrsa kerek. Osyndaıda olar kimder, myna statıstıka neni bildiredi degen saýal sanany sansyratpaı qoımaıdy. Bylaıynsha aıtqanda, esti adamdarymyz osylaısha jarnama jasaǵyshtardyń baıbalamyna qatysty baılam jasaı almaı jatqanda, taǵdyrdyń taýqymetin tartyp, joqtan bar jasaımyn dep júrgen qarapaıym azamattardan ne qaıran? Iá, áleýmettik jelilerde mıllıondaǵan jazylýshysy bar adamdardyń aıtqanyna senip, aıtaǵyna ergender kózi ashyq, kókiregi oıaý bolýǵa tıistiler ekenin ańǵardyq. Osyndaıda bir kezderi el ishinde keńinen taraǵan aýyl qarııasynyń «Balam, ja­syń otyzdan asty áli ertegige senesiń...» deıtin ýytty ázili eske túsedi...

Qysqasy, sana jańǵyrmaıynsha ańǵal qazaq arbaýshylar qazǵan apanǵa túsýdi toqtatpaıtyn sekildi. Ony zańǵa enýi yqtımal ózgerister ózgerte ala ma, joq pa, kim bilsin?! О́kinishtisi de sol.