О́tken ǵasyrdyń 30-jyldaryndaǵy ujymdastyrýdyń artynan ilese kelgen asharshylyq taýqymetin sýretteıtin shyǵarma qazaq ádebıetindegi osy taqyrypta jazylǵan alǵashqy eńbekterdiń qatarynan sanalady. Kınoda romannyń sońǵy bólimindegi oqıǵalar – baı ári bı Pahraddınniń aýylyn ertip, qaraqalpaqtyń Qońyrat qalasyna qaıta oralamyz dep, Túrikmen shólinde kórgen qıyndyqtary taspalanǵan.
Jabyq kórsetilimge qatysqan Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev ult basyna tóngen náýbetterdiń arasynda asharshylyqtyń zardaby orasan ekenin atap ótti.
– Shyn máninde, biz – tarıhymyzda talaı qıyndyqty bastan keshken halyqpyz. Biraq sonyń ishinde dál osy asharshylyqtyń zardaby ult júregine óshpesteı jara saldy. Alapat náýbetten qazaqtyń jartysyna jýyǵy qyrylyp qaldy. Taǵy bir bóligi shekara asyp, bas saýǵalaýǵa májbúr boldy. Biz basymyzdan ótken osyndaı qasiretti kezeńdi eshqashan ult jadynan shyǵarmaýymyz kerek. Ásirese, jas býynǵa tarıhymyzdy dáriptep, keler urpaqqa naqty málimetter men derekterge negizdelgen zertteýler qaldyrý – basty mindet. Bul – babalar rýhy aldyndaǵy perzenttik boryshymyz. Asharshylyqtyń aqtańdaqtaryn ashý arqyly biz tarıhı sanamyzdy damytamyz. Al tarıhı jadyny jańǵyrtý – Táýelsizdigimizdi nyǵaıtyp, eldigimizdiń tuǵyryn bıiktete túsetin qadam. Sol sebepti Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev osy taqyrypqa kóp kóńil bólip, onyń jan-jaqty zerttelýine, arhıv materıaldaryn jınaqtaýǵa qatysty tıisti oryndarǵa tapsyrma bergen edi. Sonyń aıasynda elimizde naqty jumystar qolǵa alynyp, bul baǵytta jańa lep paıda boldy, – dedi Máýlen Áshimbaev.
Sondaı-aq ol Senattyń uıytqy bolýymen asharshylyqqa qatysty buryn-sońdy esh jerde jarııalanbaǵan tarıhı qujattar men derekterdiń, estelikterdiń bes tomdyq jınaǵy jaryq kórgenin aıtty.
– Búgin kórermenge usynylyp otyrǵan fılm de osy ıgi bastamanyń jemisi ekeni sózsiz. Aldaǵy ýaqytta bul kınotýyndy kórermen tarapynan joǵary baǵasyn alyp, tarıhymyzdy tanýǵa óz úlesin qosady dep senemiz jáne soǵan tilektespiz. Osy rette shyǵarmasyn fılmge aınaldyryp, sol jolda eseli eńbek etken Smaǵul aǵamyzǵa alǵysymyzdy bildirip, jańa týyndysymen shyn júrekten quttyqtaımyz, – dedi Senat Tóraǵasy.
Fılm rejısseri kartınada bir otbasy men aýyldyń taǵdyry arqyly barsha qazaqtyń basyna túsken zulmat zardabyn kórsetýge tyrysqan.
«Kınony túsirýge bir jarym aı ýaqyt ketti. Áýelde О́zbekstanda túsirgimiz kelgen. Biraq pandemııa kedergisine tap bolyp, basqa jerdi izdeýge týra keldi. Almaty, Qyzylorda oblystaryn araladyq. Aqyry yńǵaıly jerdi Mańǵystaýdan taptyq. Al dekorasııalar Almaty oblysynda jasaldy», deıdi Begarys Elýbaı.
Jalpy, romandy fılmge taspalaýǵa alǵash ret 1991 jyly talpynys bolǵan.
«Surapyl Surjekeı» atty fılm Keńes Odaǵynyń eń sońǵy kınofestıvalinde Gran-prı aldy. Biraq qarajat taýsylyp, asharshylyq kezeńi aqyry túsirilmedi. Iаǵnı fılmde kámpeske bar, asharshylyq joq. Sodan keıin biz endi buny qalaı jasaımyz dep otyz jyl oılandyq. Tutas roman bir fılmge syımaıdy. Keıin eń sońǵy «Parasat maıdany» atty taraýyn ǵana alý kerek degen oıǵa keldim. Adamdar asharshylyqqa urynyp, shubyrady. Sol jerdi aldyq. Sosyn ssenarıı jazyp, Prezıdentke usyndyq», deıdi avtor.
Avtorlardyń aıtýynsha, kórkem fılm prokatka kúzde shyǵýy múmkin, oǵan deıin birneshe festıvalǵa qatyspaq.
Aıta keteıik, fılm rejısseri Begarys Elýbaı «Úzdik sheteldik drama» atalymyn alǵan «Ańshy bala» jáne «OAZIS», «Bala ǵashyq» syndy kórkem fılmderimen belgili.
Kınokartınada bas keıipker Pahreddın bıdiń rólin S.Seıfýllın atyndaǵy Qaraǵandy drama teatrynyń ártisi Qaırat Kemalov, al jubaıy Syrǵanyń obrazyn Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynyń ártisi Kúljámıla Beljanova somdaıdy.
Tarıhı málimetterge súıensek, 1921-1923 jyldardaǵy asharshylyqta shamamen 1,7 mln, al 1931-1932 jyldary 2,3 mln qazaq ashtan qyrylǵan. Shynynda da, bul – orny tolmas qasiret, uly náýbet. Ult basyna tóngen osy zulmatty jyldardyń tolyqqandy zerttelip, kóptegen kórkem týyndyǵa arqaý bolaryna senemiz.
