Ádebıet • 25 Mamyr, 2022

Qazaqy burym, Delanyń shashy

109 ret kórsetildi

Paraqtarǵa sińgen sózderde ómirdiń ózi, zamananyń syry bar. Aqyn Dúısenbek Qanatbaevtyń «Burym» atty óleńinde sonaý zulmat jyldary maıdanǵa attanyp bara jatqan qazaq qyzynyń búkil sezimi, elge, jerge degen qurmeti, sanasyna túsken salmaqtyń ántek bulqynysy jatyr.

Jeti shýmaqtan turatyn óleńniń ón-boıynda adamnyń týǵan dalasy men Otanyna aıtatyn sózi men syry astarlanyp berilgen.

«Aıqasqa baram ólimmen,

Qaıtemin jalǵyz bas qamyn,

Burymymdy tógilgen,

Týǵan jer, saǵan tastadym.

О́zińde qalsyn burymym,

Qosh bop tur, baıtaq qyrlarym,

Kesilip qalǵan qyzyǵym –

Aıta almaı ketken syrlarym!».

Osy jerde bizdiń esimizge ataqty Baıron aqynnyń «Effaı qyzy» atty jyry túsedi. Ol týyndyda da maıdanǵa bara jatqan qyzdyń sońǵy sózi óleń bolyp kestelenedi. Uqsamaǵan el, ártúrli salt, biraq tarıh pen ýaqyttyń shyndyǵy bireý ǵana. Baıron da, Qanatabaev ta ólim men ómir taıtalasyna túsken jannyń jalǵyz sátin ásem de oıly jyrǵa aınaldyryp, oqyrmanǵa usynyp otyr. Demek «О́leńniń tek qaıshylyqtan týatyny» (Muqaǵalı Maqataev) ras. Bul buljymas aqıqattyń ózi.

«Shashymdy maqtap aıtsa naz

Qınap em jigit talaıyn...

Toqtashy sál-sál, shashtaraz,

Aınaǵa qarap alaıyn...

Shaqyryp apat gúrili,

Maıdanda jatty uıyp qan.

Arýdyń ásem burymy

Kesilip tústi ıyqtan.

Qara jer betin qan qylyp,

Okoptan talaı turmady.

Uıqyda qazir máńgilik,

Batyr qyz – maıdan qurbany».

Ne kerek, soǵystyń sumdyǵyn jyrlap ta, aıtyp ta taýysa almaspyz. Al Dúısenbek Qanatbaevtyń osy óleńindegi adamnyń jany, qater aldyndaǵy ishki daıyndyǵy, kóńil kúıi bári-bári sheberliktiń týyndysy ekenin dáleldep tur emes pe?! Qalaı aıtsaq ta, soǵys týraly shyǵarmanyń sońy tragedııa­men aıaqtalady. «Burymnyń» sońy da osy úrdisti qaıtalaıdy. Jalǵyz óleńnen aqynnyń poetıkalyq qýatyn baıqaýǵa bolatyn shyǵar, al biz úshin Dúısenbek Qanatbaevtyń poezııasy – minsiz álem.

 Amerıkalyq jazýshy O.Genrıdiń «Roj­destvo tartýy» atty áńgimesinde de dál osyndaı áńgime órbıdi.

«Osydan soń shıraq qımyldap, kónetoz paltosy men qońyr qalpaǵyn kıip, asyǵys syrtqa shyǵa jóneldi. Jylaýdan dombyqqan kózderimen kóshedegi ý-shý kóriniske qyzyǵa ári qunyǵa qaraýmen keledi. Dúkenderdi aralap kele jatyp, «Áıel shashyn satyp alamyz» degen jazýy bar esiktiń aldyna toqtady. Etjeńdi dúken qojaıynyna Dela tótesinen suraq qoıdy:

– Shashymdy satyp alasyz ba?

– Árıne, qalpaǵyńyzdy sheshińiz, shashyńyzdy kóreıin, – dedi dúken ıesi.

Qalyń ári uzyn qońyr tústi burym jylansha ıreleńdep tarqatyla ketti.

– 20 dollar, – dedi satyp alýshy Delanyń shashyn ustap kórip.

– Tezirek kesińiz de aqshasyn berińiz, – dep jaýap qatty Dela».

Biz sóz etip otyrǵan eki áńgime eki túrli baǵytta, ıaǵnı eki elde bolǵanyn ańdaımyz. Biraq ekeýiniń de ózekti tusy – shash. Shashyn qıyp, maıdanǵa attanǵan qazaq qyzy men kúıeýine tartý alyp berý úshin qolań shashyn satqan Batys qoǵamynyń qyzy.

Qazaqy burymnyń ıesi men O.Genrıdiń keıipkeri Delanyń arasyndaǵy baılanys ta bireý, ol – nıet. Biri ólim aýzyna ketip bara jatyp shashyna syr aıtyp, týǵan dalasyna, eline degen ishki syryn bildirse, biri ólimnen kem túspeıtin joqshylyqtan shashyn saýdaǵa salyp, súıgenin qýantpaqshy. О́kinerligi, ekeýiniń de ómiri tragedııamen aıaqtalady. Batyr qyz maıdanda opat bolady, al Delanyń tartýy kúıeýine túkke jaramsyz bolyp qalady. О́ıt­keni ol kúıeýine saǵattyń baýyn satyp alǵan edi. Al Djım áıeline taraq satyp alypty.

«Meniń shashym kóp ótpeı uzyn bolyp ósedi, Djım, – dedi ol aýzyna basqa sóz tús­peı. Sosyn ol júgirip baryp kúıeýine alǵan merekelik tartýyn ákeldi de Djımniń qolyna ustatty.

– Ádemi shyǵar, á? Dúken bitkendi aralap júrip, osyny qaladym. Budan keıin saǵatyńa kúnine júz ret qarasań da bolady. Qane, saǵa­tyńdy ákelshi, oǵan jańa baýyn taǵyp kóreıik.

Djım miz baqpastan únsiz otyra berdi, tipti ne isterin bilmegendeı kúle bastady.

– Dela, ekeýmizdiń de merekelik tartýymyz este qalarlyqtaı eken, olardy biraz ýaqytqa deıin saqtap qoıalyq. Men altyn saǵatymdy satyp, saǵan taraq aldym. Qane, endi keshki as ishelik». Bul alyp shaharda ómir keshken, bir-birin qulaı súıetin eki jastyń mahabbat hıkaıasynan bir taraý edi.

Mine, bul bizdi tolǵandyrǵan eki shyǵar­madaǵy uqsastyq edi. Ekeýi eki keńistikte órbi­genimen, negizi bir sııaqty sezile beredi. Qaı-qashanda áıel zatynyń asyl qundylyǵynyń biri – shashy bolsa kerek. О́ıtkeni olar qı­nalǵan sátte shashynyń sharapattaryn kórip keledi. Burymy týǵan dalasynyń saǵy­nyshyn jasyrǵan qazaq qyzy men batys­tyq keıipker Dela eki halyqtyń tynysy dep qabyldaǵan jón sııaqty. Keıipkerler sóılese, ar jaǵyn­da shyndyq turatyny sózsiz. Al sol keıip­kerlerdi sóıletken qalamgerler tili  ulttyń úni sekildi.

Sońǵy jańalyqtar

Shekarany búkil el qorǵaıdy

Qoǵam • Búgin, 16:43

Dollar baǵamy qaıta ósti

Qarjy • Búgin, 15:53

Qazaqstanda shekteý sharalary engizile me?

Koronavırýs • Búgin, 15:37

Mańǵystaý oblysynyń ákimi taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 15:13

Koronavırýstyń «Serber» shtamy tez juǵady

Koronavırýs • Búgin, 13:32

Ulytaý oblysynyń ákimi taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 11:50

Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 11:06

Uqsas jańalyqtar