Máńgilik aza jyry nemese zulmat jyldar elesi

Meshin jylǵy aqsıraq ashtyqta qazaqtyń úshten ekisi qyrǵyn tapty, ıaǵnı, qazirgi resmı moıyndalǵan esep boıynsha, bes mıllıonnan astamy opat bolǵan. Sońǵy ýaqyttaǵy qupııa arhıvtegi málim bol­ǵan keıbir málimetterge júginsek, bul derekter tipti jeti jarym mıllıon­ǵa jetip jyǵylady eken. Stalındik zulym bılik shókimdeı jurtty shópteı otap, túgelge jýyq jýsatyp saldy. Kósh­pendi eldi otyryqshylandyramyz, az jylda mádenıetke jetkizemiz degen zymııan saıasatpen qazaqtyń aldyndaǵy malyn tartyp alyp, tirshilik nárinen aıyrdy. Jutqa ushyraǵan jurt seńdeı soǵylysty, ómir úshin jantalasqan pende balasy ne istemeıdi, shóptiń tamyryn jedi, tyshqan aýlady, nebir jan túrshigerlik soraqylyqqa bardy. Toz-toz bop jan-jaqqa bosty jan dalbasalap. Sharasy bolmaǵan ash-jalańashtar qarly boranda aýyl-aýyl bop qyrylyp qaldy. Jaz shyqqanda qazaq dalasynyń betin qazaqtyń qýraǵan súıegi aqsóńke bop jaýyp jatty. О́likke jemsaýy toıǵan quzǵyndar ǵana qazaq aspanynda qara bulttaı úıirilip júrdi... Bul degen, shyn máninde, qoldan jasalǵan qastandyq, qandy qyrǵyn genosıd edi. Halqymyzdyń qunary tamyrynan qyrqyldy, genofondymyz túgelge jýyq joıyldy, demografııalyq bul joıqyn apattyń saldary áli qan­sha­ma ǵasyrlarǵa sozylaryn bir Quda­ıym bilsin. Esti urpaq úshin bul Ashar­shylyq – qazaqtyń júregindegi máńgi jazylmas qandy jara, kókiregin jasqa býyp jańǵyryp turar máńgi Aza.

Qyzyl ımperııa óziniń qandy qyl­mysyn jasyrý úshin asharshylyq taqy­rybyn kúni keshege deıin temir qamaq astynda qupııa ustady. Ol týraly aıtýǵa, jazýǵa, tarıhı kezeńniń qateligi retinde zerttep-zerdeleýge qa­tań tyıym salyndy. Tek sekseninshi jyldardyń basynda ǵana qoǵam ómi­rine jylymyq kirip, jeti qat tú­nek­te qamalǵan shyndyqqa jabyqtan syǵa­laýǵa múmkindik týdy. Halyqtyń qasiretin kózimen kórip, kýá bolǵan Sáken, Beıimbet, Jaqan Syzdyqov t.b. kóptegen jazýshylarymyzdyń kózi­niń qandy jasyn sorǵalatyp oty­ryp jazǵan shyǵarmalary shym-shym­dap bolsa da oqyrmanǵa jetti. Osy bir oraıly sátti bizdiń úlkendi-kishili zamandas qalamgerlerimiz de qapy jibergen joq. Jarysa atsalysyp, keýdelerinde kekteı túıilgen zar zaman­nyń zapyranyn qaǵaz betine túsirýge asyqty. Túrli janrda kóptegen týyndylar dúnıege keldi. Kórkemdik órelerine qaramastan, solardyń qaı-qaı­sysy da qasiretti tarıhymyzdy tanyp-bilýge sabaqty jip bolsa da úles qos­qan qundy dúnıeler. Bul oraıda jazý­shy Smaǵul Elýbaevtyń «Aq boz úı» roman-trılogııasyn aıryqsha atap ótken abzal. «Aq boz úı» – asharshylyq shyndyǵy kórkemdik qýatpen sheber kestelengen, avtordyń azamattyq pozısııasy barynsha jarqyrap kóringen klassıkalyq týyndy. Jazýshy qalamy­nyń ushyn júreginiń qanyna malyp alyp jazǵandaı, kitap betindegi ár kóri­nis, ár keıipkerdiń taǵdyry janyńdy tebirentip, jarańdy tyrnaıdy.

Halqynyń kóz jasyn kókireginde tundyrǵan Sákeń shyn máninde kúresker, patrıot jazýshy. Áıgili trılogııanyń jazylǵanyna qyryq jyl ótse de, sodan bergi ýaqytta asharshylyq taqyrybyn taban aýdarmaı indete qaýzap keledi. Kórkem týyndylarmen qatar, arhıv qoınaýyn aqtaryp, tarıhı derekterge negizdelgen kóptegen tyń zertteýler, tanymdyq esseler jazdy. Urpaq sanasyn qalǵytpaı qońyraý qaǵyp, qazaǵym dep kól qoryǵan qyzǵyshtaı shyryldaýdan esh jalyqqan emes. Búgingi tańda sol qaıratkerliginiń arqasynda, qýǵyn-súrgin qurbandarynyń joǵyn joqtaıtyn jalpyulttyq qozǵalystyń tabandy kósemderiniń birine aınalyp otyr.

Jaqynda «Aq boz úıdiń» ekran­dyq nusqasyn tamashalap, kózaıym bol­dyq. «Áke kórgen oq jonar» demekshi, shy­ǵarmany kıno tilinde sóıletken jazýshynyń óz uly Begars Elýbaev eken. Bul onyń kınodaǵy tórtinshi fılmi eken. Rejısserdiń birden eleń etkizer ózindik qoltańbasy, kásibı she­berligi kórermendi tánti etedi. Alǵashqy kadrdan bastap sońǵy kadrǵa deıin júregińdi tutqyndap, julyn-júıkeńdi dombyranyń shıryqqan shegindeı shıyrshyq attyryp óz ýysynda ustap otyrady. Nanymdy, tabıǵılyǵy sondaı, birge kúızelip, birge kúńirengendeı kúı keshesiń.

Fılm bastalǵannan-aq ýaqıǵa óris­ter keńistiktiń óte sátti tańdalǵany baı­qalady. Qum sýsyǵan tuldyrsyz surqaı sahara, túıdek-túıdek jóńkigen qara-shubar bult, qobyzdyń júrek tyrnaǵan saryny bir-birimen úndese úılesip, tónip kele jatqan áldebir zaýaldyń habarshysyndaı tulaboıyńdy shymyrlatady. Qum betinde kóleńkedeı syrǵyp bir shoǵyr kósh keledi. Kósh emes, jaıaý-jalpy aryp-ashyp qur súlderin súı­retken shubyryndy. Qorjyn arqa­lap jol bastaǵan Pahraddın qarııanyń kóz aldynan ótip ketken qaıran ómir alys­tan qol bulǵap saǵymdaı buldyraıdy. Iá, en dalanyń bula ósken erke oǵlany baqytty edi-aý! Atadan qalǵan qara shańy­raqtyń otyn óshirmeı Syrǵadaı sulý jar qushyp, Aqbaqaıdaı júırik minip jeldeı esken sol kúnder qaıtyp oralar ma? О́mir shirkin bir qalypty turmaıdy ǵoı. Oılap otyrsa, ózek órtegen ókinishi de az emes eken. Egiz týǵan qos birdeı sábıi shetinep, Syrǵa ekeýi qý besikti terbetip qosyla zarla­ǵan sát esinen keter me. Shúkir, izinen ómirge Hansulýy kep, kóz jastaryn qurǵatqan. Sol jalǵyz tuıaq boıjetip, qyzyǵyn kórem be degende, mine, aıaqas­tynan zaman jeli jalt berip terisinen uıtqydy.

Kartına avtorlary asharshylyq qasiretin bir áýlettiń bastan keshken azapty taǵdyry arqyly beınelegen. Eń bir ereksheligi, bas keıipker – qazaq fılmderiniń birinen-birine kóship júretin shapsa qylysh ótpeıtin batyr, ne aýzyn ashsa aqyl saýlap tura­tyn bı emes, ıaǵnı, ishine lyqyldatyp moral toltyryp qoıǵan monýment emes. Pahraddın – qaımana kóptiń biri. Aıadaı ǵana aýyldyń baskóterer aǵasy. Qysyltaıań sátte boıynan qaı­rat taýyp, sońynan ergen ash-jala­ńash shubyryndy beıbaqtardy ajal tyr­naǵynan qalaı qutqaram dep jantalasady. Eski qazaqtyń kez kelgen aýylynan tabylatyn osyndaı esti qarııanyń qanyna qarysqan qaısar minezi, sabyrly qalpy, nebir syn saǵatta qadyr-qasıetin saqtap, kisilik bıikten kórinýi shynaıy tánti etedi.

Fılmde dala betinde jaırap jat­qan ólikter, qara bulttaı úıirilgen qar­ǵa-quzǵyn, ishi-syrty birdeı azyp-toz­ǵan beıbaqtar t.b. sııaqty ashar­shylyq týraly qalyptasqan jattandy shtamp-kórinister joq. Utymdy detal-ısharadan-aq janyń dir etip, kóp nár­seni túısinesiń.

Bul asharshylyq sahara turmysyn­da soqpaly dertteı tabıǵattyń tosyn minezinen arakidik qaıtalap tura­tyn jut emes, bolshevıkter ádeıi qas­tan­dyqpen uıymdastyrǵan qandy qylmys edi. Kolhozdastyramyz, oty­ryq­shylyqqa kóshemiz dep, búkil elde­gideı, qum jaılaǵan aıadaı aýyldyń da aldyndaǵy malyn qıdaı sypyryp aldy. Kúnkórisinen ajyrap sansyraǵan jurt bas saýǵalap Aýǵan aspaq bolady. Biraq qyzyldar jolyn kes-kesteıdi. Qashanda ishten shyqqan jaý jaman. Sol jyldary jandaıshap, sho­laq belsendilerdiń el ishine jaýdan beter lań salǵany belgili. Qyraǵy úkimettiń qalǵymaı­tyn kóz-qulaǵy Surjekeı solardyń biri edi. «Eldi azǵyryp júrsiń, búlik basy sensiń!» dep, bı Pahraddındi atýǵa oqtala bergende, tapansha kezen­gen qolyn ańshy Bulysh atyp túsiredi. О́ltirip keteıik deıdi. Biraq Pahraddın «ıt te bolsa, óz qanymyz ǵoı, osy jaqsylyǵymyzdy túsiner» degendeı, jarasyn tańyp, qoıa beredi. Bulysh. «jaýdy aıaǵan jaraly» degen ókinishpen tistenip basyn shaıqaıdy. Aıtqany aıdaı kelip, Sur­jekeı aqyry qarýlanǵan otrıadpen kóshtiń aldynan shyǵady. Jota basyna pýlemet quryp, qaraýylǵa ilikkendi jýsatyp salady. Bas kótergen er-azamat túgel qyrǵyn tabady. Qum sýyrǵan qý medıende osharylǵan kóliksiz kósh­tiń endigi tizgin ustary – Ahýn men Pah­raddın. Ekeýi aqyl qosqanmen, oılary bir arnada toǵyspaıdy. Bul jerde endi qaıyr joqqa saıǵan Ahýn shekara asyp ketýdi jón sanaıdy. Pahraddın oǵan kelispeıdi, qalada ashtarǵa kómektesip jatyr eken degen sybysqa emeksıdi. Aqyry Ahýn «Men Mekkege kettim! Kór­megenim kámónes bolsyn!» dep Aýǵan jaqqa shekaraǵa bet túzeıdi. Pah­rad­dın bastaǵan ash-jalańash jas bala, jesir qatyn qaıtsek tiri qalamyz degen jandalbasamen keıin qaraı qalaǵa shubyrady. Aıdaladaǵy jym-jyrt jurtta qara qazan tóńkerilip, aq boz úı jyǵylmaǵan kúıi qańyrap qala beredi.

Azapty sapar ústindegi túrli ýaqıǵa­lar fılm jelisin shıryqtyra tús­ken. Kúıeýi Bulyshtyń qazasynan soń kúıikke shydamaı jyndanyp ketken Balhııanyń tún ishinde keıin qaraı qashýy, sońynan Pahraddınniń izdep shyǵýy júrek shymyrlatar dramaǵa qurylǵan. Pahraddın qum betindegi izdi qýalaı-qýalaı eski jurtqa oralady. Kóp beıittiń arasynda kúıeýiniń qabirin qushaqtap jatqan Balhııany kóredi. Biraq qansha qýyp, shaqyrsa da esýas kelinshek ustatpaıdy. Ábden silesi qatyp kep óziniń aqboz úıine túneıdi. Tań aldynda túsinen shoshyp oıansa, shańyraqta oratylǵan shubar jylandy kóredi, keregeden jyndanǵan áıeldiń kózi syǵalaıdy. Jylan jaılap, jyn ıektegen óz úıinen Pahraddın záre-ımany ushyp tura bezedi. Osynaý sál shtrıhtyń ózi kóp nárseni ańǵartqandaı. Ǵasyrlar boıy basyna pana, aınalasyna aıbyn bolǵan aq ordasy – aq boz úıin tastaı qashqan qazaq endigi jerde óz topyraǵynda burynǵydaı saltanat quryp, dáýirleı alar ma eken?

Ashtyqtyń azabyn tartqan bos­qyn­dar uzaq jolda talaı ótkelekten ótedi. Qol jaıǵan tilenshi jetimekterge Pahraddınniń jarty qurtty jaryp, bes túıir bıdaıdy onǵa bólip berip, óziniń nár syzbaı otyrýy, aıdalada ólip jatqan sheshesin qushaqtap jylap otyrǵan kishkentaı sábı... bári-bári asharshylyqtyń jan shoshytarlyq sýretteri. Syrǵa naýqastanyp, júre almaıtyn bolǵan soń, Pahraddın amalsyz aıdalada qalýǵa májbúr bolady. Balalar aman qalsa eken degen nıetpen, Dáý apany bas qylyp Hansulýdy nemerelerimen jolǵa shyǵaryp salady. Shubyryndy top birte-birte bulyńǵyr keńistikke sińip uzaı beredi. Bul ata men balanyń bir-birimen máńgilik qoshtasýy ǵana emes, qazaqtyń kóshpeli dáýirmen qoshtasýy, aǵa urpaqpen bala urpaqtyń bir-birinen qol úzýi, ajyrasýy edi. Hansulýlar aryp-ashyp Qaraqalpaqtyń jadaý bir Qońyrat degen qalashyǵyna jetedi. Rasynda da munda ash balalardy Balalar úıine jınap júrgender bar eken. Pahraddın nemereleri sol jerden pana tabady. Hansulý men Dáý apa aspaz bolady. Qudaı-aý osy kúnge jettik pe, jetpedik pe dep, lap berip tamaqqa bas qoıǵan óńsheń kógenkóz jetimekterdiń jelkesine tónip, Sta­lınniń portreti qarap turady. Bul balalar budan keıingi jerde kimniń, qandaı ıdeologııanyń qolshoqpary bolatyny aıtpasa da túsinikti bolady. Aýyzy asqa tıip, máńgirgen balalar aman qalǵanmen, solardyń amandyǵy úshin basyn taýǵa da, tasqa da urǵan bı Pahraddın men Syrǵa aıdalada ajal qushady. Sóıtip, babalardyń bek­­zattyǵy men bar danalyǵyn boıy­na sińir­gen áz qazaqtyń asyl súıegi qarǵa-quz­ǵynǵa jem bop, jota basynda qalady.

Qazaqtyń asharshylyqta qyrylǵa­ny azdaı, tiri qalǵany ne kórgen joq? Álsiz, qorǵansyz bısharalardy kim basynyp, kim qorlamady? Máselen, Qońyrat bazarynda basqa jurt qaýyn-qarbyz satyp otyrsa, ashtan buralǵan qazaqtyń qaıyrshy qatyny baldyrǵan qyzyn satyp otyr. Jarty qap astyq berip, balıǵaǵa tolmaǵan sábıdi mosqal seń-seń bórikti bir shaldyń shyryldatyp bileginen súırep bara jatqanyn kórgende, qalaı júregiń tilinbeıdi?

Jalpy, fılmniń ónboıynan tarı­hı-áleýmettik qubylystardy astarlap meńzeıtin sımvolıkalyq utymdy kınodetaldar mol ushyrasady. Han­sulýdyń kóz aldynda eles bop keń dalada arqyraı qashqan Aqbaqaıdy Surjekeılerdiń atyp óltirýi qazaqtyń erkindiginen aırylyp, azat rýhynyń ólýin áıgilese, ashtyqtan amaly taý­syl­ǵan bı Pahraddınniń kóz jumar sońǵy sátinde mal sııaqty eńbektep shóptiń basyn shalyp jep júrýi qazaqtyń bekzat basynyń qanshalyqty qorlyqqa túskeniniń aıǵaǵy edi. Sondaı-aq re­jısser asharshylyqta qazaqtyń qan­sha­lyqty qynadaı qyrylǵanyn kıno tilimen keń dalaǵa syımaı ketip bara jatqan aq kebindi arýaqtar elesi arqyly utymdy beıneleıdi.

Sózimizdiń tobyqtaı túıini, kıno­daǵy osynaý jańa týyndysymen re­jıs­ser Begars Elýbaev óziniń shyǵar­mashylyq mol potensıalyn, sheber qoltańbasyn tanyta bilgen. Osy fılm arqyly biz ónerimizdegi sony óriske jol ashqan bir jańa sapalyq deńgeıdi kórdik. «Jibekti túte almaıtyn...» re­jısserdiń nebir asyl dramalyq dúnıeni qalaı «jún» etetinin de kórip keldik qoı! Begars baýyrymyz talantty sse­narııdiń baǵyn ashyp, gúlin jaınatypty. Ásirese akterlar ansambli sátti tańdalǵanyna tánti boldyq. Akterler oınamaıdy, ýaqyt pen keńistik aıasynda shynaıy ómir súredi. Qısynsyz áre­ket, artyq emosııa joq, rejısserdiń qyraǵy janary eleýsiz sál nárseniń ózin qalt jibermeıtinin baıqadyq. Son­dyqtan Pahraddın (akter Qaırat Kemalov), Syrǵa (aktrısa Kúljámıla Beljanova), Hansulý (aktrısa Uldana Qudaıbergenova) obrazdary barynsha shynaıy, tabıǵı somdalǵan. Olar beınelegen er men áıel, áke men bala, úlken men kishi arasyndaǵy qarym-qatynas, syılastyq, qas-qa­baqtan túsinisetin bekzattyq qandaı deseńshi! Ýaqytqa tán salt-sana, kıiz úı ishindegi jıhaz-jabdyqqa deıin kóz súıindirip, túp sanamyzda elesi qalǵan, saǵymdanǵan saǵynyshty babalar álemine kirip ketkendeı bolasyń. Buǵan qosa operatordyń (Aleksandr Rýbanov) utymdy rakýrsta túsirgen psıhologııalyq sahnalarǵa saı boıaýy qanyq kórinisteri de epızodtar ajaryn asha túsken. Kompozıtor ( Ádilhan Baıysbaıdyń) fılmniń mýzykalyq kiltin taba bilýi de úlken jetistik. Qylqobyzdyń «Elim-aıdy» túrli ınterpretasııada júrek úzdire ańyrata bozdaýy mıllıondardyń azasyna aıtylǵan joqtaýdaı kóńil kúrsintedi. Sóz, sýret, mýzyka sıntezdene toǵysyp, bir-birimen ádemi úılesim tapqan.

Qyzýy bet sharpyǵan qyzyl sózben nebir madaq aıtsaq ta artyq bolmas edi. Biraq, oıymyzdy óıtip arzandatpaı, bir-aq mysalmen tizgin tartsaq dedik. Bir jarym saǵat boıy qasymda jaıǵasqan beıtanys kekse áıel qaıta-qaıta betoramalyn kózine basyp, tunshyǵyp óksýmen boldy. Mine, fılm qudireti, mine, óner magııasy! Fılm úshin osydan artyq maqtaý, osydan joǵary baǵa bar ma? О́z muratyna jetken shynaıy týyndy ǵana osylaı júregińe jol taýyp, julyn-júıkeńdi silkilep, neshe alýan sezim jeteginde tolqytyp-tebirente almaq.

Turysbek SÁÝKETAEV,

jazýshy