«Ánniń de estisi bar, eseri bar,
Tyńdaýshynyń qulaǵyn teseri bar.
Aqyldynyń sózindeı oıly kúıdi,
Tyńdaǵanda kóńildiń óseri bar»,
deıdi Abaı...
Rasynda da solaı ǵoı. Ásirese, ǵasyrlar boıy sanaǵa da, kóńilge de, júrekke de sińip qalǵan, qazaqtyń búkil bolmysymen de, tabıǵatymen de bite qaınasyp ketken ánder bolady. Olardyń qataryna Aqan Seriniń «Balqadıshasy» men Úlebaıdyń «Dýdaraıyn» qospaı tura almaısyń. Ekeýi de qazaqtyń keń dalasy sekildi keń tynysty týyndylar ekeni daýsyz. «Dýdaraıdy» Úlebaıdyń áni dep astyn syzyp aıtýymyzdyń ózindik syry bar. Jalpy, tarıhymyzda «shımaılanǵan, túzelgen» paraqtar az emes. Sondaı túzeýler men kúzeýlerdiń rýhanııatqa, án álemine de keri áser etkeni bultartpas shyndyq.
Álbette, árbir ánniń óz tarıhy bolady. Qalaı alyp qarasaq ta, «Dýdaraıdy» Márııam Jagorqyzy jazdy degenge eshkimniń senbesi de belgili ǵoı. Birinshiden, ánniń tabıǵaty qazaqtyń bolmysymen ushtasyp, úılesip turǵany daý týdyrmaıtyn shyndyq. Ekinshiden, Jagorqyzy shyn máninde talant bolsa, baqa ánderi týraly da biler edik. Qysqasy, «Dýdaraıdy» orys qyzynyń týyndysy degen mıǵa qonbaıtyn dolbar ekeni eki bastan aıan.
«Aqan serige degen meniń búkil yqylasymdy aýdarǵan án «Balqadısha» boldy. Sol kezde akademık Ahmet Jubanov men qyzmet etetin «Qazaqstan pıoneri» gazetine kúıshiler, ánshiler, kompozıtorlar týraly maqalalar ákelip júrdi. Bir joly Aqan seri týraly maqala ákelgende, ol kisi: «Shyraǵym, Ilıa, bizdiń ómirimiz óte qıyn bolyp tur. Kóp nársege meniń qolym bara bermeıdi. Aqan seriniń, Birjan saldyń, Mádıdiń jáne ózgelerdiń ómiri týraly, Estaı-Qorlan jóninde bir kezde eldiń folklorshylarynan jıǵan materıalymdy kitap etip shyǵardym. Biraq qazir aıtylyp júrgen «Kúıeýiń seksen beste shal, Qadısha» dep júrgeni óziniń tól sózi emes, osy esińde bolsyn, qazir muny biz jóndeı almaımyz. О́ıtkeni keńestik ıdeologııanyń nasıhatyna aınalyp ketken án» dedi.
Men birden «Qandaı nasıhat?» dep saýal qoıdym. Sonda Ahań: «Aqtar men qyzyldar soǵysyp jatqan on segizinshi jyldary keńes úkimeti basym bolyp, qyzyldar jeńip jatqan tusta, sharýalarǵa jer berip, eldiń bárin máz qylyp jatqan shaqta sharýalar qyzyl áskerge balalaryn bermeı jatyr, bizdiń aıqaılaǵan qur sózimizden túk ónip jatqan joq. Buǵan án arqyly áser etýimiz kerek degendi aıtty Lenın», dedi.
«V krasnoı armıı shtykı, chaı naıdýtsıa. Bez tebıa bolshevıkı oboıdýtsıa» degen «Provody» atalatyn Demıan Bednyı esimdi Lenınniń rýhanı serigi birinshi keńestik án etip, ýkraınnyń halyq ániniń ánine negizdep osyndaı mátin jazǵan. Sol án arqyly qyzyldar úlken jeńiske jetken. Sol sııaqty keńes úkimeti Qazaqstanda ornaǵanda, Qazaqstanda keńestik júıeni nyǵaıtyp bekitý úshin ánder arqyly áser etý qajettigi týyndady. Máselen, halyqtar dostyǵy taqyrybyna Qudaı jarylqaǵan «Dýdaraı» degen án bar. «Dýdaraıdy» Márııam Jagorqyzy shyǵardy destik, oǵan ony súıgen qazaq jigiti Dýdar–Dúısen Márııam Jagorqyzy shyǵarmaǵan ándi, ıaǵnı Úlebaı degen halyq kompozıtorynyń ánin Márııamniń avtorlyǵymen berip kep jiberdi. Bul halyqtar dostyǵy ma? Kóringen kózge sol án Márııamdiki boldy da ketti. Ol olaı emes! Úlebaıdyń áni – bul án. Úlebaı kim? Aýylda júrgen jaı ǵana sharýa edi. Úlebaı óz ánine ózi ıe bola almady. «Meniń ánim» dep aıtýǵa shamasy kelmedi. Ulttar dostyǵy osylaı ketti al.
Endi saýatsyzdyqty joıý, ıaǵnı (lıkvıdasııa bez gramotnosteı) saıasatymen «Aq Baıan» degen halyqtyń áni bar ǵoı. Ony da ózgertip alǵandary bar. Endi qazaqtyń qyzdaryn shalǵa bergen, úlken adamdarǵa qalyń malǵa satqan degen jeleýmen úlbirep turǵan Bal Qadıshany «Kúıeýiń seksen beste shal, Qadısha» dep jańadan sóz jazdyryp, muny áıel teńdigi saıasatyna telip, osy ándi solaı berip jiberdi. Sóıtip Aqan seriniń
«Qyzy ediń Ybekeńniń, Bal Qadısha,
О́zendi órleı bitken tal, Qadısha.
Seksen qyz serýenge shyqqan kezde,
Ishińde qara basyń han, Qadısha» dep keletin keremet ándi búldirdi. Ol qyzdyń ákesi Ybyraı eldiń bıi, shesheni, tutqasyna aınalǵan, qasıetti adam bolǵan soń, onyń úıinde Aqan seri ylǵı án salyp júrgen.
«Oı, serim-aı, keldiń be, serim-aı» dep ony qarsy alǵan. Sol kezeńde Bal Qadısha kishkentaı ǵana qyz eken. Qadısha uzatylar sátte Aqan seri birneshe márte tragedııamen betpe-bet kelgen. Áıelderi qaıtys bolǵan, ǵashyqtarynan, Qulagerinen aıyryldy. Qınalyp, Yban (Ybyrahym) degen mylqaý balasyn jetektep, burynǵy aralaǵan jerlerin sharlap, qaıǵy jutyp júrip, Bal Qadıshany kóredi ǵoı.
«Ketti dep Balqadısha estigende,
Qushaqtap qus jastyqty
jylaǵanym» deıtini bar. Mátinniń ózinde úlken muń jatyr ǵoı», deıdi Qazaqstannyń Eńbek Eri, qazaq án áleminiń kórnekti ókili, óner zertteýshisi Ilıa Jaqanov.
Rasynda da qazaqtyń ǵajap ánderi bir kezderi ıdeologııanyń «qurbany» bolyp ketkeni jasyryn emes. Ol týraly taýsylmaıtyn áńgimeler jetip artylady. «Balqadısha» men «Dýdaraı» solardyń bir parasy ǵana desek, esh qatelespeıtinimiz anyq.
Qalaı alyp qarasaq ta, ózge bireýlerdiń ońaı «oljasyna» aınalǵan rýhanı muralarymyzdy ózimizge qaıta qaıtarýdyń jalǵyz joly bar ekenin túsinemiz. Ýaqytynda ıdeologııany jeleý etip, áldekimder úptep ketken «Dýdaraı» sekildi ǵajap ánderdi endigi urpaqtyń sanasyna óz nasıhatymyzben jetkizgenimiz abzal. Áıtpese Úlebaı sekildi el ishinen shyqqan talanttardyń esim-soıy umytyla beretini ras qoı.
