Árıne, jetistikterimiz bar. Degenmen kemshilikterimiz de jetkilikti. Biz sony kórsek te baıqamaı, bilsek te bilmegendeı bolyp júrdik. Eń ókinishtisi, qańtarda qan tógildi.
El Prezıdenti elimizdegi narazylyqtyń negizinde ótkir áleýmettik máseleler, turǵyndardyń turmys deńgeıiniń óte tómende jatqanyn ashyq aıtty. Sebebi ekonomıkamyz shıkizat táýeldiliginen qutyla alǵan joq. Erte me, kesh pe báribir taýsylatyn qazba baılyǵymyz shet elderge aǵylyp, iri, mamandandyrylǵan jumyskerlerdi talap etetin zamanaýı kásiporyndar salynǵan joq.
Al kórshilerimiz kóp máseleni sheshýde bizden áldaqaıda kósh ilgeri ketkendigi baıqalady. О́zbekstan álemdegi eń iri ári eń úzdik tehnologııany paıdalanatyn gaz óńdeý zaýytyn iske qosty. Tashkenttegi LRT-ny aıtpaı-aq qoıaıyq. Munaıy múldem joq Qyrǵyzstan, Tájikstan úsh-úshten munaı óńdeý zaýyttaryn birneshe jyl buryn salyp alǵan.
El Prezıdenti Q.Toqaev bizdiń úlken ıdeologııalyq qate jibergenimizdi de ashyq aıtty. Bul – jastardy eńbekke baýlý, eńbekqorlyqqa úıretý, eńbekti qurmetteý týraly tárbıe jumystaryn bosańsytyp alǵanymyz. Quqyqtyq nıgılızmniń tamyryn tereń jaıǵany taǵy bar. Jastardyń deni zań bilmeıdi, bilmegen soń oryndamaıdy da. Jurtshylyqta saıası, ásirese quqyqtyq mádenıet óte tómen. Qańtar oqıǵasynda alańǵa shyqqan narazylyq bildirýshiler «halyq» degen qasıetti uǵymdy túsinbese, basqa ne aıtýǵa bolady?
Alańdaýshylyq bildiretin taǵy bir másele – qylmyskerlerdiń arasynda áıelderdiń kóbeıip bara jatqany. Qazaq tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan jaǵdaıǵa tap bolyp otyrǵanymyz óte ókinishti. Ana degen uǵymmen biz eń qasıetti, eń ardaqty, eń taza, eń qymbat sezimdi baılanystyramyz. «Áıel álemdi terbetedi» dep, anany «beıbit», «tynyshtyq», «kelisim», «sabyrlylyq» degen qundylyqtardy qorǵaıdy dep túsinemiz. Al qańtar oqıǵasyndaǵy bir beınejazbadan kópbalaly, onyń ústine júkti áıeldiń kúıeýimen birge qarý-jaraq satatyn dúkendi tonap jatqanyn da kóz kórdi...
Qylmystyń kúıin, qoldanylyp jatqan sharalardy, kylmystyqqa qarsy kúrestiń nátıjelerin BAQ turǵyndarǵa kúndelikti jetkizip otyrý kerek. Bul oraıda quqyq qorǵaý organdary men sottardyń baspasóz qyzmetteri belsendiligin arttyrýǵa mindetti. Ideologııa jumystary eń aldymen turǵyndarmen kezdesýlerdi jıi ótkizýden, eńbek ujymdarynda bolýmen, BAQ-ty belsendi qoldanýmen baılanysty.
Sońǵy jyldary qazaqstandyqtar shetelderge qonys aýdaryp jatyr. О́tken jyly 7 myńǵa jýyq negizinen tehnıkalyq mamandyq ıeleri, kóbisi jas qazaqstandyqtar shet elderge qonys aýdarypty. Sarapshylardyń boljaýynsha, 2022 jyly ózge jurtqa qonys aýdaratyndardyń sany 240 myńǵa jetýi múmkin. Qazaqstan sııaqty halqy az memleket úshin bul óte kóp.
Árıne, Soltústik Amerıka, Batys Eýropa elderi jastardy turmys deńgeıiniń joǵarylyǵymen, mádenıeti, adamdardyń bir-birine izettiligimen, qoǵamdyq qaýipsizdigi, eldi mekenderiniń tazalyǵymen qyzyqtyrady. Qonys aýdarýshylar shet elderde sultan dárejesine jetpese de, óz elinde ultan bolǵysy kelmeıdi. Bir ǵana Almaty oblysynan 21 myńǵa jýyq jas shetel asqan kórinedi.
Shetel ýnıversıtetteriniń birinde oqyp júrgen jas jigitpen ómirlik jospary týraly sóılesip edim. Ol oqýdy bitirgen soń sol elde jumysqa ornalasatyn oıy bar ekenin aıtty. Sebebi ony qyzyqtyratyn kompanııalar, óndirister Qazaqstanda joqtyń qasy. Sonymen qatar ony eń qatty alańdatyn másele – jemqorlyq. 2021 jylǵy Transparency International halyqaralyq uıymynyń málimetine sáıkes Qazaqstan sybaılas jemqorlyq reıtıngi boıynsha 180 memlekettiń arasynda 102-orynǵa túsip ketti. Ozyq memleketter aıdaı alys.
Prezıdent jappaı tártipsizdikke endi eshqashan jol bermeýimiz qajet dep qadap aıtty. Bılik júıesinde, onyń ishinde quqyq qorǵaý organdarynda reformalar júrip jatyr. Ishki ister organdarynda patrýldik polısııanyń ókilettigin keńeıtip, qarý-jaraqty saqtaý, qorǵaý, qoldaný týraly zańdardy, erejelerdi jetildirý – zaman talaby. Polısııa qyzmetkerleriniń derbestigin keńeıtý kerek. Ol úshin polısııa qatary kásibı biliktiligi tómen qyzmetkerlerden tazartylýǵa tıis.
Quqyq qorǵaý organdaryna, sot júıesine ashyqtyq, jarııalylyq jetispeıdi. Máselen, Sybaılas jemqorlyqpen kúres jónindegi keńeste Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaev «Keıingi úsh jylda 174 sýdıa jumystan shyǵaryldy, ıá bolmasa laýazymy tómendetildi. Bul osyǵan deıingi on jyldaǵy kórsetkishten úsh esedeı artyq», dep ótti. «Jańadan qurylǵan ákimshilik sottarǵa jarty jyldyń ishinde 14 myń talap-aryz túsken. Buryn mundaı isterdiń 85 paıyzy memlekettik organdardyń paıdasyna sheshiletin. Al qazir teń jartysynda «sotqa aryzdanýshylar jeńip shyǵýda» degen derekter keltirdi.
Ne sebepten 174 sýdıa eń joǵary mártebege laıyq bola almady, olar kimder, 7 myń azamattyń quqyqtaryn buzǵan sheneýnikter kimder, qandaı jaýapqa tartyldy – qoǵam beıhabar. Derbes memlekettik organ retinde birneshe jyl buryn qurylǵan Joǵary Sot Keńesiniń úni shyqpaıdy.
Prezıdent Q.Toqaev ókilettigin atqarýǵa kirisken sátte «Halyq únine qulaq asatyn memleket bolý kerek» degen ustanymyn jarııalady. Memleket degenimiz – bılik qana emes. Memleket – ol búkil halyq. Sondyqtan bılik – turǵyndarǵa, turǵyndar – bılikke jáne bir-birine qulaq asýy kerek.
Táýelsiz memlekettiń azamaty bolý – eń úlken baqyt. Memleket basshysy halqymyz úshin Táýelsizdik bárinen qymbat ekenin únemi eskertip keledi. Basymyzǵa baq qonǵan, júregimizge qut qonǵan baqytty halyqpyz. Alaıda Táýelsizdikti qadirleı bilmeıtinimiz, basymyzǵa qonǵan baqty túsinbeıtinder, baǵalaı almaıtyndar bar.
Ábish Kekilbaıdyń «Baǵalaı bilmegenge baq qonbaıdy, qýana bilmegenge qut qonbaıdy» degen asyl sózi bar. Qonǵan baǵymyzdy ushyryp, qonǵan qutymyzdy qashyryp almaıyq, aǵaıyn!
Ońalsyn JUMABEKOV,
prokýratýra organdarynyń ardageri,
2-synypty memlekettik ádilet keńesshisi
