Palata otyrysynda Prezıdent Senattyń Qasym-Jomart Toqaevtyń usynymy boıynsha Joǵarǵy Sottyń sýdıalaryn saılaý máselesi qaraldy. Depýtattardyń daýys berý nátıjesinde Dosjan Ámir men Qambar Nuryshev Joǵarǵy Sot sýdıalary qyzmetine saılandy.
Sonymen qatar senatorlar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine elektr energetıkasy, energııa únemdeý jáne energııa tıimdiligin arttyrý, jer qoınaýyn paıdalaný, jergilikti memlekettik basqarý jáne memlekettik shekara máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn ekinshi oqylymda qarady. Nátıjesinde, Senat depýtattary zań jobasyna birqatar túzetýler engizip, ony Májiliske qaıtardy.
Atap aıtqanda, senatorlar kóppáterli turǵyn úılerdi kondomınıým nysanyn basqarýdyń jańa tásiline kóshirý merzimin 2023 jyldyń 1 shildesine deıin uzartýdy usyndy. Odan bólek, Palata depýtattary Almaty qalasyn damytý máselesine nazar aýdaryp, jyljymaıtyn múlikti resimdeý máselelerin qaraý jónindegi komıssııanyń qyzmeti men quzyreti týraly normalardy naqtylaý qajet ekenin jetkizdi.
Senat engizgen túzetýlerdiń qatarynda Ulttyq ǵylym akademııasynyń uıymdyq-quqyqtyq nysanyn ózgertýge, onyń negizgi ókilettikterin aıqyndaýǵa qatysty usynys bar. Sondaı-aq «Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi» uǵymyn bekitýge jáne akademıkterge zeınetkerlik jasqa jetkennen keıin ómir boıy aı saıynǵy stıpendııa belgileý qajettigi kórsetilgen. Bul normalardy «Ǵylym týraly» zańda naqty kórsetý usynyldy.
Sondaı-aq senatorlar Úkimettiń jáne Esep komıtetiniń 2021 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepterin tyńdady. Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaevtyń aıtýynsha, koronavırýs pandemııasy birqatar kedergi keltirgenimen, 2020 jylmen salystyrǵanda iskerlik belsendiliktiń jandanýy baıqalǵan.
«Ishki jalpy ónim ósimi 4 paıyzdy qurady. Oǵan mynandaı negizgi faktorlar áser etti. Kórsetiletin qyzmetter sektoryndaǵy ósý jedeldedi. Eksport ósýiniń joǵary qarqyny esebinen saýda teńgerimi nyǵaıtyldy. О́ndirýshi salalardaǵy joǵary ınvestısııalyq belsendilik baıqaldy.
Ekonomıkanyń barlyq bazalyq salalarynda oń nátıjege qol jetkizildi. Máselen, ónerkásip óndirisiniń kólemi – 3,8 paıyzǵa, qurylys salasy – 7,6 paıyzǵa, kólik – 3,6 paıyzǵa, saýda 9,2 paıyzǵa ósti. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar kólemi 3,5 paıyzǵa ulǵaıdy. Inflıasııa deńgeıi 8,4 paıyzdy qurady. Jumyssyzdyq 4,9 paıyz deńgeıinde saqtaldy», dedi E.Jamaýbaev.
Vedomstvo basshysynyń málimetine súıensek, túsim 12,7 trln teńgeni qurap, 100,8 paıyzǵa oryndalǵan. Ishki jalpy ónimge qatysty bıýdjet tapshylyǵy 3,1 paıyzdy qurady. Shyǵys 99,2 paıyzǵa ıgerilip, 15,2 trln teńgege jetken. Áleýmettik shyǵystar 2020 jylmen salystyrǵanda 910 mlrd teńgege ulǵaıǵan. Osylaısha 7,5 trln teńgeden asqan. Bul respýblıkalyq bıýdjettiń jalpy kóleminiń jartysyna jýyq.
«Transfertterdi esepke almaǵanda kirister boıynsha jospar 156 mlrd teńgege asyra oryndaldy. Bıýdjetke 7,4 trln teńge tústi. Salyqtyq túsimder 7,1 trln teńgeni nemese josparǵa sáıkes 102,1 paıyzdy qurady. Salyqtar boıynsha asyra oryndaýdyń negizgi somasy korporatıvtik tabys salyǵyna, shıki munaıǵa eksporttyq keden bajyna jáne ımportqa qosylǵan qun salyǵyna tıesili.
Salyq túsimderin ulǵaıtýdyń mańyzdy faktorlarynyń biri – ekonomıkanyń birtindep jandanýy jáne salyqtyq-kedendik ákimshilendirýdi jetildirý. Sońǵy 3 jylda salyqtyq-kedendik ákimshilendirýdi sıfrlandyrý boıynsha sharalardan bıýdjetke 2 trln teńgeden astam qarajat tústi. 2021 jyldyń qorytyndylary boıynsha Qytaı Halyq Respýblıkasynyń eksporty men Qazaqstan Respýblıkasynyń ımporty baǵyty boıynsha statıstıkalyq derekterdegi alshaqtyqtar 40,5 paıyzǵa deıin tómendedi», dedi E.Jamaýbaev.
Mınıstrdiń aıtýynsha, 2021 jyly bıýdjet shyǵystary 56 strategııalyq baǵytty qamtyǵan. Damý josparlarynyń 263 ındıkatoryna qol jetkizildi. Ulttyq jobalar men memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrý eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna oń áser etken eken.
«О́tken jyly 17 mln sharshy metrden astam turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Qalalar men aýyldarda 5,3 myń shaqyrymǵa jýyq sýmen jabdyqtaý jelileri salyndy. Jergilikti mańyzy bar 1 287 shaqyrym avtojol jańǵyrtyldy. Kóliktiń barlyq túrimen júk tasymaldaý kólemi 3,7 mlrd tonnany qurady. Agroónerkásiptik keshende 24 myńnan astam ınvestısııalyq joba sýbsıdııalaýmen qamtyldy.
Bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne mádenıet salasynda pedagogterdiń, dárigerlerdiń, mádenıet jáne halyqty áleýmettik qorǵaý qyzmetkerleriniń eńbekaqysy kóterildi. Tek osy maqsattardyń ózine shamamen 950 mlrd teńge jumsaldy. Epıdemııaǵa qarsy sharalardy júrgizýge 422 mlrd teńgeden astam qarajat bólindi», dedi E.Jamaýbaev.
Budan keıin Ulttyq banktiń tóraǵasy Ǵalymjan Pirmatov baıandama jasady. Onyń aıtýynsha, 2021 jyly álemdik ekonomıka pandemııaǵa deıingi deńgeıge qaıta oraldy. Qazaqstan ekonomıkasy da 2021 jyly 4,1 paıyzǵa ósken. Osylaısha, indetke deıingi mólsherge jetken. Sondaı-aq Ulttyq bank tóraǵasy bıylǵy ınflıasııalyq qysym geosaıası daǵdarystyń saldarynan kúsheıgenine toqtaldy.
«Aqpan-naýryzda teńgeniń aıyrbas baǵamynyń álsireýi jáne joǵary belgisizdiktiń saldarynan shamadan tys ósken tutynýshylyq belsendilik baıqaldy. Onyń saldarynan ınflıasııa aqpandaǵy 8,7 paıyzdan mamyrda 14 paıyzǵa deıin ósti. Jyldyq mánde 19 paıyzǵa jetken azyq-túlik ónimderi baǵasynyń ósýi de birshama úles qosyp keledi.
Syrtqy ınflıasııalyq jaǵdaı azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlar baǵasynyń artýyna áser etti. Olardyń ósýi 11,9 paıyzǵa deıin jedeldedi. Retteletin qyzmet baǵasyn ósirýge engizilgen moratorııdiń tejeýish áserine qaramastan, aqyly qyzmet ınflıasııasy 9,1 paıyzǵa deıin ósti. Syrtqy sektorda geosaıası ahýaldyń edáýir nasharlaýynan syrtqy shoktyń el ekonomıkasyna saldaryn barynsha azaıtý, baǵa turaqtylyǵyn saqtaý jáne jergilikti valıýtadaǵy aktıvterdi qorǵaý maqsatynda Ulttyq bank 2022 jylǵy 24 aqpanda bazalyq mólsherlemeni 13,5 paıyzǵa deıin kóterdi.
Úkimetpen birlesip, jeke tulǵalardyń teńgedegi depozıtteri boıynsha ótemaqyny bıýdjet qarajaty esebinen tóleýdi kózdeıtin Teńgelik salymdardy qorǵaý baǵdarlamasy jarııalandy. Údemeli syrtqy ınflıasııalyq qysym, jalǵasyp kele jatqan yntalandyrýshy fıskaldyq saıasat, turaqty ishki jáne syrtqy suranys, ınflıasııalyq boljamdardyń ósýinen 25 sáýirde bazalyq mólsherleme 14 paıyzǵa deıin kóterildi», dedi Ǵ.Pirmatov.
Sonymen qatar Ulttyq bank aıyrbas baǵamynyń kúrt aýytqýyn jáne onyń ınflıasııaǵa aýysýyn shekteý sharalaryn qabyldaǵan. Nátıjesinde, aıyrbas baǵamy kúrt aýytqýdan keıin ótken jyldyń sońyndaǵy deńgeıge qaıta oraldy. Boljam boıynsha 2022 jyldyń sońynda ınflıasııa 13-15 paıyz deńgeıinde saqtalmaq.
Esep komıtetiniń tóraǵasy Natalıa Godýnova tıimsiz qarajat jumsalýyna qatysty málimetimen bólisti. Onyń aıtýynsha, quqyq qorǵaý organdaryna 121 materıal joldanǵan.
«2020 jylǵa qaraǵanda 2021 jyly bul saladaǵy talaptardy buzý deńgeıi 27 paıyzǵa azaıdy. Esepti kezeńde tıimsiz jumsalǵan qarajat somasy 413 mlrd teńgeni qurady. Onyń ishinde qarjy salasyndaǵy talaptardy buzý baǵytynda 79 mlrd teńge anyqtalsa, sonyń 85 paıyzy býhgalterlik esepke qatysty. Tıimsiz josparlaý men paıdalaný turǵysynda 200 mlrd teńgeden astam qarajat tirkeldi. Respýblıkalyq bıýdjetke qaıtarylǵan soma 17 mlrd teńgeni qurady. Baqylaý shotyndaǵy qaldyq qarajat 47 mlrd teńge.
Keıingi úsh jylda Esep komıteti quqyq qorǵaý organdaryna 121 materıal joldady. Sonyń arasynda 56-sy byltyr qarastyryldy. Qazirgi kezde 32 materıal qaralyp jatyr, sotqa tek 3 is jiberildi. Osy oraıda materıaldyń birazy boıynsha tergeý amaldary qaıta qozǵaldy. Atap aıtqanda, júrgizilgen aýdıtke qatysty Úkimet anyqtalǵan kemshilikterdi túzetý baǵytyndaǵy jumystardy atqaryp jatyr», dedi N.Godýnova.
Otyrys barysynda byltyr respýblıkalyq bıýdjettiń negizgi parametrleri oryndalǵany atap ótildi. Degenmen depýtattar bıýdjet qarajatyn jumsaýdyń tıimdiligin odan ári jaqsartý máselesine toqtalyp, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa keri áser etetin birqatar mańyzdy jáne júıeli problemaǵa nazar aýdardy.
Senat Tóraǵasy elimiz damýdyń jańa kezeńine qadam basqanyn tilge tıek etti. Soǵan baılanysty qazir bıliktiń barlyq tarmaǵy Memleket basshysy belgilep bergen maqsattarǵa qol jetkizý jolynda kúsh biriktirýi kerek ekenin aıtty. «Jańa kezeńde memleket qarjysyn jumsaýdyń jáne respýblıkalyq bıýdjetti oryndaýdyń tıimdiligin arttyrýymyz qajet. Osy baǵytta jańa ustanymdar men prınsıpter kerek», dedi Palata Tóraǵasy.
Budan basqa ol elimizdiń aldynda turǵan mańyzdy mindetterdiń biri óńirlerdiń damýyn jańa deńgeıge kóterý ekenin aıtty.
«Oblystarda ınfraqurylymdy jetildirý, kommýnıkasııalardy jańartý, áleýmettik nysandar salý, turaqty jumys oryndaryn ashý, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý baǵyttary boıynsha aýqymdy jumys atqarylýǵa tıis. Konstıtýsııalyq ózgeristerdiń aıasynda Senat óńirlerdiń máselelerin qarastyratyn negizgi ınstıtýt retinde anyqtaldy. Aldaǵy ýaqytta osy baǵytta Úkimetpen birlesip, nátıjeli jumys isteımiz dep senemiz», dedi Máýlen Áshimbaev.
Aıta keteıik, 2021 jylǵy bıýdjettiń atqarylýy týraly esep 2022 jylǵy 20 maýsymda ótetin Parlament Palatalarynyń birlesken otyrysynda qaralyp, qorytyndylanady.
