Jer ańsaǵan jylqylar

Qan maıdannan qaıtyp kelgen Qozykúreń

Halyq jazýshysy Qabdesh Jumadilov­tyń 1984 jyly Almatyda jaryq kór­gen «Sáıgúlikter» atty hıkaıattar top­ta­masy bar. Osy týyndyda Tórequl atty keıipkerdiń aýzymen aıtylatyn bir shókim áńgime barysynda:

– Uly Otan soǵysy bas­talǵan jyldary, – deıdi Tókeń. – Biz, on shaqty kisi maıdanǵa at aparatyn bol­dyq. At-aıǵyry aralas myńdaı sáı­gúlikti qyzyl vagondarǵa tıep alyp, qazaq dalasyn qaq jara, batysqa qaraı tartyp baramyz. Sodan ne kerek, Oral qalasynan ótken soń jylqyny vagonnan túsirip, úıirlep dalamen aıdaýǵa týra keldi. Bet aldymyz – qalmaq dalasy. Edilden parom arqyly ótip, Stalıngrad maıdanyna tóte jolmen jetý týraly buıryq bolypty.

Osyndaǵy maıdanǵa jiberilgen jylqy­lar ishinde «Qyzyl baıraq» kolhozynan alynǵan, súlikteı jıren aıǵyr bolypty. Jylqyshylar ony meńsiz, qan jıren túsine qarap «Qozykúreń» dep atap ketken eken. Jaryqtyq segiz jasar jylqy eken. Edil boıyna jetken soń Qozykúreń tótenshe minez tanyta bastapty. Janýar keshki salqynda eptep jaıylady da, kúndiz basyn jerge salmaı, ózin ózi jaratady. Oqtaýdaı jumyrlanǵan Qozykúreńdi kórgen Saıaqbaı deıtin jylqyshy: «Eı, jigitter, men birdeńe bilsem, sender osy Qozykúreńnen aıyrylasyńdar» deıdi eken. Mynaý týra qashatyn jylqynyń surqy. Basqalary Sákeńniń sózine onsha mán bermeı, kúledi de qoıady. «Qazaqstan qaıda, biz qaıda, tiri adam bara almaıtyn jerge bul tilsiz janýar qalaı qashpaq».

Sóıtip, birneshe kúnnen keıin jylqy­lardy úlken darııadan parom arqyly ót­kizý qajet bolady. Janýarlardy úıir-úıi­rimen jaǵalaýdaǵy aǵashtan jasalǵan shar­baqqa qamap, sodan ári paromǵa shy­­ǵa­rady. Osy ádispen alǵashqy eki bó­­lek jylqy ózenniń arǵy jaǵasyna shy­ǵyp­ ta úlgerdi. О́z kezeginde bir top jyl­qymen birge Qozykúreń de paromǵa shy­ǵa­dy. Parom baıaý ornynan qozǵalady. Bu­ryn mundaıdy kórmegen dalanyń taǵy janýar­lary osqyryp-pysqyryp álek. Bir zaman­da qos qulaǵyn qaıshylap, shıryǵyp turǵan Qo­zykúreń adam boıynan bıik shar­baq­­tan qar­ǵyp ótip, túpsiz tereń darııaǵa qoıyp ketedi. Jylqyshylar: «Oıbaı, ket­ti! – Qo­zykúreń ketti», desip, shýlap ja­tyr. Oǵan mán beretin jylqy qaıda, shoq­tyǵynan syr­ǵyp aqqan sýdy qaq jara júzip, arǵy jaǵaǵa jetken Qozykúreń bir-eki ret azynaı kisinep jiberip, quıryǵyn shan­shyp alyp shyǵysty betke alyp tartady.

Jylqylardy qabyldap alǵan kapıtan qasyndaǵy soldattyń myltyǵyn julyp alyp «myna dızertırdiń sazaıyn tartqyzaıyn», dep tizerlep otyra qalyp, qashyp bara jatqan Qozykúreńdi eki ret atqan eken. Oǵy darymapty. Uly sáskeniń kezi, janýar túıdek-túıdek shań tastap, shyǵysqa qaraı mańyp barady. О́zderi elden shyqqaly birneshe aı bolǵan jylqyshylar myna sýretti kórip, kózderine jas alypty. Qosh, Qozykúreń!

Sodan ne kerek, uzyn sózdiń qysqasy, aıdap barǵan jylqylaryn aman-esen tap­syrǵan baqtashylar Saratov mańynan poıyz­ǵa otyryp, elge qaıtady. Soǵys ýaqyty, yr­ǵylyp-jyrǵalyp jarty aı jol júredi.

* * *

Áńgimeni ári qaraı jazýshy Qabdesh aǵamyz jazyp ketken súrleýden shyqpaı oqıǵany dálme-dál órbitsek, osy jyly Tórequl jylqyshy Uzynbulaqtyń basyn­daǵy Shuryqqa baryp jaılaǵan eken.

– Bir kúni tún ishinde, el shyrt uıqyda jatqanda, áldeqaıdan arqyraǵan saıaq jylqynyń daýy­sy estildi. Oıaý jatyp tyń-tyńdap ar­tyn kúttim. Sálden soń, álgi jylqy tipti taıaý mań­nan kisinegendeı boldy. Azy­naı, ańsaı kisinegenine qaraǵanda, jaı bir úı ara­synyń úıir izdegen kóp tu­ǵyry­nyń biri emes, alystan sýyt kele jat­qan mal ekeni belgili, – deıdi Tórequl jylqyshy.

Sol eki ortada saıaq jylqynyń dúbirin kórshi úıdegi Saıaqbaı da estip jatsa kerek. – Tórequl, oıaýmysyń? Dalaǵa shyǵyp tyńdashy, myna kisinep kele jatqan álgi Qozykúreń emes pe? Áı, sonyń daýysy, – dedi úı syrtynda turyp. Shekpenin ıyǵyna ile-salyp, dalaǵa atyp shyqqan eki jylqyshy tyń tyńdap taǵy biraz turypty. Arqyraı kisinegen álgi jylqy batys jaqtaǵy qońyr belden beri asyp túsedi de, aýyldyń aıaq jaǵynda jatqan saýyn úıirge kelip qosylǵandaı bolady.

– Júr, baraıyq. Mynaý dáýde bolsa, Qozykúreńniń ózi!, – deıdi Saıaqbaı tyqyrshyp. – Men sener-senbesimdi bilmeı, sońynan ilestim, – deıdi Tórequl. – Ekeýimiz ókpemizdi qolymyzǵa alyp, tómen júgirip kelemiz. Túnde jol uzap ketetin ádeti ǵoı, qarǵa adym jer jetkizseshi. О́l­dim-taldym degende, saıdyń ishinde jatqan jylqynyń shetine de ilindik-aý, áıteýir. Aı sútteı jaryq. Alaıda shetten kelip qosylǵan jańaǵy janýar birden kózimizge túse qoımady. Istiń anyq-qanyǵyna jet­kenshe sabyrymyz qalmaı ekeýimiz kórin­gen jylqynyń qasyna bir baramyz. Sálden soń Saıaqbaı menen bólinip ket­ken-di. Bir mezgilde onyń kúńirene shyqqan daýysy estildi. «Janýarym-aı, aman-esen kelgen ekensiń ǵoı! Aıshylyq joldy alty attap, Alataýyńa jetken ekensiń-aý! Qasıetti tulparym-aı! Elsiz-sýsyz shólderden, asý bermes belderden ótip, týǵan jerge qalaı jettiń?!»

Qozykúreń jylqynyń bir shetinde, jaldas tory bıeniń shoqtyǵyna ıegin art­qan kúıi, eki búıirin soǵyp, sendelip turyp­ty. Biz qasyna jylqyshylar jaqyn­daǵanda oqyranyp jiberipti. Qulaǵynyń túbi, saýyry sabyndalyp, óne boıyn aq kó­bik basyp ketken. Qanshyrdaı qatyp, oq­taýdaı jaraǵan aıǵyrdyń aı astyn­da ke­rilip turǵan sondaǵy keıpi keremet. Saıaq­baı Qozykúreńniń moınynan qu­shaqtady, qulaǵynyń túbindegi ashy kó­bikke tumsyǵyn tyǵyp, qushyrlana ıis­kep, shydaı almaı kóziniń jasy kól bolyp eńiregen eken.

– Janýarym-aı, saýdyraǵan qý súıe­giń ǵana qalypty-aý! dedi arqa-basyn, jalyn sıpap kórip. – Qysy-jazy qara etin bir jibermeıtin, jýan sińir, kómpis edi, qarashy, jalynyń alqyn­dy­sy qolǵa áreń bilinedi. Myna túrine qara­ǵanda, osy búgin-aq kúnshilik jerdi basqan-aý, bul janýar... Júr, Tórequl, alystan kelgen ardaǵymyzdy aýylǵa aparaıyq...

Bul kezde shyǵystan qulanıektep tań da atypty. Saıaqbaı belbeýin aǵytyp alyp, aıǵyrdyń moınyna salady da, aýylǵa qaraı jeteleıdi. Tún qarańǵysynda ańǵarmaǵan eken, tań jaryǵymen qarasa uzaq sýyt júristen shaldyqqan aıǵyrdyń tula boıy isinip ketipti. Tipti yńyrshaǵy aı­nalǵan qur súlderi ǵana qalypty. «Er arysa – arýaq, at arysa – týlaq» degen osy mine. Esil janýar jal-quıryǵynyń ózin aýyr­­synǵandaı, qabyrǵasy yrsıyp, tir­segi maıysyp zorǵa tur. Qundyzdaı jyl­tyrap turatyn qan jıren túsi de ábden kúnqaqty bolyp ońyp, uıpa-tuıpa túsi ózgerip ketken.

* * *

Erteńinde bul habardy estigen jaı­laýdaǵy jurt, Qozykúreńdi kórý úshin jan-jaq­tan aǵylyp kelip jatty. Soǵys áli bitpegen, halyqtyń qamkóńil kezi, beıne maı­dannan taǵy bir jaraly jaýynger aman oralǵandaı, ǵarip kúıge túsken el esil janýardy kórgende, kózderine jas alyp, jylamaǵan eshkim qalmapty. Biraq ábden jilik maıy úzilip, tobaqazyǵyna taqalǵan Qozykúreń ońalyp kete almaıdy. Bıebaýdyń basynda aýzyna nár salmaı, bir-eki kún sulyq turady da, aqyry tabanaıaqtanyp jatyp qalady. Uzaq sýyt júristen qyzyl maı bolyp zoryqqany, tórt aıaǵyna birdeı qan túskeni belgili edi. Saıaqbaı ony sýyq sazǵa da baılap baqty, shashasynan qan alyp ta kórdi. Un ezip ishkizdi, jylan da jegizdi. Biraq sonyń birde-biri kómegin tıgize almady. Qaıran Qozykúreń ornynan turyp kete almaı, bir aptadaı jatty da, aqyry tirlikpen birjola qosh aıtysty. Saıaqbaı ony terisin sypyrmastan, adamsha arýlap jerledi... Basyn Shuryqtaǵy eń bıik jartastyń ústine shyǵaryp qoıdy. Kezinde bizdiń elge ańyz bop taraǵan Qozykúreń oqıǵasy, mine, osylaı aıaqtalǵan eken.

«Bótegeden» qashqan aıǵyr

Myń da toǵyz júz jetpis úshinshi – sıyr jyly Qytaı Halyq Respýblıkasynyń ishki ól­kesinen bir top maman kelip, Shyń­jan – Altaı aımaǵyna qarasty Kókto­ǵaı aýdanynyń jaılaýyna mańaı­da­ǵy aýyldardyń barlyq jylqysyn jına­typ, qoldaryndaǵy arnaıy ólshem boıyn­sha suryptaıdy. Bul tusta kúlli ólke boıynsha jańadan ekonomıkalyq refor­ma qolǵa alynyp, buryn jaz jaılaý men qys qys­taý­dyń arasynda erkin kóship júretin qazaqtardyń qolyndaǵy barlyq menshik maly ortaq kommýnaǵa (kollektıv­tendirý) toptastyrylyp, qara buqarany bir qazanǵa telmirtip qoıǵan zaman. Sóıtip, ishki ólke­den kelgen maman qytaılar tańdap alynǵan jylqylardy ala jazdaı bólek baqtyryp, sary kúzde Úrimjige aıdap ákelip, júk vagondaryna artady. Osy jylqylardyń ishinde tuqymy tekti qara aıǵyr da ketedi.

Áńgimeni áriden bastasaq, jaryqtyq tekti janýar qara aıǵyr halyq kommýnala­syp, barlyq mal bir izben, úkimet nusqaǵan jerge, shashaýy shyqpaı baǵylatyn zań – tártip ornaǵanyn qaıdan bilsin. О́ziniń úıirin tabynnan bólip alady da, shóbi shúı­gin, sonaly, qar-sýy mol ólkege aıdap ketedi. Ol kezde jylqy túligi baıaǵy­daı sary jonda jýsap jatpaı qoı sııaq­ty qoralap baǵylǵandyqtan, dalanyń qas­qyrlary burynǵydaı jyryp jeıtin mal joq ábden jutynyp turǵan kez. Bir tań­danarlyq jaǵdaı – jylqyshylar shyǵandap ketken qara aıǵyrdyń úıirin «qas­qyr qyryp ketken shyǵar» dep ýaıym­dap izdep barsa, jaryqtyq Altaıdyń aqshýlan arlandaryna soqyr taıyn da jegizbeı túp-túgel qaıyryp turady eken.

Al kúzde el eńkeıip etekke túser tusta ál­gi qara aıǵyr jalǵyz túnde úıin aı­dap joq bolyp ketedi. Izdep kelse, baıa­ǵyda oıǵa túsip ketken. Úıir qara Ertis­tiń boıyn jaldaı jaıylyp, shalǵyndy japyra shaıqap, jaz boıy taýdyń boz­tarlanyna toıynǵan úıir jyra salyp semirgen, taıpala basyp, lyqsı qozǵalady.

Jylqyshylar qara aıǵyrdyń úıirin qansha ret qaıyryp ákelse de, kúsh bermeıdi. Úkimet adamdary «nege ıe bolmaısyńdar» dep baqtashylardy jazaǵa tartady. Ábden zyqysy shyqqan jylqyshylar aqyry ishki jaqtan kelgen qytaılarǵa baǵynbaıtyn aıǵyrdy ustap beredi. Taǵdyr-aı degen, arda Altaıdyń qoınaýynda týyp, taýdan qulap aqqan móldir bulaqtyń sýyn iship, quıryq-jalyna dalanyń jelinen basqa tiri pende qol tıgizbegen: Ot basar orny otaýdaı, Qabyrǵasy jonsaýdaı, Or qoıan­daı qabaqty, Qıǵan qamys qulaqty, Sary mysyqtaı azýly, Saptyaıaqtaı erindi, Qıdasan kári jilikti, Omyraýy esikteı, Oıyndy eti besikteı, Tabany jalpaq qara aıǵyr, aqyry kóz kórip, qulaq estimegen qııanǵa aıdalatyn kún týady.

Sóıtip, Altaıdan tańdap alynǵan jumyr tuıaqty janýarlardy aıdap túsken jylqyshylar olardy Úrimji qalasynan qıyrlaý bir túkpirde ornalasqan jabyq qoımaǵa ákelip qamaıdy. Bul jerge temir joldyń bir ushy kelip tireledi eken. Erteńinde osynda daıyn turǵan vagondarǵa jylqylardy tıeıtin bolady. Baıaǵy jaryqtyq qara aıǵyr arqyraı kisinep, shataq shyǵarady. Oǵan basqa jylqylar qosylady. Oqıǵany syrttaı baqylap turǵan qart jylqyshy qytaılarǵa aıtady: – Sender myna jylqylardy bulaı alyp kete almaısyńdar, kúshpen artyp alǵan kúnniń ózinde bular bir stansadan jaryp shyǵary sózsiz. Eger meniń aqylymdy alsań­dar janýarlardyń qara mekeni Kók­toǵaıdyń taýynyń qyrtysyn oıyp ákelip, vagonnyń tabanyna tóseńder, – deıdi. Sóıtip, qıyrdaǵy Kóktoǵaıdan tórt mashına topyraq ákelinedi. Ony vagonnyń tabanyna tósep, ústine jýsan jaıady. Quda da tynysh, qudaǵı da aman. Jylqylardy jetektep ákelip, vagon ishine baılaıdy. Jaryqtyq janýarlar týǵan dalasynyń jýsanyn ıiskep typ-tynysh tura beredi.

* * *

Qytaılar bul jylqylardy túgeldeı Shandýnǵa alyp barady. Bul ólke Qytaı­dyń shyǵysynda Sary teńizge suǵyna ornalasqan múıisti aımaq. Eldiń eń negizgi te­ńiz porttary osynda. Ákimshilik ortaly­ǵy Szınan qalasy respýblıka astanasy Beıjińnen ári ketse 100 shaqyrym qashyq. Ári iri óndiris oryndary ashylǵan­dyqtan, ken oryndaryna arba tartatyn ól­shemge saı qýatty jylqy qajet bolǵan sy­­ńaıly. Ol tusta Shandýn ólke­sin shyń­jan­dyq qazaqtar «Bótege» dep ataı­dy. Mysaly, jazýshy Qabdesh Juma­di­lov ózi­niń «Tańǵajaıyp dúnıe» atty ǵumyr­na­malyq týyndysynda: «Elý-alpy­syn­shy jyldary Shyńjań qazaqtary ara­synda Qytaı Halyq Respýblıkasynyń kartasyn taýyqqa uqsatyp túsinetin qyzyq ta­nym bol­­dy. Rasynda qytaı eliniń kar­tasy taýyq­­qa uq­saıdy. Biz Shyńjańdy taýyq­tyń­ «quı­­ryǵy» deımiz, al shyǵysyn taýyq­­tyń «bó­tegesi» dep aıtatyn» dep jazady.

Biz sóz etip otyrǵan Shandýn ólkesi dál osy «Bótegede» ornalasqan. Osynda barǵan qara aıǵyr arada birjarym jyl ótkende, «Bótegeden» qashyp shyǵyp, jolaı Hebeı, Shansı, Shensı, Inchýan, Gansý, Sın­haı ólkelerin kókteı ótip, 5050 shaqyrym joldy tuıaǵy úgitilgenshe jer basyp, tulpardaı músini týlaqtaı bolyp tý­ǵan jeri Kóktoǵaı aýdany Qaratúńke aýyl-qystaýlyǵyna qarasty Sanaralǵa mamyr aıynyń basynda kelip jetken eken. Qozǵalmaı baýyryn sazǵa tósep birneshe kún jatypty. Sodan dúr silkinip turǵanda qý Ertistiń sýynan shóli qanǵansha iship, jańa kóktegen balǵyn shalǵyndy túbinen oryp asap, ál jınaǵan soń, kóktemde laı tasyp jatqan darııany kesip ótip, arǵy jaǵadaǵy qumqaıraqqa bir aýnap alyp, jaılaýǵa tartady.

* * *

Erteńinde Bádelhan degen jylqyshy jigit Jalǵyz qudyqtyń bókterinen «Bó­tegege» ustalyp ketken qara aıǵyrdy kórip, joldastaryna shaýyp keledi. Kózinde jas.

– Ýa, jigitter, men bir ǵajaıypqa kez boldym!

– Sonshalyq abyrjıtyndaı ne boldy saǵan?

– Qazir aıtam, jaǵasy barlar jaǵa­laryń­dy ustaısyńdar, jaǵasy joqtar keńirdekterińdi ustaısyńdar. Byltyrǵy «Bótegege» ketken qara aıǵyr qashyp kelip­ti. Jylqynyń ishinde júr.

– О́tirik aıtpa, ol basqa mal shyǵar, – dep, jylqyshylar senbeıdi. Keshke barlyǵy jınalyp baryp kórse, rasynda da qara aıǵyr qur súlderi qalǵan jylqynyń ishinde júr. Jylqyshylar ań-tań. Qara aıǵyrdyń qashyp kelgeni jaıly áńgime jaqyn mańaıǵa tarap, kúlli Kóktoǵaı dúrligedi. Birer kúnnen keıin janýardy kóreıik dep adamdar kelse aıǵyr joq. Sóıtse, jaryqtyq Turǵynnyń shatyndaǵy Utybulaqta jatqan óziniń úıirin taýyp alyp, bir túnde Kúńgeıtige shyǵyp ketipti.

Sodan el jaılaýǵa shyǵyp, kóshpen birge jylqyshylar tabyndy aıdap, jonǵa barsa, qara aıǵyr taý eshkisiniń tekesindeı serektastyń basyna shyǵyp alǵan, qos qulaǵyn qaıshylap, somdap soqqan tas músindeı sereıip turǵanyn kóredi. Myna, kóriniske tamsanǵan saqa jylqyshylar «Janýarym-aı, seniń obalyńa qalǵan eken­biz-aý...» – dep, eńkildep jylapty.

Keıin bul oqıǵany kózimen kórip tebirengen Meden Kámálıuly atty kúıshi qara aıǵyrǵa arnap «Kettim-aý» jáne «Jettim-aý» degen eki kúıin shyǵarǵan eken. «Kettim-aý» kúıiniń saryny: Qulyn qyp týyp quıǵytqan, Qut meken senen kettim-aý, Ene sútin emizgen, Esil jer senen ket­tim-aý, Kekilim sıpap maı jaqqan, Esil el senen kettim-aý, Tunyq sýly, shalǵyn shóp, Jasyl jer senen kettim-aý», dep zarly tol­ǵaýmen bebeýlese, «Jettim-aý» kúıi shattyqty, shalqymaly, ásirese arqy­raı kisinep úıirine qosylǵan qara aı­ǵyrdyń áreketi dombyra tilimen áserli berilipti. Bul sózdi biz kúıdi tyńdaǵan adam re­tinde aıtyp otyrmyz.