Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Zańdaǵy bul ózgerister ne úshin qajet boldy? О́zgerister qandaı zańnamalyq aktilerge engizildi? «О́mir bir ornynda turmaıtyny belgili. Sol sebepti is júzinde zańnamalyq sheshimderdi talap etetin jaǵdaılar men qaıshylyqtardyń týyndaýy zańdylyq», deıdi osy suraqtarǵa jaýap bergen Qorǵanys mınıstriniń orynbasary, general-leıtenant Sultan Qamaletdınov. Onyń aıtýynsha, tolyqtyrýlar negizinen «Turǵyn úı qatynastary týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń arnaýly memlekettik organdary týraly», «Áskerı qyzmet jáne áskerı qyzmetshilerdiń mártebesi týraly» úsh zańǵa engizilgen.
«Bizdiń qyzmetimizdiń ózgelerden ereksheligi rotasııalardan, aýqymdy jattyǵýlardan, marshtardan, áskerı jarystardan turady. Osy jaǵdaılarǵa baılanysty áskerı qyzmetshiler men olardyń otbasy músheleri úshin tez turǵyzylatyn modýldik turǵyn úılerdi paıdalaný josparlanyp otyr. Ol turǵyn úıler jabyq jáne oqshaýlanǵan áskerı qalashyqtarda, qajettilik týyndasa, dalalyq jaǵdaılarda da ornatylatyn bolady. Osyǵan oraı «Turǵyn úı qatynastary týraly» zań «modýldik turǵyn úı» uǵymymen tolyqtyrylyp otyr.
Tutastaı alǵanda, bul ózgeristerdiń bári áskerı qyzmetshilerdiń áleýmettik paketin jaqsartýǵa, áskerı qyzmet ótkerý tártibin retteýge baǵyttalǵan. Sonymen birge zańnamada keıbir uǵymdar naqtylanyp, jańalary engizildi», dedi general-leıtenant.
Sultan Qamaletdınov áskerı qyzmetshilerdiń áleýmettik qorǵalýy turǵysynan ne ózgergeni týraly da keńinen túsindirip ótti. О́z sózinde ol mınıstrlik tarapynan turǵyn úımen qamtamasyz etý jónindegi máseleler blogy ábden pysyqtalǵanyn da aıtty. Osyǵan sáıkes áskerı qyzmetten bosatylǵan adamdardyń memlekettik turǵyn úı qorynan turǵyn úıdi jekeshelendirý jaǵdaılary, sondaı-aq «otbasy múshesi» uǵymy naqtylanǵan.
«О́zderińizge belgili, áskerı qyzmetshi qyzmette bolýdyń shekti jasyna tolǵannan keıin, densaýlyq jaǵdaıy boıynsha, shtattardyń qysqarýyna baılanysty qyzmetten shyǵa alady. Eger bul ýaqytta onyń eńbek sińirgen jyldary kúntizbelik eseppen jıyrma jáne odan da kóp bolsa, onda ol turǵyn úıdi óteýsiz negizde jekeshelendirý quqyǵyn alady.
Biz turǵyn úıdi óteýsiz jekeshelendirýge quqyǵy bar adamdardyń ózge de sanatyn anyqtadyq. Endi asyraýynda múgedek balasy bar on jáne odan da kóp jyl eńbek sińirgen áskerı qyzmetshiler de osyndaı quqyqqa ıe bola alady. Taǵy bir mańyzdy tolyqtyrý «bala kezinen múgedek» sanaty úshin jekeshelendirý normasy jasyna qaramastan júrgiziletindigi bolyp otyr. Kóterme járdemaqy tóleý kezinde otbasy quramyna erli-zaıyptylar men olardyń balalary kiredi», deıdi spıker.
Zańdaǵy mańyzdy túzetýlerge jeke-jeke toqtalǵan Qorǵanys mınıstriniń orynbasary: «Áskerı qyzmetten bosatylǵan adamdardyń kózi tirisinde turǵyn úıdi jekeshelendirýge úlgermeı, otbasy músheleri bul múmkindikti paıdalana almaǵan jaǵdaılar is júzinde kóp kezdesti. Endi jańa zańnama boıynsha áskerı qyzmetshi qaıtys bolǵan jaǵdaıda bul quqyq onyń muragerlerine ótedi. Bul, árıne, Otan qorǵaýshynyń otbasy úshin ádil sheshim bolmaq.
Otbasy múshelerin anyqtaýda qıyndyq týǵyzǵan jaǵdaılar da kezdesti. Zańnyń jańa redaksııasynda erli-zaıyptylar, olardyń birlesken nemese bireýiniń balalary, onyń ishinde múgedek bala otbasy quramyna kiredi. Sonymen birge bala kezinen múgedek sanatyndaǵylar úshin jas mólsheri mańyzdy emes. Sot sheshimi boıynsha bólek turatyn burynǵy nekedegi balalar otbasy múshelerine jatpaıdy», dep túsindirip ótti.
Zańǵa sáıkes, densaýlyq jaǵdaıy boıynsha jumystan bosatylǵan kezde, jubaıy qaıtys bolǵan jaǵdaıda aqshalaı ótemaqy alǵan adamdar óteýsiz jekeshelendirý quqyǵynyń ornyna, sondaı-aq keıinnen satyp alatyn turǵyn úıdi jalǵa alý úshin memlekettik turǵyn úı qorynan turǵyn úıdi jekeshelendire almaıdy.
Jáne taǵy bir jańalyq. Burynǵy zańnama boıynsha turǵyn úıdi jekeshelendirý quqyǵy 2013 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha áskerı qyzmette on jáne odan da kóp jyl bolǵan áskerı qyzmetshilerde ǵana bolatyn. «Endi bul talap alynyp tastaldy. Áskerı qyzmetshilerde on jáne odan da kóp jyl eńbek sińirgen kezde turǵyn úıdi qaldyq quny boıynsha jekeshelendirý quqyǵy paıda boldy», dedi vedomstvo ókili.
Búginde zańnamada páter máselesin sheshýdiń túrli nusqalary qarastyrylǵany belgili. Áskerı zeınetkerlerdiń turǵyn úı máselesin álsin-álsin kóterip júrgenderi de belgili. Osy máseleniń negizgi sebepterine toqtalǵan Sultan Qamaletdınov qazir áskerı qyzmetshilerge tańdaý múmkindigi berilip otyrǵanyn da alǵa tartty. О́ıtkeni turǵyn úımen qamtamasyz etilmegen áskerı qyzmetshiler qyzmettik turǵyn úıde tura alady nemese jaldaý aqysyn tóleý úshin memleketten aı saıynǵy turǵyn úı tólemderin ala alady. Sondaı-aq ıpotekalyq nesıe alý arqyly da páter satyp alýǵa bolady. Bul jaǵdaıda aı saıynǵy turǵyn úı tólemderi ony óteýge jumsalady.
Sultan Qamaletdınovtiń sózine qaraǵanda, zańda jumystan shyǵarylýyna baılanysty turǵyn úı tólemderin alý tártibi de qaıta qaralǵan. Endi áskerı qyzmetshi turǵyn úımen qamtamasyz etilmegen kezeń úshin birjolǵy turǵyn úı tólemin ala alady. Iаǵnı burynǵydaı úıge muqtaj bolǵan kezeńderdi dáleldeýdiń qajeti joq. Memleket ony turǵyn úımen qamtamasyz etpegenin rastaıtyn qujattardy ǵana usyný qajet. Bul rette áskerı qyzmetshiniń nemese onyń zaıybynyń menshik quqyǵynda turǵyn úıi bolǵan nemese otbasy qyzmettik úı-jaıda turǵan ýaqyty alynyp tastalady.
Sondaı-aq zańnamada turǵyn úımen qosarlanǵan qamtamasyz etý múmkindigin boldyrmaý kózdelgen.
«10 jyldan astam, biraq 20 jyldan az ýaqyt qyzmet etken burynǵy áskerı qyzmetshilerdiń sanaty boıynsha másele de zańnamalyq deńgeıde sheshildi. 2018 jyldan bastap kúshine engen turǵyn úı zańnamasyna engizilgen túzetýler jumystan bosatylǵannan keıin jabyq jáne oqshaýlanǵan áskerı qalashyqtardaǵy qyzmettik turǵyn úıdi memlekettik turǵyn úı qorynan basqa turǵyn úıge aýystyrýǵa múmkindik beredi jáne jekeshelendire alady», dedi bul jóninde S.Qamaletdınov.
Sońǵy ýaqytta áskerı medısınalyq mekemelerde kadrlardyń jetispeýshiligi týraly jıi aıtylyp júr. Bul máseleni sheshýdiń quqyqtyq tetikteri zań aıasynda da qarastyrylǵan. Spıker sońǵy oqıǵalar medısınalyq baǵytty jandandyrýdyń qajettiligin kórsetkenin de jasyrmady. Ol áskerı dárigerler álemdik pandemııa, qańtar oqıǵasy sııaqty synaqtardan ótkenin alǵa tartty. Bul rette áskerı mekemelerde medısınalyq kadrlardyń jetispeýshiligi anyq baıqalǵan.
Osyǵan baılanysty «Áskerı qyzmet jáne áskerı qyzmetshilerdiń mártebesi týraly» zańǵa medısınalyq qyzmettiń zapastaǵy ofıserleriniń jasyn 29-dan 32 jasqa deıin ulǵaıtý boıynsha túzetýler engizilgen. «Bul norma medısına mamandaryna tolyq bilim alýǵa múmkindik beredi jáne kadrlyq jetispeýshilik problemasyn sheshýge yqpal etedi dep oılaımyn», deıdi mınıstrlik ókili.
Zańnamalyq túrde sheshimin tapqan máseleniń biri – arnaıy memlekettik organdardan bolmasa áskerı qyzmetten bosatylǵan áskerı qyzmetshiler qyzmetine qatysty suraq. Endi osy zań boıynsha jumystan bosatylǵan sátten bastap, kelisimshart boıynsha áskerı qyzmetke qaıta kirgenge deıin úsh aı merzim ýaqyt belgilendi.
Áskerı qyzmetke kirý kezinde jas shekteýi 30 jastan 32 jas 6 aıǵa deıin ulǵaıtyldy. Buryn kelisimshart boıynsha áskerı qyzmetke alǵash qabyldanatyndar 30 jastan aspaıtyn. Budan ózge, áskerı qyzmetshilerdiń barlyq sanatyna áskerı qyzmet merzimin shekti jastan 5 jylǵa deıin uzartýǵa múmkindik bar. Bul jaǵdaıda sheshimdi memlekettik organnyń birinshi basshysy qabyldaıtynyn eskerý kerek. Zańǵa ózgerister engizilgenge deıin bul norma tek medısınalyq, ushý quramdaryna, áskerı prokýratýra organdarynyń qyzmetkerlerine, sondaı-aq professorlyq-oqytýshylyq quramǵa ǵana qatysty bolatyn.
Jańartylǵan zańnamada áskerı qyzmetshilerdiń dene jáne moraldyq-psıhologııalyq qasıetteri boıynsha talaptar bekitilgen. Buryn olar zańǵa táýeldi aktiler deńgeıinde ǵana belgilenetin. «Áskerı qyzmetke kir keltiretin teris qylyqtar» uǵymy engizildi. Oǵan áskerı qyzmetshiniń, onyń ishinde qyzmettik mindetterin atqarýǵa baılanysty emes, azamattardyń kóz aldynda áskerı qyzmettiń bedeline nuqsan keltiretin kez kelgen is-áreket jatady. Qyzmet babyn paıdakúnemdik maqsattarda, qyzmet kórsetý, kásipkerlik qyzmetpen, kommersııalyq deldaldyqpen aınalysý, aqshalaı nemese múliktik sıpattaǵy qumar oıyndarǵa qatysý úshin paıdalanýǵa jol berilmeıdi. Bıýdjet operasııalaryn júrgizýde jáne senip tapsyrylǵan memlekettik múlikti saqtaýda áskerı qyzmetshilerge erekshe jaýapkershilik júkteledi.
Sonymen birge abaısyzda keltirilgen zalal úshin de jaýapkershiliktiń saralanǵan shegi belgilendi. Endi kelisimshart boıynsha áskerı qyzmetshiler toǵyz aılyq aqshalaı qarajat sheginde, merzimdi qyzmettegiler bes AEK-ten aspaıtyn materıaldyq jaýaptylyqta bolady. Áskerı jıyndarǵa shaqyrylǵan áskerı mindettilerdiń jaýapkershiligi bir aılyq jalaqy deńgeıinde belgilengen. Bul rette áskerı qyzmetshiler qasaqana nuqsan keltirilgen jaǵdaıda tolyq materıaldyq jaýaptylyǵy saqtalady.
«Túzetýlerdiń arqasynda belgili bir eldi mekende ýaqytsha turatyn adamdardy da áskerı esepke qoıýǵa múmkindik týdy. Sondaı-aq otbasy jaǵdaıy boıynsha merzimdi áskerı qyzmetten keıinge qaldyrý naqtylandy. Shaqyrýdy keıinge qaldyrýǵa nekede, sondaı-aq bir nemese eki balanyń tárbıesinde bolýy negiz bolady. Biraq bul ereje zapastaǵy ofıserlerge qatysty emes.
Barlyq qabyldanǵan ózgeris pen tolyqtyrý kúndelikti qyzmette týyndaǵan qarama-qaıshylyqtardy joıady. Bul jerde basqa suraqtardyń paıda bolýyn da joqqa shyǵarmaımyz. Qandaı da bir daýly máseleler men ózekti problemalar muqııat zerttelip, olar boıynsha basqa vedomstvolarmen konsýltasııalar men kelisimder júrgiziledi. Sondyqtan tájirıbe zańǵa sáıkes bolýy úshin bári jasala bermek», dedi Sultan Qamaletdınov sóziniń sońynda.
