Alǵash ret KQK jumysy naýryzda Qara teńizde turǵan daýyl saldarynan bir aıǵa toqtap, Qazaqstan 330 mln dollar tabysynan aıyrylǵan edi. Ekinshi ret maýsymda teńiz tabanynan Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan qalǵan mınalardy izdeımiz dep, 1-shi jáne 2-shi aılaqtyq qurylǵylardyń jumysy toqtap qaldy. Mına tabyldy ma, tabylmady ma, áıteýir jarty aılyq úzilisten soń KQK qaıta jumysyn bastady.
Shildeniń 4-inde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Eýropalyq odaqtyń prezıdenti Sharl Mıshelmen telefon arqyly sóılesip, Qazaqstannyń eń iri saýda seriktesi sanalatyn Eýropa odaǵymen ornyqty baılanysty damytýǵa beıildi ekenin atap ótken bolatyn.
«Qazaqstan Shyǵys pen Batys, Ońtústik pen Soltústik arasynda «aralyq naryq» rólin atqara otyryp, bul iske óz úlesin qosa alar edi» dedi Prezıdent. Ári Eýropa odaǵyn balama transqurlyqtyq dálizderdi, sonyń ishinde Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn damytý isinde yntymaqtastyq ornatýǵa shaqyrdy. Rasymen, bizdiń eksporttyq hám tranzıttik áleýetimizdi bir ashsa, osy Transkaspıı dálizi ashady. Ashyp qana qoımaıdy, Reseıge baǵdarlanǵan eksporttyq táýeldilikten aryltady.
О́tken aıda Brıýsselde Qazaqstannyń tranzıttik strategııasyn jáne Transkaspıı baǵytynyń perspektıvasyn talqylaǵan jıyn da ótti.
«Qazir eýropalyq ınstıtýttar Qazaqstandy tek qana saıası ǵana emes, ekonomıkalyq turǵydan da myqty seriktes sanaıdy. Transporttyq seriktestiktiń nyǵaıýy – bizdiń Eýroodaqpen baılanysymyzdyń aıasyn keńeıtýdegi bazalyq element sanalady», dedi Qazaqstannyń Belgııadaǵy elshisi Marǵulan Baımuhan.
Qater me, múmkindik pe?
Aınaldyrǵan az kúnniń ishinde Qazaqstannyń osyndaı irgeli qadamdarǵa barýy, balamaly joldar qarastyrý boıynsha túrki elderimen (Túrkııa, Ázerbaıjan) qarym-qatynasty nyqtaı túsýi – belgili bir deńgeıde Reseıdiń shamyna tıetin-aq áreket. Reseılik BAQ-tar KQK arqyly eksporttyń toqtaýynan Qazaqstan bıýdjet kirisiniń 40 paıyzyn joǵaltady, Qazaqstannyń basqa balama marshrýttarynyń jıyntyq múmkindigi KQK múmkindiginen úsh ese tómen dep jazyp jatyr.
KQK-nyń qolaıly ekenine taǵy bir sebep – tasymal qunynyń arzandyǵy. 26 naýryzda telegramdaǵy Energy Analitycs kanaly oqyrmandaryna «Bolashaqta KQK-nyń ýaqytsha jabylyp qalýynan qutylý úshin Qazaqstan munaı eksporttaýdyń qandaı baǵyttaryn qarastyrýy kerek?» degen saýal tastaǵan. Saýaldamaǵa jaýap bergenderdiń 6 paıyzy «óte arzan bolǵandyqtan KQK-da qala berý kerek» dese, 39 paıyzy Baký-Tbılısı-Jeıhan marshrýtyn balama nusqa retinde damytý qajettigin qoldaǵan. 6 paıyzy – Qazaqstan-Qytaı baǵytyn, 7 paıyzy – Irannyń Neka portyn qolaıly kóredi. Al 61 paıyzy qaıtken kúnde de KQK-dan qutylý úshin kez kelgen balamaly joldy qarastyrýdy jón deıdi. «Osy joly qansha jerden arzan bolsa da KQK marshrýtyn jaqtaýshylar óz pikirlerin ózgertedi dep úmittenemin. О́ıtkeni bul baǵyt boıynsha táýekel faktory báribir joǵary», dep jazady kanal avtory.
Ekonomıst Almas Chýkınniń aıtýynsha, 30 kúndik kidiristen eksporttaýshylar 300-500 mln dollar kiris joǵaltady.
«Qazir Atasý-Alashankoý qubyr jelisi jylyna 12 mln tonna munaı tasymaldaıdy, onyń 10 mıllıony – reseılik munaı. Kezinde RF arqyly ótetin arzan marshrýtty tańdadyq ta ózimizde Qytaıǵa jiberetin munaı qalmady. Endi ekonomıkalyq qaýipsizdikke qater tónip turǵan kezde RF-men kelisimshartty toqtatyp, 10 mln tonnany Qytaıǵa qaraı baǵyttaý qajet. Qosymsha kompressor kómegimen bul qubyrdyń qýattylyǵyn 20 mln tonnaǵa deıin jetkizýge bolady. Ekinshi nusqa – bizdiń temirjol arqyly Qytaıǵa attanatyn RF tasymalyn shekteý. Sóıtip, temirjolmen munaıdy Shyǵysqa, О́zbekstan men Qyrǵyzstan munaı óńdeý zaýyttaryna jiberý qajet. Taǵy bir kúrdelileý sheshim – Kaspııdegi úsh portymyz – Aqtaý, Quryq jáne CatRo-ny paıdalana otyryp, búkil tasymaldy Bakýge jóneltý. Sondaı-aq AQSh-pen baılanysqa shyǵyp, Parsy shyǵanaǵyndaǵy Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran qubyr jelisiniń qurylysynan sanksııany alyp tastaýdy ótiný de – bir amal. Qazaqstan úshin qıynǵa soǵady, árıne. Salyq pen ınvestorlardyń optımızmin joǵaltamyz. Biraq qansha qıyn bolsa da bul tyǵyryqtan shyǵamyz», deıdi ekonomıst.
Bul jaǵdaı Qazaqstannyń ımport qabyldap, kómirsýtekti eksporttaýǵa qatysty ustanymyna áser etip, jańa ınfraqurylymdyq sheshimder izdeýge jol ashady. Saıası sholýshy Nıkıta Shatalov osylaı deıdi. «Toqaevtyń halyqaralyq týrnesi qazirdiń ózinde nátıje berip jatyr – Iran bıligi temirjol tasymaly boıynsha 44 paıyzǵa jeńildik berip otyr, al túrikmender ony 3 ese tómendetti», dep derek keltiredi sholýshy.
KQK ulttyq qubyr jelisine aınala ma?
Munaı-gaz salasynyń sarapshysy Abzal Narymbetov bul taqyrypqa oraı bylaı pikir bildiredi: «Reseıde KQK-ny ulttyq etý máselesi burynnan aıtylyp keledi jáne el bıligi ony ekologııalyq talaptardyń buzylýynan bastap otyr. Men osyǵan deıin 15 jyl buryn «Rosprırodnadzordyń» Sahalın-2 jobasynan ondaǵan mlrd dollarǵa baǵalanǵan ekologııalyq buzýshylyq anyqtap, artynsha «Gazpromnyń» jobaǵa 50 paıyz úlespen kirgenin jazyp edim. Jaqynda ǵana V.Pýtın Sakhalin Energy («Gazprom», Shell, Mitsui jáne Mitsubishi-diń birlesken kásiporny) kompanııasyn ulttyq etý týraly jarlyqqa qol qoıdy. Kóp adam Pýtınniń bul sheshimin «dostastyǵy» joq elderdiń kompanııasyna qatysty energetıkalyq aktıvterdi ulttyq etýdiń bastamasy dep sanaıdy», deıdi sarapshy.
Balama baǵyttyń qaısysy tıimdi?
Energetıka mınıstrliginiń aqparaty boıynsha bıyl Aqtaý-Baký-Tbılısı-Jeıhan baǵytyna jylyna 1,5 mln tonna jáne Aqtaý-Batýmı arqyly kúzge taıaý 1,5 mln tonna munaı jóneltý josparlanǵan. Al orta merzimdi perspektıvada (2023-2025 jyldary – jylyna 20 mln tonna): Aqtaý – Baký – Batýmı arqyly (temirjol) – 5 mln-ǵa deıin, Aqtaý – Baký – Sýpse arqyly (munaı qubyry) – 5 mln, Aqtaý – Baký-Tbılısı-Jeıhan arqyly – 5 mln-nan kóp jáne Aqtaý – Iran arqyly (svop-operasııa) 5 mln-ǵa deıingi kólemde munaı tasymaldaý josparda bar.
Uzaq merzimdi perspektıvada Baký-Tbılısı-Jeıhan baǵyty jylyna 20 mln tonnadan astam munaı tasyp berýi tıis. Alaıda ol úshin kóp ınvestısııa qajet deıdi sarapshylar. Sebebi atalǵan baǵyttyń múmkindigin tolyq paıdalaný úshin – Eskene/Teńiz – Aqtaý/Quryq munaı qubyryn; Aqtaý/Quryq termınalyn, Bakýdegi aýystyryp tıeý termınalyn jáne aýqymdy tankerlik flotty jóndeýden ótkizý qajet. Energy Analitycs sarapshylarynyń esepteýinshe, qazir Baký – Tbılısı – Jeıhannyń teń jartysy paıdalanylmaı tur.
Argus halyqaralyq táýelsiz baǵalaý agenttiginiń málimetinshe, rekonstrýksııa jumystary aıaqtalǵannan keıin Aqtaý teńiz portynyń qýattylyǵy jylyna 12,5 mln tonnaǵa deıin artpaq. Qashaǵan ken ornynyń basshylyǵy bıyl qazan aıynan bastap munaıdy Aqtaý porty arqyly jóneltýdi josparlap otyr. Iranǵa munaıdy svoptyq jetkizý de – bir nusqa.
«Qazaqstan Prezıdentiniń Iranǵa saparynan keıin Iranǵa shıkizatty transkaspıılik jetkizýdi qaıta qalpyna keltirý múmkindigi qarastyrylyp jatyr. Qazaqstan munaıyn Iranǵa svoptyq jetkizý 2011 jylǵa deıin jylyna 2-3 mln tonnadan jetkizilip kelgen edi. Munaı Irannyń Neka portyna jetkiziledi, ári qaraı munaı óńdeý zaýyttaryna barady. Onyń ornyna jetkizýshi dál aparǵan kólemindeı munaıdy alyp qaıtady. Aqtaý – Neka baǵytymen munaı tasymaldaý úshin fraht (tasymal quny) baǵasy tonnasyna 16-18 dollardy quraıdy. Neka arqyly munaıdy aparý tonnasyna 10-12 dollar bolady, al zat almastyrý boıynsha qun osyǵan deıin tonnasyna 16 dollarǵa baǵalanǵan edi. Oǵan Atyraýdan Aqtaýǵa deıingi temirjol tarıfin qosyńyz – tonnasyna 30 dollar. Barlyǵyn eseptegende, tonnasyna – 75 dollar.
«Nekadaǵy termınal Tegeran men Tebrızdegi munaı óńdeý zaýyttarymen munaı qubyry arqyly jalǵanǵan. Qubyr jelisiniń ótkizý qýattylyǵy táýligine 370 myń barreldi quraıdy. Ol ári qaraı 500 myń barrelge deıin keńeıýi múmkin», dep jazady telegramdaǵy Energy Monitor kanaly.
Prezıdent baǵytty ózgertýge tapsyrma berdi
Keshe transporttyq-tranzıttik áleýetti damytý boıynsha Aqordada ótken jıynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev munaı tasymalyn ártaraptandyrýdyń mańyzy erekshe ekenin málimdedi. Memleket basshysy Úkimetke porttarymyzdy Kaspıı teńiziniń jetekshi habtarynyń birine aınaldyra otyryp, transformasııalaý jóninde tapsyrma berdi. Sonymen qatar Transkaspıı baǵdary basym baǵyt ekenin de atap ótti.
Eske salaıyq, Transkaspıı halyqaralyq transport baǵyty (THTB) Qytaı, Qazaqstan, Kaspıı teńizi akvatorııasyn, Ázerbaıjan, Grýzııa, Túrkııa jáne Qara teńizdi basyp ótip, ári qaraı kári qurlyqqa jol bastaıdy. THTB qaýymdastyǵyna temirjol ákimshilikteri, port, keme jáne logıstıkalyq kompanııalardy qosa eseptegende 8 elden 20 kompanııa kiredi.
KQK qyzmetin toqtatý týraly Prımorskıı aýdandyq sotynyń qaýlysyna qaramastan Qazaqstanda munaı óndirý toqtaǵan joq. Kerisinshe, óse túsken. iacng.kz málimeti boıynsha 6 shildede elimizde 219 myń tonna «qara altyn» óndirilgen. Bul sońǵy aıdaǵy ortasha kórsetkishten 15 myń tonnaǵa kóp. KQK munaı qubyry boıynsha munaı tasymaldaý jalǵasýda (ony birden toqtatyp tastaý qıyndaý). Onyń ústine teńiz termınalyndaǵy rezervýarlar 500 myń tonnaǵa deıin munaı saqtaı alatyndaı etip salynǵan. Sońǵy málimet boıynsha qazir SEAFAITH jáne DELTA EURYDICE tankerleri ekinshi kún qatarynan (sot sheshiminen keıin) munaı tıeýdi jalǵastyryp jatyr. Bul teńiz termınalyna Eýroodaqtyń da, AQSh-tyń da sanksııalary salynbaǵan. Sebebi qubyr konsorsıýmyndaǵy reseılik «Transneft» kompanııasynyń úlesi 25 paıyzdan tómen.
Qalaı bolǵanda da KQK biz úshin endi qaýip emes, jańa múmkindiktiń bastamasy bolatynyn uǵyndyryp ótkendeı.
