Jeke ınvestorlar strestik aktıvti qalaı satyp alady?

Strestik aktıv degen ne?

«Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine strestik aktıvter naryǵyn damytý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy ázirlenip, oǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev qol qoıdy.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymovanyń aıtýynsha, túzetý engizýdiń maqsaty – strestik aktıvter naryǵynyń ótimdiligin naryq talaptaryna saı etip damytý jáne olardy ekonomıkalyq aınalymǵa tartý.

Aldymen strestik aktıvter ne degen saýalǵa jaýap berip alaıyq. Bul tólenbegenine 90 kúnnen asqan problemalyq bereshek (870 mlrd teńge) ǵana emes. Onyń qatarynda qaıta qurylymdalǵan nesıeler (936 mlrd teńge) men óndirip alynǵan múlikter (156 mlrd teńge) jáne strestik aktıvterdi basqarý boıynsha bankterdiń enshiles uıymdaryndaǵy aktıvter de (356 mlrd teńge) bar.

2019 jyly júrgizilgen aktıvter sapasyn táýelsiz baǵalaý qorytyndysy boıynsha bankterdiń qaryz portfelindegi strestik aktıvter úlesi 21 paıyzdy quraǵan. Osy shyǵyndardyń ornyn jabý úshin 554 mlrd teńgege qosymsha provızııa qalyptastyrylyp, 128 mlrd teńge kóleminde qaıta kapıtaldandyrý júzege asqan. Sodan beri eki jyl ishinde 6,7 trln teńge bolatyn strestik aktıvter esepten shyǵarylǵan. 2022 jyldyń basyndaǵy derek boıynsha qazir elimizde 2,3 trln teńge kóleminde strestik aktıv bar. Bul kórsetkish – jalpy bank júıesindegi aktıvterdiń 6 paıyzy. 

Kim, neni satyp alady?

Endi Agenttik usynyp, Prezıdent qol qoıǵan zańnyń túpki kózdegeni ne? Bul – árıne, qaıta qurylymdalyp jyry kóbeı­gen, tólenbeı qalyp «merzimi óte bastaǵan», nesıeniń ýaqtyly qaıtaryl­maýy sebepti bank menshigine aýysqan úı-jaı, kólik-múlik jáne jer telimderin jeke ınvestorlarǵa da usyný. Sóıtip, memleket qarjysyn tartpastan bank pen olardyń aksıonerlerine kómektesý.

Zańǵa engizilgen ózgerister aıasynda strestik aktıvterdi ýákiletti satyp alýshylar qataryna jeke ınvestorlar da engizilmek. Qazir strestik aktıvterdi – ekinshi deńgeıli bankter jáne bankterdiń strestik aktıvterdi basqarý boıynsha enshiles uıymdary, problemalyq nesıeler qory, kollektorlyq agenttikter jáne ózge qarjy uıymdary satyp alady. Alaıda tizimge qosylyp jatqan ınvestorlar jeke tulǵalardyń kredıtterin satyp ala almaıdy, olarǵa tek zańdy tulǵalar men jeke kásipkerlerdiń nesıesin satyp alýǵa ruqsat etilgen. Bul rette jumys istemeı turǵan nesıelerdi basqarý boıynsha jeke ınvestorlarǵa qyzmet kórsetetin servıstik kompanııalar ıns­tıtýty qurylmaq. Bankterdiń strestik aktıvterdi basqaratyn enshiles uıymdary men kollektorlyq agenttikter servıstik kompanııa bola alady. Olardyń kapıtal mólsheri, naryqtaǵy jumys ótili, iskerlik bedeliniń deńgeıi jáne sanksııalar men qadaǵalaýshylyq sharalardan amandyǵy erekshe tekseriledi.

Sonymen qatar jeke ınvestorlardyń 50 mln teńgeden asatyn iri korporatıvtik zaımdardy ózdiginen basqarýy da qaras­tyrylyp otyr. Jeke ınvestorlar zańdy tulǵalardyń 50 mln teńgeden az bolatyn shaǵyn zaımdaryn, jeke kásipkerlerdiń zaımdaryn jáne beırezıdentterdiń zaım­daryn alǵan jaǵdaıda ony basqarýdy servıstik kompanııalar quzyretine bere alady.

Mádına Ábilqasymovanyń aıtýynsha, bank menshigine ótken qandaı da bir múlik, zat sol banktiń balansynda úsh jyl bolady. Bul qarjy ınstıtýttarynyń strestik ak­tıvterdi ekonomıkalyq aınalymǵa tezi­rek ákelýine kómektesedi degen úmit bar.

Sarapshynyń pikiri qandaı?

Jeke ınvestorlar degenimiz kimder? Olar sonda neni satyp alady? Qalaı satyp alady? Satyp alǵan soń ne isteıdi? Saýalymyzǵa qarjy sarapshysy Rasýl Rysmambetov jaýap berdi.

«Zańda kórsetilgendeı, jeke ınvestor degenimiz – arnaıy basqarý kompanııalary, qorlar jáne basqalar. Olar qu­jat­tyq qolhattardy, qaryz mindettemelerin jáne «tiri» aktıvterdi satyp alady. Iаǵnı ǵımarat, jer telimi nemese bútindeı bir kompanııa degen sııaqty. Satyp alǵannan keıin birinshi kezekte aktıvtiń jumysyn jaqsartýǵa kúsh salady: jer teliminde nysan salady, bıznes ashady, kompanııanyń damýy úshin ınvestısııa salady. Ári qaraı IPO-ǵa shyǵa ma, álde sata ma, álde sol bıznesin jalǵastyra ma, ony ózi sheshedi. Eń bastysy aktıvterdiń jaǵdaıyn jaq­sarta otyryp, bank aldyndaǵy qaryzdy óteýge tıis», deıdi qarjyger.

Onyń aıtýynsha, jeke tulǵalarda ınvestor qyzyǵa qoıatyndaı aýqymdy aktıv joq. Ári ketse páter, ustalǵan uıaly telefon men avtomobıl ǵana. Sondyqtan je­ke ınvestorlarǵa jeke tulǵalardyń stres­tik aktıvterin satyp alý usynylmaı otyr.

Joǵaryda atap óttik, zańda jeke ınvestorlar zańdy tulǵalardyń 50 mln teńgeden az bolatyn shaǵyn zaımdaryn; jeke kásipkerlerdiń zaımdaryn jáne beırezıdentterdiń zaımdaryn alǵan jaǵ­daıda ony basqarýdy servıstik kompa­nııa­lar quzyretine bere alady dep kórse­tilgen. Servıstik kompanııalardyń basqa­rýyna berý degen ne? Sonda jeke ınvestor men servıstik kompanııa arasynda qandaı mámile jasalady? Servıstik kompanııa jeke ınvestorǵa qalaı qyzmet kórsetedi?

«Servıstik kompanııa degenimiz – kollektorlyq agenttikter. Olar aktıvterdi basqarý boıynsha taraptarǵa qolaıly sheshimdi tabýǵa tyrysady. Degenmen dál osy baǵyt boıynsha tarqatyp jazylmaǵan. Onyń qalaı iske asyrylatynyn kóreıik aldymen. О́ıtkeni meniń ózimde osyǵan qatysty kóp suraq bar. Mysaly, sizde qonaqúı bıznesin basqarý tájirıbesi joq bolsa, onda sizge kómekke servıstik kompanııa keledi. Iаǵnı siz jeke ınvestor retinde zańdy tulǵanyń kepilde turǵan qonaqúıin satyp aldyńyz jáne ony basqarý úshin mamandar (servıstik kompanııany) jaldadyńyz. Shamamen osyndaı mysal keltire alamyz», deıdi sarapshy.

Bank zańnyń arqyly jemqorlyqtan arylýǵa tıis

Rasýl Rysmambetovtyń aıtýynsha, kepildegi múliktiń bank balansynda 3 jyl bolatyndyǵy týraly bap, múlikti bankterdiń bes-on jyldap ustap otyrmas úshin belgilenip otyr. Bir jaǵynan bank ol múlikti damytý turǵysynda ınvestısııa salmaıdy. Ekinshi jaǵynan, 3 jyl ishinde qaryz alýshy bank aldyndaǵy bereshegin ótep, múligin qaıtaryp ta ala alady.

«Eń birinshi kezekte zańǵa engizilgen bul ózgeris bankterdiń ózinde jınaqtalǵan strestik aktıvterdi teris maqsatta paıdalanbaýy, bank ishinde korrýpsııa bolmaýy (jaqsy strestik aktıvterdi óz adamdaryna arzan baǵada satýy sııaqty) úshin kerek. Biraq bul zańǵa da ózgerister qajet bolady dep oılaımyn. Qandaı ekenin tap basyp aıta almaımyn. Naqty qandaı ózgerister kerek bolaryn bir jyldan keıin bilemiz. Qazirgi kezde bank janyndaǵy strestik aktıvterdi basqaratyn kompanııalarda strestik aktıvterdiń mol qory bar. Sondyqtan zańdaǵy jańa ózgerister sonyń mólsherin azaıtýǵa tıimdi áser etedi dep sanaımyn», deıdi Rysmambetov.

Jeke ınvestorlarǵa qandaı preferensııa berilýi múmkin?

Batysta strestik aktıvter – ózinshe bir naryq. Onyń óz zańdylyqtary bar. Problemalyq aktıvterdi satyp alyp, basqaryp, ony ońaltyp, ústine qosymsha qun ústep satatyn arnaıy ınvestorlar da bar. Bul tájirıbeniń bizge kelgeni de jaqsy. Degenmen budan memleket qatty utylyp ta qalmaýy kerek. Iаǵnı tym arzan baǵaǵa ketip qalmaǵany jón. О́ıtkeni kezinde oǵan memlekettiń kóp qarjysy jumsalǵan. Sondyqtan osy turǵyda balans izdeý kerek. Eger ınvestor satyp alǵan kásiporyndy ońaltyp, jumysyn jolǵa qoısa onda ol kásiporynǵa ujymdyq tabys salyǵyn salmaý sııaqty jeńildikter qarastyrǵan durys. Sonda kásipker de ústine shamaly aqsha qosyp sata salmaı, bıznes nysannyń jumysyn odan ári jalǵastyryp, ony ekonomıkalyq aınalymǵa qosý boıynsha yntaly bolady. Mundaı oıdy qarjy sarapshysy Aıbar Oljaı aıtady. Onyń pikirinshe, strestik aktıvter dıskontpen satylatyn bolǵandyqtan ol jeke kásipkerlerdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrýy tıis. Osyǵan deıin strestik aktıvter naryǵy bizdegi «shań basqan», túıtkili qordalanǵan sala bolyp keldi. Endi onyń da jandanyp, ekonomıkalyq aınalymǵa kirige bastaıtyn ýaqyty keldi, deıdi sarapshy.

Jańa bastamanyń qalaı jumys isteı­tini jaqyn arada belgili bola bastaıdy. Árıne, problemalyq zaımdy satyp alý – úlken táýekel. Oǵan qandaı ınvestorlar bara alady, satyp alǵan strestik aktıvtermen sátti jumys isteı ala ma, jeke ınvestorlar men servıstik kompanııalar qalaı til tabysady, zań ekinshi deńgeıli bankter enshisindegi «ýly» kredıtter kólemin qysqartýǵa septese me, onyń bárin aldaǵy bir jyl aıqyndap
bermek.