Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderi terrıtorııasynda taýarlardy mindetti tańbalaý bastamasy ári qaraı talqylanbaq. Elder ázirge ortaq sheshimge kele almady. Alǵashqy talqylaý shildeniń úshinshi dekadasynda ótip, ol jerde dárilik zattardy tańbalaý máselesi talqyǵa salynbaq.
Eske salaıyq, taýarlardy sıfrlyq tańbalaýdan ótkizý – ultaralyq joba. Osy mindetti tańbalaý engizilse, kóleńkeli aınalymnyń úlesi birshama qysqarady degen úmit bar. Qazir kóleńkeli aınalymnyń jeńil ónerkásiptegi úlesi – 63, (jalpy aınalymnyń 63 paıyzy), aıaq kıim naryǵyndaǵy úlesi – 48,5, alkogol naryǵyndaǵy úlesi – 25, farmasevtıkadaǵy úlesi 12 paıyzǵa jetken. Taýarlardyń kóleńkeli aınalymyn 70-80 paıyzǵa deıin qysqartý – adal nıetti óndirýshiler men ımporttaýshylar úshin 900 mlrd teńge soma kólemindegi qosymsha ótkizý naryǵyn qurýǵa múmkindik bermek.
Al óz ónimin tańbalaýdan ótkizgen bıznes túsimi 11,3 paıyzǵa kóbeıedi, bul rette óndirýshilerdiń taýarlardy tańbalaý úshin qajet qurylǵylarǵa jumsaıtyn bir rettik shyǵyny jalpy túsimniń 0,5-0,9 paıyzyn quraıdy. Tıisinshe, salyqtyq túsimder túrindegi memlekettik bıýdjet kirisi jylyna 100 mlrd teńgege deıin artpaq. Buǵan sáıkes bıznes te logıstıkalyq shemalardy jetildiredi, naryqtaǵy úlesin kóbeıtedi, sóıtip óndiris qabiletin arttyra túsedi.
Sondaı-aq mamandardyń aıtýynsha, taýardy sıfrly tańbalaýdyń engizilýi bul saladaǵy aqparattyq aınalymdy arttyryp, taýar qozǵalysyn baqylaý prosesin kúsheıtedi. Sáıkesinshe, bıznestiń osy turǵydaǵy shyǵyny da azaıady.
Osyǵan deıin Sıfrly ekonomıkany damytý ortalyǵy elimizde sıfrly «tólqujat» berý jáne taýarlardy tańbalaý boıynsha qanatqaqty jobanyń júzege asyrylyp jatqanyn habarlaǵan bolatyn. DataMatrix kodyn alý úshin árbir ónim birligi týraly aqparat taýarlardy tańbalaý jáne baqylaý aqparattyq júıesine engizilip otyrady. Ol jerden óndirýshi, ımporttaýshy, taýar partııasynyń serııalyq nómiri jáne ózge de qajetti derekterdi kórýge múmkindik bar. Al krıptoqorǵanystyń arqasynda Data Matrix kodyn qoldan jasaý múmkin emes.
«Kez kelgen ónimniń qorapshasyna ne jazsa da bolady. Jalǵan derek jazýdan ońaı nárse joq. Al qorapshada taýardyń barlyq deregi – jaramdylyq merzimi, quramy, óndirýshisine qatysty sıfrly kod bolsa, onda onyń zańdylyǵy men sapasyna senimdi bolasyz», deıdi Densaýlyq saqtaý mınıstrligi janyndaǵy qoǵamdyq keńestiń múshesi Jámıla Sadyqova.
Qazir elimizde quramynda qanty bar sýsyndar men sýlardy sıfrly tańbalaýdan ótkizýge qatysty qanatqaqty joba aıaqtalyp tur. Oǵan 10-nan asa kompanııa qatysty. Sonyń ishinde Tassay sýyn óndirýmen aınalysatyn «Iýnıks» JShS óndirýshisi de bar. Qazir bul kompanııa óz ónimin otandyq naryqtan bólek, Reseı, Qyrǵyzstan, О́zbekstan elderine de eksporttap otyr. Kóleńkeli bıznes bar, ony eshkim de joqqa shyǵara almaıdy. Al sıfrly tańbalaýdyń engizilýi – tutynýshyǵa kóp basymdyq syılaıdy. Iаǵnı satyp alýshy taýardyń jalǵan-shynyn ózi aıyryp, sapasyn da erkin teksere alady.
«Kez kelgen óndirýshiniń taýar tańbalaýǵa qolaıly jaǵdaıda kirisýi úshin qanatqaqty joba qajet-aq. «Pılot» qorytyndysy boıynsha alynǵan barlyq talap pen ótinishter túpki esepke engizilip, osyǵan jaýapty memlekettik organǵa joldanady», deıdi tańbalaý boıynsha qanatqaqty jobanyń jetekshisi Erlan Nurmaǵanbetov.
Mamandardyń aıtýynsha, ásirese mıneraldy sýdy qoldan jasap, ony kishkentaı dúkenderge óndirýshi retinde ótkizip ketý de qıyn sharýa emes. Adamnan aıla artylǵan ba, olar týra túpnusqa sııaqty etip jasaıdy, bir qaraǵanda onyń jalǵan ónim ekenin aıyrý da múmkin bolmaıdy. Qazir kontrafakti naryǵy órken jaıyp tur. Dúnıejúzilik saýda uıymynyń deregi boıynsha jer betindegi kontrafaktilik ónimder aınalymynyń ózi 500 mlrd dollardy quraıdy eken. Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń habarlaýynsha, bizde kóleńkeli ekonomıkanyń úlesi 23,5 paıyz deńgeıinde. Beıresmı turǵyda budan birneshe tarmaqqa joǵary bolýy da yqtımal. Al naqty sý óndirisiniń kóleńkeli naryqtaǵy úlesi 24 paıyzǵa jetken.
