Prezıdent bútin eldiń qarjy sektoryna jaýapty – Ulttyq bank, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi sııaqty mekemelerge – ekonomıkanyń naqty sektoryna nesıe berýge bankterdi tartý úshin qosymsha tetikter men yntalandyrý jasaý kerek degen tapsyrma berdi. Memleket basshysynyń aıtýynsha, ekonomıkalyq belsendiliktiń mańyzdy faktory sanalatyn korporatıvti nesıeleý úlesi qysqaryp bara jatyr. Sońǵy bes jylda jalpy berilgen zaım kólemindegi korporatıvti kredıt úlesi 68-den
41 paıyzǵa deıin azaıǵan.
«Kez kelgen azdy-kópti mańyzdy jobany ne memlekettik damý ınstıtýttary esebinen, ne halyqaralyq qarjy uıymdarynyń nesıeleri esebinen qarjylandyrýǵa týra keledi. Bankterde 11 trln teńge kóleminde joǵary ótimdi aktıvter bar. Bul, shyndap kelgende, apatty ahýal. Qarjy retteýshisi prýdensıaldy normatıvterdi álsiretý sharalary týraly baıandaıdy. Alaıda derekter kórsetip otyrǵandaı, bul sharalar jetkiliksiz», dedi Prezıdent.
AERC Beta LLP bas dırektory Ǵalymjan Aıtqazın korporatıvti zaımdar úlesiniń tómen bolýyn «júıelik problema» dep atady.
«Olar qalpyna kelip, tolyqqandy damymaıynsha belgili bir salalardaǵy jeńildetilgen nesıeleýdi toqtatýǵa bolmaıdy. Al kommersııalyq bankterdiń nesıe portfelindegi korporatıvtik zaımdar úlesiniń tómen bolýy – júıelik problema. О́ıtkeni bizde naryqtyq stavkalar tym joǵary. Onyń ústine Qazaqstan ekonomıkasy úlken táýekelge tap bolyp otyr, sáıkesinshe olar bızneske de áserin tıgizedi. Sol sebepti kommersııalyq bankter kásipkerge kredıt bergennen góri, jeke tulǵalardy nesıeleýdi qolaı kóredi. Korporatıvti nesıe boıynsha joǵary táýekelder de ról oınaıdy. Tutynýshylyq zaımmen salystyrǵanda korporatıvti zaımdaǵy somalar mıllıon men mıllıard arasynda bolady. Ári ondaı nesıelerdiń tólem merzimi de tym uzaq. Korporatıvti zaımdardyń tartymdylyǵyn tómendetip turǵan taǵy bir faktor – zaım qunyna áser etetin joǵary bazalyq stavka», deıdi Ǵ.Aıtqazın.
Sarapshynyń aıtýynsha, qazir Ulttyq bank bazalyq stavkany birden tómendetip, korporatıvti nesıelerdi arzan ete almaıdy. Olaı etken kúnde syrtqy shoktar saldarynan tym jedel baǵa ósimine tap bolamyz. Biz de álem ekonomıkasynyń bir bólshegimiz jáne qazirgi geosaıası ahýaldan týyndaǵan salmaqty tym qatty sezinip otyrmyz.
«Bul rette korporatıvti nesıeleýge memlekettik qoldaý sharasy qajet. Qoldaý kórsetpes buryn joba qanshalyqty tartymdy, ol tabys ákele me degen nárseler saraptalýy kerek. Qytaı men Ońtústik Koreıada ondaı tájirıbe bar. Sol elderdiń kompanııalary jeńildetilgen qarjylandyrý esebinen óz kapıtalyn, óndiris qýattylyǵyn arttyrdy jáne kóbirek salyq tóleı bastady. Biraq bıznesten ondaı qaıtarymdy birden kútýge bolmaıdy. Bıznesti jeńildetilgen nesıemen qoldaý únemi jalǵaspaıdy. Biraq Qazaqstan damýynyń qazirgi kezeńinde memleket tarapynan kásipkerliktiń jekelegen túrlerin qarjylandyrý úshin nesıe stavkalaryn sýbsıdııalaý qajet. Mundaı qoldaýdy kásiporyndar tolyq qalpyna keltirilgenge deıin jalǵastyrýǵa bolady», deıdi sarapshy.
Fitch Ratings reıtıng agenttiginiń ókili Dmıtrıı Vasılevtiń aıtýynsha, otandyq bankterdegi problemalyq nesıelerdiń joǵary deńgeıi – burynnan qordalanǵan túıtkil. Nesıelik táýekeldiń eń joǵary deńgeıi de osy korporatıvti nesıelerde.
«Korporatıvtik zaımdar – negizinen dollarlanǵan nesıeler, onyń merzimi uzaq, kóp jaǵdaıda jobalyq qarjylandyrýmen baılanysty. Tarıhı turǵydan Qazaqstannyń bank sektoryndaǵy aktıvter sapasynyń negizgi problemalary korporatıvtik nesıelermen baılanysty boldy. Al bólshek nesıeler – ortasha nesıe táýekeline ıe», dedi D.Vasılev.
Al Birinshi nesıe bıýrosynyń bas dırektory Rýslan Omarov ekonomıkaǵa beriletin nesıelerdiń somasy tym aýqymdy, sondyqtan bir zańdy tulǵanyń defoltqa ushyraýy – qarjy ınstıtýtyna úlken soqqy bolyp tıetinin jetkizdi.
«Sol sebepti bir qaryz alýshyǵa keletin eń joǵary táýekel prýdensıaldyq normatıvtermen retteledi. Korporatıvtik nesıeler kóp jaǵdaıda dollarmen beriledi. Kommersııalyq zaımdar portfelindegi valıýtalyq nesıe úlesi qazir 40 paıyzdy quraıdy. Bul kórsetkish 2013-2018 jyldary 45 paıyz edi. Valıýtalyq nesıelerdiń joǵary úlesi valıýtalyq táýekelderdiń qaryz alýshylarǵa aýysýyna ákeledi. Bıznes-sektordyń tolyq jumys isteýi úshin yńǵaıly stavka boıynsha teńgeniń uzaq merzimdi ótimdiligi qajet bolady», deıdi R.Omarov.
Premer-Mınıstr Álıhan Smaıylov jaqynda ǵana ekinshi deńgeıli bankterdiń nesıe portfeli 26,5 paıyzǵa ulǵaıǵanyn aıtty.
«2020 jylmen salystyrǵanda 2021 jyly ekinshi deńgeıli bankterdiń nesıe portfeli 3,9 trln teńgege kóbeıip, 18,5 trln teńgeni qurady. Álem ekonomıkasyndaǵy belgisizdikke qaramastan, jyl basynan beri kredıt portfeli 5,5 paıyzǵa artyp, 2022 jyldyń 1 maýsymyndaǵy jaǵdaı boıynsha 19,5 trln teńgege jetti», dedi Úkimet basshysy.
Onyń aıtýynsha, áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamyna sáıkes 2023-2027 jyldary bankterdiń ekonomıkany nesıeleý kórsetkishi 22,9 trln teńge mejesinde bolady, 2027 jylǵa taman 34,2 trln teńgege deıin ulǵaıady dep kútilip otyr.
Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵy usynǵan málimetke súıensek, birinshi toqsannyń qorytyndysy boıynsha, ekonomıkalyq ósimniń qaıta qalpyna kelýiniń (+4,4 paıyz) aıasynda zaımdyq qarajatqa degen suranys artqan. Nátıjesinde, ádepki toqsanda 5 trln teńge kredıt berilse, sonyń 53 paıyzy – korporatıvti zaımdar. 2021 jyldyń birinshi toqsanymen salystyrǵanda kórsetkish 1 trln teńge nemese 25 paıyzǵa ósken. Árıne, bul – alǵashqy úsh aıdyń ǵana qorytyndysy.
Shyndap kelgende, qarjy ınstıtýttarynyń qarapaıym bızneske aqsha bergisi kelmeıtini jasyryn emes. Joǵaryda aıtylǵandaı, kásiporynǵa zaım berýdiń táýekeli kóp. Birinshiden, somasy tym aýqymdy, merzimi uzaq bolady. Alda-jalda tóleı almaı qalsa, bul bankke aýyr tıedi jáne qorjynyndaǵy strestik aktıv qataryn molaıtady. Al memlekettiń strestik aktıvtermen kúresý úshin zań jobasyna ózgeris engizip, jumys istemeı turǵan kredıtti satyp alatyndardyń qataryna jeke ınvestorlardy qosyp jatqanyn bilemiz. Bul zań da endi qabyldandy. Zańdy tulǵalardyń mıllıon, bálkim mıllıardtaǵan strestik qaryzyn olar satyp ala ma, satyp alǵan kúnde nátıje shyǵa ma, joq pa, ol da ýaqyttyń sharýasy. Sondyqtan bankterdiń tap qazir bızneske qaraı aıqara qushaq asha qoıaryna kúmán kóp.
Biraq Memleket basshysy tapsyrma berdi. Endi Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi men Ulttyq bank qandaı tetik tabady? Bankterdi korporatıvti nesıeleý úlesin kóbeıtýge qaıtip kóndiredi? Álde ózderi bazalyq stavkany tómendete me? Kásipkerlerge bola ınflıasııany tejeýdiń biregeı quraly bolyp turǵan bazalyq mólsherlemeni tómendete qoıýy ekitalaı. Al tap qazirgi joǵary stavkamen nesıe resimdeı qoıýǵa kásipker de yqylassyz. Ári bank suraıtyn qyrýar qaǵaz jáne kepil múligi de bar. Eger bankter «kepilge múlik qoıý kerek» deıtin talapty alyp tastasa, nesıe resimdeıtin zańdy tulǵalar sany kúrt artýy múmkin. Joǵary stavkaǵa qaramastan. Biraq bank ondaı táýekelge bara ma? Erteń kásipker tólem qabiletinen aıyrylyp jatsa, qarjy ınstıtýtyna qarmap qalar qundy bir kepil kerek qoı? Álde bank bergen nesıe stavkasyn sýbsıdııalap, memleket ózi járdemdese me? Olaı etse, «ekonomıkany nesıeleýge bankterdi tartý kerek», degen Prezıdent tapsyrmasy shyntýaıtynda jartylaı oryndalǵan bolyp shyqpaı ma? Stavkany sýbsıdııalaý – belsenip óziń kómekteskenniń belgisi. Bank emes.
Qysqasy, bir-birine shıelenisken faktorlardy sátimen ajyratyp, eki tarapqa da yńǵaıly, qos taraptyń da kóńilin jyqpaı, birin – kóndirip, birin – kóńildendiretin sheshim kerek-aq. Ol bálkim, arnaıy ereje. Bálkim, zań. Ne bolmasa qoldanystaǵy zańǵa ózgeris engizý. Qysqasy, bul – kún men aıdyń emes, jyldyń sharýasy. Aınalasy birer jylda sheshimin taýyp jatsa da jaman emes.
