Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL , «EQ»
Qant ónimderiniń baǵasyn turaqtandyrý maqsatynda Áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy, Kóksý qant zaýyty jáne «Magným», «Smoll», «Toımart» saýda keshenderi arasynda 2 myń tonna qant ónimin kılosyn 450 teńgeden satýǵa qatysty arnaıy memorandýmǵa qol qoıylǵan. Sondaı-aq Aqsý qant zaýytymen aınalym shemasy boıynsha 1 500 tonnaǵa kelisimshart jasaldy. Áıtse de, óńirdegi jaǵdaı siz ben biz oılaǵandaı emes. Atalǵan saýda oryndarynda baǵa kelisimsharttaǵydan álde-
qaıda joǵary.
Máseleni áriden tarqatsaq, 20 mln-ǵa jýyq halyqtyń suranysyn qamtamasyz etý úshin jylyna 500 myń tonnadan astam qant qajet. Al Jetisý oblysyndaǵy Aqsý men Kóksý, Jambyl oblysyndaǵy Merke qant zaýyttary jylyna 70 myń tonna kóleminde qant óńdeıdi. Osydan-aq qorytyndy shyǵara berińiz. Iаǵnı otandyq qant zaýyttary óndirgen sheker qazaqstandyqtar qajettiliginiń 13 paıyzyn ǵana qamtamasyz ete alady degen sóz.
Ekonomıkalyq zańdylyq boıynsha eger azyq-túlik ımporty ishki tutyný kóleminiń 20 paıyzynan assa, bul eldiń naryǵy ımporttaýshy elder belgilegen baǵaǵa táýeldi bolady. Elimizdegi qant baǵasynyń kúrt qymbattap ketýine osy jaǵdaı da sebep bolýda.
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetinshe, sońǵy 7 jylda qant qyzylshasy egistiginiń aýmaǵy jeti jarym esege artqan. Máselen, 2014 jyly 1,2 myń ga qurasa, 2021 jyly bul kórsetkish 8,9 myń ga jetken eken. Sondaı-aq qaıta óńdeýge ótkizilgen ónim kólemi 20 esege, naqtylaı ketsek 9,9 myń tonnadan 196 myń tonnaǵa deıin ulǵaıǵan. Biraq bul kórsetkishke qýana almaı otyrmyz.
Qant ónimin oblysta Kóksý jáne Aqsý qant zaýyttary óndirýde. Bıyl sharýalarǵa ótkizilgen ónimniń ár tonnasyna 30 myń teńgeden tólenbek. Iаǵnı zaýyt tarapynan 15 myń teńge, sýbsıdııa esebinen 15 myń teńge beriledi.
Bul byltyrǵymen salystyrǵanda 8 myń teńgege artyq. Dese de «Jeruıyq» kommýnaldyq bazaryndaǵy qant satylatyn orynda uzyn-sonar kezek. Kúnniń aptap ystyǵynda kezegin kútip terlep-tepship, shóldep turǵan aqsaqaldy da, aq jaýlyqty anany da, jastar men balalardy da kezdestirdik. Iin tiresken adamdar keıde bir nársege kelispeı, bir-birine daýys kóterip, qyzylkeńirdek bolyp jatady.
«Qoıdy óristen kútkendeı kezegimiz kelgenshe uıpa-tuıpamyz shyǵady. Aldyńǵy joly keshigip, satylymdaǵy qantqa qolymyz jetpedi. Búgin tańǵy saǵat 5.30-da kelsem, menen buryn birneshe adam kezek alǵan eken. Endi biraz kútsem kezegim keledi. Sonda alatynymyz 2-3 kılo qant. Odan artyq bermeıdi. Onyń ústine qaraqurym halyq sońymyzda entelep tur», deıdi kezekte turǵan qala turǵynynyń biri. Rasymen, onyń artynda qant taýsylyp qalmasa eken degen úmitpen úzdigip turǵan jurttyń qatary qalyń. Arasynda shydamy taýsylyp, qolyn bir-aq siltep ketip jatqandary da bar.
«El aman, jurt tynyshta qant úshin osylaı alasapyran bolamyz dep kim oılaǵan?! El basyna kún týsa myna halyq ne isteıdi?» dep renishin bildirgen apamyz «Magným» saýda ortalyǵyna birneshe nemeresimen kelip, qol arbasyn úsh kılodan qaptalǵan qantpen toltyryp alypty. Bizdiń tańyrqaǵanymyzdy seze qoıǵan apamyz: «Myna balalar da adam ǵoı. Úsh kılodan alýǵa mindetti», dedi.
Búginde elimizdiń keı óńirinde bir kılo qanttyń baǵasy myń teńgege deıin sharyqtap ketkeni jasyryn emes. Taldyqorǵan qalasyndaǵy dúkenderde qanttyń kılosy 650-800 teńge kóleminde satylýda. Mundaı baǵa tutynýshylardyń qantqa degen suranysyn qamtamasyz etý jáne baǵanyń ósýine jol bermeý maqsatynda qolǵa alynǵan «Jetisý» ÁKK О́DI» AQ azyq-túlik turaqtandyrý qory tarapynan atqarylyp jatqan sharalar esebinen ǵana saqtalyp tur.
«Oblystyq azyq-túlik turaqtandyrý qorynda búginde
1 500 tonnadan astam qant qory bar. Onyń ár kılosy 280-317 teńgeden aspaıtyn baǵamen aptanyń seısenbi, sársenbi, senbi kúnderi Taldyqorǵan qalasyndaǵy «Jeruıyq» kommýnaldyq bazarynda, «Sanjar», «Shoıbek», SM market, «Nuraly», «Kóksý» shaǵyn marketi, «Toımart» saýda ortalyǵy jáne azyq-túlik turaqtandyrý qorymen kelisimge otyrǵan aýdan ortalyqtaryndaǵy úı janynan ashylǵan dúkenderde satylýda», deıdi oblystyq azyq-túlik turaqtandyrý qorynyń ókilderi.
Byltyrdan beri Kóksý qant zaýyty quraq qantyn óndirýdi qolǵa aldy. 2021 jyly 41 myń tonna shıkizat óńdelip, 40 myń tonna qumsheker alǵan. Al osy jyly 48 myń tonnaǵa kvota alyp, búginge 30 myń tonna shıkizat óńdeldi. Sonymen qatar osy qarasha aıynda Aqsý qant zaýytynda qamysty qaıta óńdeý jelisin qoldanysqa berý josparlanýda. Osylaısha, qos zaýyt ta jyl boıy jumys istep, qamys quraǵy men qyzylshany óńdemek.
Jetisýda qant qyzylshasynyń egis alqaby aldaǵy 4 jylda 15 myń gektarǵa deıin ulǵaımaq. Naqtyraq aıtsaq, 2023 jyly – egis alańy 8,1 myń ga, 2024 jyly 10,7 myń ga qurasa, 2025 jyly bul kórsetkish 12,2 myń ga deıin jetedi. Jalpy, bıyl bul daqyl túri 6,2 myń gektarǵa sebildi. Odan 210 myń tonna ónim jınap, 20 myń tonnaǵa jýyq qant óndirý josparda bar.
Sondaı-aq Alakól aýdanyndaǵy úshinshi qant zaýytyn iske qosý kózdelip otyr. Oblys basshysy Beıbit Isabaev bul zaýytty qaıta qalpyna keltirý jóninde úsh halyqaralyq qarjy ınstıtýty ókilderimen kezdesýde birneshe usynysyn jetkizdi.
Sarapshylardyń sózine súıensek, qantqa suranystyń 25 paıyzy oryndalǵanda sol eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge bolady eken. Biz osy deńgeıge jetý úshin kem degende jylyna 1 mln tonna shıkizat jınaýymyz kerek. Bul úshin 25 myń gektar jerge qant qyzylshasy egilip, gektarynan ortasha eseppen 450 sentnerden ónim jınaý kerek. Alaıda byltyr jetisýlyq dıqandar 8 925 gektar jerden qant qyzylshasyn qambalasa, bıyl 6 364 gektar alqapqa qant qyzylshasyn ekken. Aýa raıy, sý, tyńaıtqysh, tuqym, taǵy da basqa kútip-baptaýmen tikeleı qatysty bolatyn daqyldan kúzde qansha ónim jınaıtyny ázirshe belgisiz. Sondyqtan qantty kórshi elderden ımporttaýǵa májbúrmiz.
Ne desek te, qant úshin taıtalas jýyq arada tyıylmaıtyn sekildi. Inflıasııa da ıyqtan tartýda. Túgin tartsa, maıy shyǵatyn jetisýlyqtardyń 6 myń ga qyzylshasy qajettilikti qanshalyq qanaǵattandyrady? Bıyl Aqsý qant zaýyty qant quraǵynan qant óndirýge kóshpek, al Kóksý qant zaýyty jazǵy ýaqytta qant qamysynan qant óndirýdi qolǵa alǵaly eki jyl boldy. Olar qant quraǵyn muhıttyń arǵy betindegi Brazılııadan tasymaldaıdy. Eger burynǵydaı jol jabylyp qalsa, ne istemek? Sondyqtan otandyq qant óndirisin órkendetý úshin ony egip, baptaıtyn dıqandardy yntalandyrýdyń amalyn tabý kerek. Alakóldegi qant zaýytyn da qalpyna keltirý ózekti bolyp tur.
Jetisý oblysy
